Ở quy mô trại, giữ lạnh là cách đơn giản nhất để làm chậm lên men mà không đổi tính chất của mật ong dú; khử ẩm — làm bay bớt nước trong mật — giúp mật đặc hơn, để ngoài được lâu hơn, nhưng thay đổi độ loãng và một phần mùi vị vốn là đặc trưng của mật ong dú. Mỗi cách có chi phí, công vận hành và hệ quả riêng với sản phẩm. Trước khi mua tủ mát lớn hay máy khử ẩm, người làm trại cần trả lời được: mình bán mật cho ai, gửi đi bao xa, khách mong một hũ mật thế nào.
Bài trình bày nguyên lý của từng cách, ưu nhược ở quy mô trại, và một danh sách câu hỏi giúp quyết định. Bài không đưa ra thông số máy, nhiệt độ hay độ ẩm "chuẩn", vì những con số đó cần dựa trên thử nghiệm với mật của chính trại và quy định hiện hành, không nên chép từ nơi khác.
Hai hướng giữ mật khác nhau về bản chất
Giữ lạnh không lấy đi gì của mật. Nó chỉ làm chậm mọi quá trình sống trong mật, trong đó có hoạt động của men. Mật ra khỏi tủ vẫn loãng, vẫn chua thanh, vẫn mùi nhựa như lúc thu. Điểm yếu là hiệu quả chỉ kéo dài khi mật còn được giữ lạnh; mang ra ngoài trời nóng lâu ngày, mật lại tiếp tục lên men.
Khử ẩm thì lấy bớt nước ra khỏi mật, làm mật đặc hơn và giảm điều kiện cho men phát triển. Mật đã khử ẩm có thể để ở nhiệt độ phòng lâu hơn, gửi đi xa ít rủi ro xì nắp hơn. Cái giá là mật không còn loãng như mật ong dú tự nhiên, và tuỳ cách làm, một phần mùi thơm dễ bay hơi có thể mất theo.
Ngoài hai hướng này, một số nơi trên thế giới còn dùng gia nhiệt để diệt men, hoặc chủ động cho mật lên men có kiểm soát trong bình kín đến khi ổn định. Đây là những cách đòi hỏi hiểu biết và thiết bị riêng, làm sai dễ hỏng cả lô, và ít phù hợp với trại nhỏ mới bắt đầu.
Giữ lạnh ở trại: từ tủ lạnh gia đình đến tủ mát riêng
Nhiều trại bắt đầu với một ngăn mát tủ lạnh gia đình. Cách này dùng được khi lượng mật còn ít, nhưng sớm gặp giới hạn: không đủ chỗ, mở tủ nhiều lần mỗi ngày làm nhiệt độ dao động, mật đặt cạnh thức ăn có mùi. Khi lượng mật tăng, một tủ mát riêng chỉ dùng cho mật là bước tiếp theo hợp lý.
Tủ mát cửa kính đứng loại dùng cho đồ uống là lựa chọn quen thuộc vì dễ nhìn, dễ sắp xếp theo lô. Khi chọn, quan tâm đến độ ổn định nhiệt độ hơn là độ lạnh tối đa, đến chỗ đặt có thông gió, và đến điện năng tiêu thụ vì tủ sẽ chạy liên tục quanh năm.
Đặt tủ trong khu sơ chế hoặc kho, nơi ít nắng chiếu. Có nhiệt kế để theo dõi, ghi nhiệt độ vào sổ mỗi ngày làm việc. Khi mất điện kéo dài, biết trước sẽ chuyển mật đi đâu. Một tủ mát mà không ai theo dõi có thể âm thầm hỏng cả tuần trước khi phát hiện.
Khử ẩm: nguyên lý và những cách thường được nhắc tới
Nguyên lý chung là cho mật tiếp xúc với không khí khô hơn nó, trong điều kiện được kiểm soát, để nước trong mật bay bớt ra. Cách đơn giản là đặt mật trong khay nông, mặt rộng, trong một phòng kín có máy hút ẩm chạy liên tục. Cách phức tạp hơn là dùng thiết bị chuyên dụng làm khô mật ở nhiệt độ thấp, có quạt và bộ điều khiển.
Mỗi cách cần thời gian và theo dõi. Mật phải được che chắn khỏi bụi và côn trùng trong suốt quá trình, khay phải sạch, phòng phải kín. Người làm cần dụng cụ đo để biết khi nào dừng, và cần thử trên lô nhỏ trước để xem mật của trại mình thay đổi vị thế nào.
Ở một số nước nuôi ong không ngòi nhiều, khử ẩm là bước phổ biến trước khi đóng chai bán đại trà, và đã có tiêu chuẩn riêng cho mật ong không ngòi. Ở Việt Nam, quy định về mật ong nói chung được viết chủ yếu dựa trên mật của ong mật. Trại muốn ghi "đã khử ẩm" hay đưa chỉ số độ ẩm lên nhãn nên hỏi cơ quan quản lý về cách ghi phù hợp.
So sánh giữ lạnh và khử ẩm ở quy mô trại
Bảng dưới đặt hai cách cạnh nhau theo các mặt mà người làm trại thường cân nhắc. Mô tả mang tính nguyên lý, mức độ cụ thể tuỳ thiết bị và cách làm.
| Mặt so sánh | Giữ lạnh | Khử ẩm |
|---|---|---|
| Tác động lên mật | Không đổi tính chất, chỉ làm chậm lên men | Mật đặc hơn, có thể đổi một phần mùi vị |
| Độ bền khi ra ngoài | Lên men lại khi để nóng lâu | Để nhiệt độ phòng được lâu hơn |
| Thiết bị | Tủ mát, nhiệt kế | Phòng kín, máy hút ẩm hoặc máy chuyên dụng, dụng cụ đo |
| Công vận hành | Thấp, chủ yếu theo dõi nhiệt độ | Cao hơn, phải theo dõi từng mẻ |
| Rủi ro khi làm sai | Mất điện, tủ hỏng không ai biết | Mật nhiễm bụi, quá khô, mất mùi |
| Hợp với | Bán gần, khách quen, lượng vừa | Gửi xa, bán qua cửa hàng, lượng lớn |
Phần lớn trại nhỏ ở Đông Nam Bộ bắt đầu bằng giữ lạnh vì rẻ hơn, dễ hơn và giữ được mật đúng vị. Khử ẩm chỉ nên tính khi trại đã có kênh bán đòi hỏi mật để ngoài lâu và đã thử trên lô nhỏ.
Những câu cần trả lời trước khi đầu tư
Trước khi chi tiền cho tủ lớn hay máy khử ẩm, ngồi lại trả lời từng câu dưới đây. Nếu nhiều câu chưa có lời đáp rõ, có lẽ chưa đến lúc đầu tư.
- Mỗi năm trại thu được khoảng bao nhiêu mật, tính từ sổ thu thật chứ không phải ước đoán?
- Mật bán cho ai: khách quen lấy tại trại, khách gửi xa, hay cửa hàng, quán?
- Khách hiện tại có phàn nàn về mật lên men, xì nắp không, và bao nhiêu phần lô gặp chuyện này?
- Khách có chấp nhận mật đặc hơn, vị khác đi nếu khử ẩm không, hay họ mua chính vì mật loãng chua thanh?
- Ai sẽ vận hành và theo dõi thiết bị mỗi ngày, kể cả khi chủ trại đi vắng?
- Điện ở trại có ổn định không, có phương án khi mất điện dài?
- Đã thử giữ lạnh bằng tủ nhỏ và rút ngắn thời gian chờ giữa các khâu chưa, kết quả ra sao?
- Việc ghi "khử ẩm" hay đưa chỉ số lên nhãn có cần thủ tục gì theo quy định hiện hành không?
Câu thứ bảy hay bị bỏ qua nhất. Nhiều trại nghĩ phải mua máy, trong khi chỉ cần sắp xếp lại khâu thu, lọc, đóng cho liền mạch và thêm một tủ mát là đã giải quyết được phần lớn vấn đề.
Chi phí ẩn của mỗi cách
Tủ mát tốn tiền mua một lần, nhưng tốn điện mỗi ngày, quanh năm, kể cả những tháng ít mật. Với trại ở vùng nóng như Tây Ninh, tủ phải chạy nhiều hơn để giữ nhiệt độ, nên điện năng tiêu thụ cao hơn so với vùng mát. Cần tính khoản này vào kinh tế trại, chia theo lượng mật thật sự được giữ trong tủ.
Khử ẩm tốn thêm công nhiều hơn tiền điện. Mỗi mẻ phải được rót ra khay, theo dõi, đo, rót lại vào bình, rửa khay. Với lượng mật nhỏ, công này có thể vượt xa giá trị gia tăng. Ngoài ra còn hao hụt: mật bám khay, mật đổ, và phần khối lượng mất đi chính là lượng nước đã bay hơi.
Khoản ẩn thứ ba là rủi ro khi thiết bị hỏng. Tủ mát hỏng lúc trại vắng người có thể làm hỏng cả kho mật. Máy khử ẩm hỏng giữa mẻ để lại khay mật mở trong phòng. Cả hai đều cần người theo dõi, và chi phí của người theo dõi cũng là một phần của khoản đầu tư.
Thử nghiệm nhỏ trước khi làm lớn
Nếu quyết định thử khử ẩm, bắt đầu bằng một lô nhỏ, chia đôi: một nửa khử ẩm, một nửa giữ lạnh bình thường. Đóng hũ cả hai, theo dõi vài tuần ở cùng điều kiện, nếm thử, mời vài khách quen nếm và cho ý kiến. Ghi lại mọi thứ.
Thời gian theo dõi nên đủ dài để thấy sự khác biệt thật, ít nhất vài tuần, tốt hơn là qua một lần gửi hàng đi xa thật sự. Đặt một hũ của mỗi nửa vào điều kiện giống như khách sẽ gặp — để ngoài nhiệt độ phòng, gửi qua đường bưu điện về chính trại — rồi so sánh khi mở ra.
Kết quả sẽ cho biết mật của trại mình thay đổi bao nhiêu, khách có chấp nhận không, và công bỏ ra có đáng không. Có trại thấy khách quen thích mật loãng nguyên bản hơn, quyết định chỉ khử ẩm một phần nhỏ cho đơn gửi xa. Có trại thấy ngược lại.
Dù kết quả thế nào, ghi rõ trên hũ cách mật đã được xử lý. Khách hiểu mật ong dú sẽ hỏi, và câu trả lời thật về cách xử lý luôn tốt hơn để họ tự đoán.
Đừng để thiết bị thay cho cách làm
Một tủ mát tốt không cứu được mật thu từ hũ chưa đậy bằng dụng cụ ướt. Một máy khử ẩm đắt tiền cũng không làm sạch được mật lẫn phấn, lẫn sáp. Thiết bị chỉ phát huy khi khâu thu và sơ chế đã làm đúng.
Vì vậy thứ tự đầu tư hợp lý thường là: dụng cụ thu sạch và đủ bộ, khu sơ chế kín, sổ ghi chép, rồi mới đến tủ mát, rồi mới tính chuyện khử ẩm. Trại đi theo thứ tự này ít khi phải bỏ tiền mua thiết bị mà không dùng tới.
Một điều nữa là thiết bị cần được vệ sinh và bảo dưỡng như mọi dụng cụ chạm vào thực phẩm. Tủ mát cần lau định kỳ, gioăng cửa cần kiểm tra; khay khử ẩm cần rửa và phơi khô sau mỗi mẻ. Đưa những việc này vào lịch tuần của trại.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng khách mua mật ong dú phần lớn tìm đến vì vị tự nhiên của nó. Mọi khoản đầu tư nên phục vụ việc đưa vị đó tới tay khách nguyên vẹn nhất, không phải biến mật ong dú thành một thứ giống mật ong thường cho dễ bán. Giữ câu hỏi này trong đầu khi cân nhắc từng món thiết bị.
Câu hỏi thường gặp
Để mật ong dú trong tủ mát có làm mất chất không?
Giữ lạnh không lấy đi gì của mật, chỉ làm chậm các quá trình bên trong, trong đó có lên men. Đây là cách giữ mật được nhiều người nuôi ong dú dùng. Cần tránh để mật đông đá và tránh mở tủ liên tục làm nhiệt độ dao động.
Mật ong dú đã khử ẩm có còn là mật ong dú không?
Vẫn là mật của ong dú, nhưng đặc hơn và có thể khác một phần vị so với mật tự nhiên. Nên ghi rõ trên hũ là đã khử ẩm để khách biết. Khách quen mật loãng có thể thấy lạ.
Trại nhỏ có cần máy khử ẩm không?
Thường là chưa. Phần lớn trại nhỏ giải quyết được chuyện lên men bằng thu đúng hũ, dụng cụ khô, rút ngắn thời gian chờ và một tủ mát. Máy khử ẩm chỉ nên tính khi đã có kênh bán đòi hỏi mật để ngoài lâu.
Có thể khử ẩm bằng cách phơi nắng hay đun nhẹ không?
Không nên. Phơi nắng làm mật nhiễm bụi, côn trùng và nóng lên không kiểm soát. Đun làm mất mùi thơm và thay đổi tính chất mật. Khử ẩm, nếu làm, cần phòng kín, sạch và kiểm soát được.
Có ghi độ ẩm lên nhãn hũ mật được không?
Chỉ nên ghi khi có kết quả đo tin cậy và biết cách ghi phù hợp quy định. Dụng cụ đo cầm tay thông dụng được hiệu chỉnh cho mật ong thường nên số đọc với mật ong dú chỉ dùng để so sánh trong trại.