Trại ong dú nên chọn một cỡ thùng làm chuẩn cho cả trại, vì khi mọi thùng cùng kích thước, cùng kiểu tầng, mọi tầng, nắp, đáy đều lắp lẫn cho nhau được. Tách đàn chỉ cần nhấc tầng bỏ sang thùng khác, thu mật chỉ cần thay tầng mật, chở đàn xếp khít trên xe, và kho vật tư chỉ cần dự trữ một loại phụ tùng.
Nhiều trại bắt đầu từ đàn mua ở nhiều nơi, mỗi nơi một kiểu thùng, cộng thêm vài khúc gỗ, vài ống tre được cho. Ở mức vài tổ thì không sao. Khi trại lên vài chục đàn, sự lộn xộn ấy biến mỗi việc nhỏ thành một việc phải tính riêng. Bài này bàn cách chọn cỡ chuẩn theo nguyên lý, chuyển dần đàn cũ sang chuẩn mà không phá đàn, và giữ chuẩn về lâu dài.
Lộn xộn kiểu thùng làm chậm trại thế nào
Hãy hình dung một buổi tách đàn ở trại có năm kiểu thùng khác nhau. Đàn mẹ ở thùng kiểu này, thùng mới chuẩn bị lại là kiểu khác, tầng nhộng nhấc ra không vừa thân thùng mới, phải chèn nêm, dán băng, trám sáp. Mỗi lần chắp vá là một khe hở mà đàn con phải tự bịt trong những ngày đầu yếu nhất, và cũng là một cửa cho ruồi đẻ trứng.
Thu mật cũng vậy. Thùng có tầng mật riêng thì nhấc tầng ra hút gọn; thùng một khoang thì phải mở rộng, chọc qua lớp vỏ sáp bao, dễ vỡ bánh nhộng. Ống tre, khúc gỗ thì gần như chỉ còn cách cắt phá. Trên cùng một trại, người thu phải đổi cách làm theo từng thùng, thời gian một buổi thu kéo dài, và chất lượng mật mỗi thùng một khác.
Chở đàn, xếp kho, ghi sổ cũng chịu chung cảnh. Thùng to nhỏ không đều thì xếp xe hở chỗ, dễ xô; kho phải giữ nắp và đáy của từng loại; sổ phải ghi thêm "thùng kiểu gì" cho từng mã tổ. Chuẩn hoá không làm đàn mạnh lên ngay, nhưng nó gỡ bỏ hàng chục việc vặt mỗi tuần, và thời gian ấy quay về với việc quan sát đàn.
Chọn cỡ chuẩn dựa vào đâu
Dòng ong đang nuôi. Các dòng ong dú khác nhau về kích cỡ đàn và cách xây tổ. Cỡ thùng chuẩn nên chọn theo dòng chủ lực của trại, thường là dòng mà nơi bán giống và các trại quanh vùng đang nuôi phổ biến. Đàn quá nhỏ trong thùng quá rộng thì khó giữ ấm và khó canh cửa; đàn lớn trong thùng chật thì nhanh chật chỗ chứa mật.
Cách thu mật của trại. Trại định hút mật từ tầng riêng thì cần kiểu thùng có tầng mật tách được. Trại thu ít, giữ đàn là chính thì có thể đơn giản hơn. Quyết định này nên đi trước, chứ không phải mua thùng rồi mới tính cách thu.
Cách tách đàn. Thùng tầng cho phép tách bằng cách chia tầng, giảm việc cắt bánh nhộng. Nếu trại tính nhân đàn đều đặn thì đây là lý do mạnh để chọn kiểu có tầng.
Khí hậu và chỗ đặt. Ở Đông Nam Bộ, thùng phải chịu được nắng nóng mùa khô và ẩm mùa mưa. Gỗ đủ dày để cách nhiệt, nắp có mái hắt nước, đáy không đọng nước. Thùng đặt dưới mái che chung có thể nhẹ hơn thùng đứng lẻ ngoài trời.
Chỗ mua lặp lại được. Chuẩn chỉ có nghĩa khi mua hoặc đóng thêm được đúng cỡ đó nhiều lần. Chọn kiểu mà thợ quanh vùng làm được theo bản vẽ, hoặc tự đóng được bằng gỗ có sẵn, thay vì một kiểu đẹp nhưng chỉ một nơi bán.
Bản vẽ chuẩn và thùng mẫu
Khi đã chọn, hãy biến lựa chọn thành một bản vẽ có kích thước trong lòng, độ dày ván, chiều cao từng tầng, vị trí và đường kính lỗ cửa, kiểu ghép nắp. Bản vẽ giữ ở sổ trại và gửi cho bất kỳ ai đóng thùng cho trại. Kích thước trong lòng quan trọng hơn kích thước ngoài, vì đó mới là thứ quyết định tầng có lắp lẫn được hay không.
Kèm theo bản vẽ, giữ một thùng mẫu không dùng để nuôi, đặt trong kho. Mỗi lô thùng mới về, đem tầng của lô mới lắp thử với thùng mẫu: khít thì nhận, lệch thì trả hoặc sửa trước khi đưa ra trại. Thợ đóng theo bản vẽ mà vẫn lệch vài li là chuyện thường gặp, và vài li ấy đủ để tạo khe hở trên thùng ong.
Không nên đổi chuẩn chỉ vì thấy một kiểu thùng mới trên mạng. Đổi chuẩn nghĩa là trong nhiều tháng trại sẽ có hai chuẩn song song, đúng cái lộn xộn mà việc chuẩn hoá muốn tránh. Nếu thật sự muốn thử, hãy thử trên vài thùng có đánh dấu riêng trong sổ, theo dõi đủ một năm rồi mới quyết.
Chuyển dần đàn cũ sang thùng chuẩn mà không phá đàn
Đàn đang sống trong thùng lạ, khúc gỗ hay ống tre không cần chuyển ngay. Chuyển ép một đàn đang ổn định để cho đồng bộ là đem rủi ro lớn đổi lấy cái lợi nhỏ. Cách an toàn là chuyển dần theo dịp:
- Ghi trong sổ những mã tổ đang ở thùng ngoài chuẩn, để biết trại còn bao nhiêu thùng cần chuyển.
- Không chuyển trong mùa khó, khi nguồn hoa ít hoặc mưa dầm. Chờ mùa đàn mạnh và hoa nhiều.
- Tận dụng lúc tách đàn: đàn con đặt thẳng vào thùng chuẩn, đàn mẹ ở lại thùng cũ. Sau vài lần tách, số đàn trong thùng chuẩn tăng dần.
- Với thùng nhỏ hoặc ống tre, có thể đặt áp vào thùng chuẩn có lỗ thông để đàn tự mở rộng sang, rồi tách phần cũ ra khi đàn đã chuyển nhộng sang chỗ mới. Cách này chậm nhưng ít làm đàn sốc.
- Đàn trong khúc gỗ đẹp, bền, có thể giữ làm tổ trưng bày hoặc đàn mẹ dự phòng thay vì chuyển, miễn là sổ ghi rõ nó không theo chuẩn.
- Mỗi đàn đã chuyển, ghi ngày chuyển và theo dõi dày hơn trong vài tuần đầu như một đàn mới.
Mục tiêu không phải một trăm phần trăm thùng chuẩn trong một mùa, mà là sau một hai năm, phần lớn đàn sản xuất của trại ở cùng một chuẩn và mọi thùng mới đều theo chuẩn.
Phụ tùng lắp lẫn: lợi ích nằm ở kho
Lợi ích lớn nhất của chuẩn hoá thường thấy ở kho vật tư chứ không phải ở trại. Khi mọi thùng cùng cỡ, kho chỉ cần giữ một loại tầng dự phòng, một loại nắp, một loại đáy. Thùng nào nắp mục, thay ngay bằng nắp trong kho. Thùng nào bị ruồi phá một tầng, nhấc tầng hỏng ra, thay tầng sạch vào, không phải chuyển cả đàn.
Lắp lẫn còn giúp xử lý sự cố nhanh. Đàn chết, thùng được làm sạch, phơi, rồi trở lại kho như thùng mới, sẵn sàng cho đàn tách tiếp theo. Một cây đổ đè vỡ vài thùng, đàn được chuyển sang thùng dự phòng cùng cỡ trong buổi chiều đó, thay vì phải đi đặt đóng thùng riêng trong khi đàn chờ ngoài trời.
Chuẩn hoá cũng làm việc mua bán đàn với các trại khác dễ hơn. Hai trại cùng dùng một chuẩn có thể đổi đàn, cho mượn tầng, mua chung một lô thùng. Khách mua đàn giống nhận thùng chuẩn cũng dễ mua thêm tầng sau này. Một cỡ thùng chung trong vùng, nếu các trại thoả thuận được với nhau, là lợi ích cho tất cả.
Giữ chuẩn về lâu dài
Chuẩn dễ trôi nhất khi trại lớn nhanh và có nhiều người cùng mua sắm. Một người thấy thùng rẻ ở chỗ khác mua về một lô, một người tự đóng thêm theo trí nhớ, thế là sau một mùa trại lại có ba kiểu. Cách giữ đơn giản là quy định rằng mọi thùng vào trại đều phải lắp thử với thùng mẫu và ghi vào sổ kho.
Khi thật sự cần đổi chuẩn, ví dụ vì đổi dòng ong chủ lực hay vì tìm ra kiểu thùng hợp khí hậu hơn sau nhiều năm, hãy làm như một dự án có kế hoạch: chọn chuẩn mới, làm thùng mẫu mới, ghi ngày bắt đầu, và mọi thùng mua từ ngày ấy theo chuẩn mới. Đàn cũ chuyển dần theo dịp tách, giống cách đã làm lần đầu.
Thùng chuẩn cũng nên được bảo dưỡng theo lịch: sơn hoặc quét lớp bảo vệ mặt ngoài vào mùa khô, kiểm mối mọt ở đáy, thay nắp cong vênh. Một trại có thùng cùng cỡ nhưng mục nát không đều thì cũng chẳng lắp lẫn được bao lâu. Chuẩn hoá vì vậy đi liền với kho vật tư và lịch bảo dưỡng.
Một cách kiểm tra đơn giản xem chuẩn còn được giữ hay không là thỉnh thoảng lấy ngẫu nhiên vài tầng ở các dãy khác nhau, đem lắp thử chéo sang thùng ở dãy khác. Tầng nào lắp không khít là dấu hiệu thùng đã cong vênh, đã bị sửa tạm bằng nêm, hoặc lọt vào từ một lô ngoài chuẩn. Phát hiện sớm thì sửa một vài thùng; để lâu thì đến mùa tách mới biết, đúng lúc cần lắp lẫn nhất.
Chuẩn hoá cả những thứ quanh thùng: kệ, cửa tổ, nêm kê
Chuẩn hoá thùng sẽ chỉ được một nửa lợi ích nếu kệ và các vật đi kèm vẫn mỗi chỗ một kiểu. Kệ dãy nên có mặt kệ cùng chiều rộng, cùng khoảng cách giữa các thùng, để thùng chuẩn đặt vào đâu cũng vừa, không thùng nào chìa ra ngoài mái che hay chạm vào thùng bên cạnh. Khi thay một kệ mục, kệ mới làm theo kích thước của kệ cũ, không theo vật liệu có sẵn trong tay hôm đó.
Lỗ cửa tổ cũng nên thống nhất về vị trí trên thùng. Khi mọi thùng có cửa ở cùng một mặt, cùng một độ cao, người đi kiểm đứng một chỗ là nhìn được cả dãy cửa tổ, so sánh lưu lượng giữa các đàn dễ hơn nhiều. Hướng cửa đồng loạt cũng giúp bố trí lối đi phía sau thùng, nơi người làm trại đứng mở nắp mà không chắn đường bay.
Những vật nhỏ như nêm kê chống nghiêng, dây buộc chống gió, tấm che nắng phụ cho thùng đầu dãy cũng nên có một kiểu dùng chung. Nghe có vẻ vụn vặt, nhưng khi có giông và phải buộc lại cả trại trong một buổi chiều, việc mọi thùng dùng cùng một kiểu dây, cùng một chỗ buộc khiến công việc nhanh gấp mấy lần so với mỗi thùng một cách xoay xở. Trại chuẩn hoá tốt là trại mà người mới đến làm cùng chỉ cần học một lần là làm được ở mọi dãy.
Cuối cùng là chuẩn hoá cách ghi. Mã tổ gắn ở cùng một mặt thùng, cùng một độ cao, cùng một kiểu thẻ. Người đi kiểm không phải xoay thùng tìm mã, cũng không phải đoán chữ mờ. Chuẩn hoá vì vậy không chỉ là chuyện kích thước gỗ, mà là chuyện làm cho mọi thao tác lặp lại trong trại trở nên giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Trại đang có nhiều kiểu thùng, có nên đổi hết sang một kiểu ngay không?
Không nên đổi ép trong một lúc. Chuyển đàn đang ổn định chỉ để đồng bộ là đặt đàn vào rủi ro không cần thiết. Hãy chọn chuẩn, cho mọi thùng mới theo chuẩn, rồi chuyển dần đàn cũ khi tách đàn hoặc khi đàn mạnh vào mùa hoa nhiều.
Kích thước thùng ong dú bao nhiêu là chuẩn?
Không có một kích thước đúng cho mọi trại, vì còn tuỳ dòng ong, cách thu mật và khí hậu. Nên hỏi các trại nuôi cùng dòng ong trong vùng, tham khảo kiểu thùng đang được dùng rộng rãi, chọn một kiểu, rồi giữ cố định bằng bản vẽ và thùng mẫu.
Có nên giữ lại đàn trong khúc gỗ và ống tre không?
Có thể giữ, nhất là đàn khoẻ và bền. Chúng hợp làm tổ trưng bày cho khách xem trại hoặc làm đàn dự phòng. Chỉ cần ghi rõ trong sổ để không tính chúng vào kế hoạch thu mật hay tách đàn theo kiểu thùng tầng.
Thùng do nhiều thợ đóng có lắp lẫn được với nhau không?
Chỉ khi cùng theo một bản vẽ có kích thước trong lòng rõ ràng và được kiểm bằng thùng mẫu. Thợ khác nhau đóng theo mô tả miệng thường lệch vài li, đủ để tạo khe hở. Lô nào không khít với thùng mẫu thì sửa trước khi đưa ra trại.
Chuẩn hoá thùng có giúp gì khi bán đàn giống?
Có. Đàn giao trong thùng chuẩn thì khách dễ mua thêm tầng, dễ được hướng dẫn tách đàn sau này, và trại đóng gói giao đàn nhanh hơn vì mọi thùng cùng cỡ. Ghi rõ kiểu thùng trong hồ sơ đàn khi giao.
Có nên dùng thùng nhựa hoặc vật liệu khác thay gỗ cho dễ chuẩn hoá?
Vật liệu nào cũng phải trả lời được câu hỏi về nắng nóng, ẩm và thoát hơi. Gỗ được dùng rộng rãi vì cách nhiệt và hút ẩm tương đối tốt. Nếu muốn thử vật liệu khác, hãy thử trên vài thùng có ghi sổ riêng, theo dõi qua cả mùa khô lẫn mùa mưa trước khi đổi chuẩn.