Lọc mật ong dú ở trại nên đi theo hai ba tầng lưới từ thô đến mịn, để mật tự chảy không ép, đậy kín trong lúc chảy, rồi cho mật lắng một thời gian ngắn trong bình có nắp để bọt và vụn nhỏ nổi lên mặt. Mục tiêu là bỏ sáp vụn, nhựa, xác ong và phấn lẫn vào mà vẫn giữ mật ít tiếp xúc với không khí ẩm nhất có thể. Mật ong dú không cần lọc siêu mịn như một số loại mật thương mại; lọc quá kỹ làm mất thời gian và tăng nguy cơ hút ẩm.
Bài nói về chọn lưới, cách xếp tầng lọc, lắng bao lâu là hợp lý, xử lý bọt, và những chỗ sai khiến mật lọc xong lại đục hoặc chua nhanh. Không có thông số độ mịn bắt buộc; con số mắt lưới dưới đây là để hình dung, mỗi trại tự điều chỉnh theo loại mật của mình.
Lọc để bỏ cái gì, giữ cái gì
Mật ong dú mới thu thường có lẫn một ít vụn sáp và nhựa từ vỏ hũ, đôi khi có ong chết, chân ong, và nếu thu chạm hũ phấn thì có cả phấn. Mật hút bằng ống lẫn ít, mật cắt hũ lẫn nhiều hơn. Lọc là bỏ những thứ nhìn thấy được này để mật trong và giữ được lâu hơn.
Thứ không cần cố bỏ là những hạt rất nhỏ làm mật hơi đục tự nhiên, như vài hạt phấn li ti. Mật ong dú vốn không trong suốt như nước; một chút đục nhẹ là bình thường. Cố lọc qua vải quá dày, ép mạnh hay lọc nhiều lần chỉ làm mật nằm ngoài không khí lâu hơn.
Cũng cần hiểu lọc không làm mật hết lên men. Men sống trong mật nhỏ hơn mắt lưới rất nhiều. Muốn mật giữ lâu, việc chính là thu mật đã chín, giữ khô, giữ mát và đóng hũ đúng; lọc chỉ là một bước trong chuỗi đó.
Vì vậy trước khi nghĩ tới mua bộ lọc đắt tiền, người làm trại nên xem lại khâu thu. Mật hút cẩn thận từ hũ đã đậy, bằng dụng cụ khô, gần như đã sạch ngay từ bình thu. Khâu lọc lúc đó chỉ còn là bước hoàn thiện, nhanh và nhẹ. Trại nào thấy mình phải lọc rất vất vả cho mọi mẻ thì thường vấn đề nằm ở cách thu, không nằm ở lưới.
Chọn lưới và xếp tầng lọc
Tầng thô. Lưới inox hoặc lưới nhựa thực phẩm mắt to, chặn vụn sáp, nhựa và ong chết. Đặt trên cùng. Với mật hút sạch, có khi chỉ tầng này đã gần đủ.
Tầng giữa. Lưới mịn hơn, thường là lưới inox lọc bếp loại tốt. Chặn những mảnh vụn nhỏ lọt qua tầng thô.
Tầng mịn. Vải lọc thực phẩm hoặc lưới rất mịn, dùng cho mật cắt hũ hoặc mật có phấn. Mật ong dú loãng nên chảy qua lưới mịn khá nhanh so với mật thường, nhưng đừng chồng quá nhiều lớp vải.
Dụng cụ đỡ. Phễu lớn hoặc bộ lọc ba tầng xếp chồng, đặt trên bình hứng có miệng vừa. Mọi tầng phải được rửa và phơi khô trước khi dùng.
Vật liệu. Ưu tiên inox và nhựa ghi rõ dùng cho thực phẩm. Mật ong dú có vị chua, tức là có tính axit nhẹ, nên tránh lưới sắt thường, đồ nhôm cũ hay đồ mạ đã bong tróc vì có thể bị ăn mòn và làm mật có mùi kim loại.
Số bộ lưới. Trại thu nhiều thùng trong một ngày nên có hai ba bộ để thay phiên, một bộ đang dùng, một bộ đang rửa, một bộ đang phơi. Cố dùng một bộ cho cả ngày thường dẫn đến lưới chưa khô đã đem dùng lại.
Các bước lọc một mẻ mật ở trại
Thứ tự dưới đây dành cho mẻ mật vừa đưa từ trại về khu sơ chế. Làm trong khu có lưới chắn côn trùng, bàn sạch, tay sạch.
- Đặt bình hứng sạch, khô trên bàn vững. Lắp phễu và các tầng lưới theo thứ tự thô ở trên, mịn ở dưới.
- Rót mật từ bình thu chậm vào tầng trên cùng, không đổ ào làm tràn và tạo bọt.
- Đậy phía trên bằng nắp hoặc vải sạch trong lúc mật chảy để chắn bụi, côn trùng và hơi ẩm.
- Để mật tự chảy, không ép, không dùng thìa miết lưới. Khi tầng trên đầy vụn, nhẹ nhàng thay lưới khác.
- Khi mật ngừng chảy, gỡ lưới, bỏ phần cặn vào thùng rác có nắp, không vắt lấy phần mật đọng.
- Chuyển mật đã lọc sang bình lắng có nắp, ghi mã lô, ngày lọc lên bình.
- Rửa ngay toàn bộ lưới và phễu, phơi khô trên kệ.
Với mật hút sạch từ thùng tầng, nhiều trại chỉ cần một tầng lưới thô và một tầng giữa. Đừng áp quy trình nặng nhất cho mọi mẻ.
Lắng mật: bao lâu là vừa
Sau khi lọc, mật thường còn bọt khí và vài hạt rất nhỏ. Để mật yên trong bình có nắp, bọt và hạt nhẹ sẽ nổi lên, có thể vớt bỏ bằng thìa sạch trước khi rót ra hũ. Mật ong dú loãng nên bọt nổi lên tương đối nhanh so với mật ong thường đặc.
Thời gian lắng nên ngắn, đủ cho bọt nổi, thường tính bằng giờ chứ không phải ngày. Để mật lắng nhiều ngày ở nhiệt độ phòng trong khí hậu nóng ẩm là cho men trong mật thêm thời gian hoạt động. Nhiều trại cho mật lắng trong ngăn mát nếu không đóng hũ ngay trong ngày.
Bình lắng có vòi ở đáy giúp rót mật ra từ dưới, để lại lớp bọt trên mặt, đỡ phải vớt. Nếu không có, rót từ từ qua miệng bình và dừng khi đến lớp bọt. Phần bọt vớt ra và phần mật cuối bình có lẫn bọt nên gom riêng vào một hũ nhỏ dùng trong nhà, không đóng chung với lô bán.
Bình lắng nên là bình trong để nhìn thấy lớp bọt và lớp cặn. Bình càng cao, càng hẹp thì lớp bọt càng dày và dễ tách; bình nông, rộng miệng thì mặt mật tiếp xúc không khí nhiều hơn. Luôn đậy nắp kín trong suốt thời gian lắng, dù chỉ một hai giờ.
Lọc theo lô: không trộn mẻ
Một sai lầm phổ biến khi trại lớn dần là gom mật của cả buổi thu, thậm chí của nhiều ngày, đổ chung vào một thùng lọc lớn cho nhanh. Cách đó tiết kiệm công nhưng làm mất hai thứ: khả năng phát hiện thùng nào cho mật có vấn đề, và khả năng giữ những lô mật đặc biệt riêng ra.
Mật ong dú của các thùng khác nhau trong cùng một trại có thể khác nhau rõ về màu, vị chua, mùi nhựa — tuỳ loài ong, tuỳ thùng đặt gần cây gì. Lọc riêng từng bình thu, hoặc ít nhất từng nhóm thùng cùng dãy, cùng ngày, giúp trại giữ được sự khác nhau đó. Với khách quen, một lô mật ghi rõ "dãy vườn điều, thu đầu mùa khô" có giá trị hơn một bình mật trộn.
Lọc theo lô cũng giúp khoanh vùng sự cố. Khi một bình bắt đầu sủi bọt mạnh sau vài ngày, người làm trại biết ngay đó là mật của thùng nào và lần sau cần xem lại thùng đó, thay vì phải bỏ cả một thùng lọc lớn.
Ghi chép khi lọc: vài dòng đủ dùng
Sổ lọc không cần phức tạp. Mỗi mẻ một dòng: mã lô hoặc mã bình thu, ngày giờ lọc, cách thu mật (hút hay cắt hũ), số tầng lưới đã dùng, thời gian lắng, nhận xét về màu, mùi, độ đục, có bọt kéo dài hay không. Thêm một cột người làm nếu khu có nhiều người.
Những dòng ghi này nối liền với sổ thu mật ở trại và với nhãn hũ khi đóng. Nhờ đó, một hũ mật trong tay khách có thể truy ngược lại tới thùng, tới ngày thu, tới mẻ lọc. Đây là thứ mật mua trôi nổi không có, và là lý do khách quay lại với trại có ghi chép rõ ràng.
Sau một mùa, đọc lại sổ lọc sẽ thấy những điều không nhìn ra khi làm từng ngày: mẻ nào lọc lâu nhất, thùng nào hay cho mật đục, tháng nào bọt kéo dài nhiều nhất. Đó là cơ sở để điều chỉnh cách thu và cách sơ chế cho mùa sau.
Sổ lọc nên đặt cố định trong khu sơ chế, cạnh bàn lọc, và ghi ngay khi làm xong mỗi mẻ. Ghi bù vào cuối ngày theo trí nhớ thường thiếu và sai. Nếu trại dùng ứng dụng quản lý tổ trên điện thoại, có thể chụp ảnh trang sổ mỗi tuần để lưu, phòng khi sổ giấy bị ướt hay thất lạc.
Những dấu hiệu cần chú ý trong lúc lọc và lắng
Bọt mịn nổi một lần rồi tan là bọt khí từ lúc hút và rót. Bọt cứ tiếp tục sinh ra sau nhiều giờ, kèm mùi chua nồng, là dấu hiệu mật đang lên men mạnh. Lô đó nên được ghi lại riêng và xử lý theo hướng giữ lạnh hoặc dùng cho mục đích khác, không trộn vào lô mật đẹp.
Mật đục nhiều, có màu vàng đục như sữa, thường là lẫn phấn. Lọc mịn hơn có thể giúp một phần, nhưng cách chữa tận gốc là thu cẩn thận hơn, không chạm hũ phấn. Ghi chú thùng nào cho mật đục để lần sau chú ý.
Có mùi lạ như mùi khói, mùi thuốc, mùi dầu — dừng lại, tách riêng lô đó và tìm nguyên nhân: dụng cụ lẫn, khói từ đốt rác gần trại, hay thùng gần nơi phun thuốc. Không bán lô có mùi lạ chưa rõ nguyên do.
Lỗi hay gặp khiến mật lọc xong vẫn hỏng nhanh
Lọc ngoài trời hoặc chỗ hở. Mật hút ẩm từ không khí, bụi và côn trùng rơi vào. Lọc luôn trong khu có mái và lưới chắn.
Để mật chảy qua đêm không đậy. Một mẻ lọc chậm để qua đêm không đậy là mẻ mật nhiều nguy cơ nhất trong trại.
Ép kiệt phần cặn. Ép lấy thêm mật từ vụn sáp làm mật đục, đắng nhựa và lẫn tạp chất.
Dụng cụ chưa khô. Lưới và bình còn nước làm mật loãng thêm, lên men sớm hơn.
Trộn mật nhiều thùng, nhiều ngày vào một bình. Một thùng có vấn đề làm hỏng cả bình lớn, và không còn truy được lô.
Lắng quá lâu ở nhiệt độ phòng. Nghĩ rằng để lâu cho thật trong, nhưng trong khí hậu nóng ẩm, mỗi ngày để ngoài là thêm một ngày men hoạt động. Lắng vài giờ, chưa đóng kịp thì cho vào ngăn mát.
Dùng lại bình chứa có mùi. Bình từng đựng nước mắm, dầu ăn hay hoá chất dù rửa kỹ vẫn có thể giữ mùi. Bình cho mật nên là bình mới hoặc chỉ từng đựng mật.
Câu hỏi thường gặp
Có cần lọc mật ong dú qua vải không?
Không bắt buộc. Mật hút sạch thường chỉ cần lưới inox thô và vừa. Vải lọc mịn dùng khi mật cắt hũ có nhiều vụn hoặc lẫn phấn. Chồng nhiều lớp vải chỉ làm mật chảy chậm và nằm ngoài không khí lâu hơn.
Lọc xong mật vẫn hơi đục có sao không?
Mật ong dú vốn không trong suốt hoàn toàn, hơi đục nhẹ là bình thường. Chỉ đáng lo khi đục nhiều như sữa, có cặn lắng dày hoặc kèm mùi chua nồng, thường do lẫn phấn hoặc đang lên men mạnh.
Có nên hâm nóng mật cho dễ lọc không?
Không nên. Mật ong dú vốn đã loãng, chảy qua lưới khá dễ. Hâm nóng làm mất mùi thơm đặc trưng và thay đổi tính chất mật. Muốn lọc nhanh hơn, dùng lưới phù hợp và làm trong phòng có nhiệt độ bình thường.
Cặn sáp sau khi lọc nên làm gì?
Gom vào hộp kín, có thể dùng làm mồi thùng bẫy bắt đàn hoặc bôi thùng mới. Không để cặn trong khu sơ chế hay ngoài trại vì mùi mật còn sót sẽ gọi ruồi kiến.
Lắng mật trong bao lâu thì rót hũ được?
Thường chỉ cần vài giờ để bọt nổi lên mặt. Không nên để lắng nhiều ngày ở nhiệt độ phòng. Nếu chưa đóng hũ ngay, giữ bình lắng có nắp trong ngăn mát và ghi rõ ngày.