Khu thu mật sạch ở trại ong dú là một chỗ có mái, có vách hoặc lưới chắn côn trùng, nền khô dễ lau, một bàn mặt nhẵn, dụng cụ chỉ dùng cho mật, nguồn nước sạch để rửa và một quy trình dọn dẹp ngay sau mỗi buổi. Không cần xây phòng lớn; với trại nhỏ, một góc nhà được quây lưới và dọn gọn là đủ bắt đầu. Cái cần là mật không bị tiếp xúc với bụi, côn trùng, nước bẩn và đồ dùng lẫn lộn trong lúc lọc, để lắng và đóng hũ.
Bài này đi từ yêu cầu tối thiểu đến cách nâng cấp khi trại lớn dần, kèm những chỗ hay hở khiến ruồi, kiến tìm tới. Phần pháp lý về điều kiện cơ sở sản xuất thực phẩm chỉ nói nguyên lý; quy định cụ thể cần hỏi cơ quan có thẩm quyền ở xã, phường nơi trại đặt.
Vì sao mật ong dú cần khu sơ chế riêng
Mật ong dú có nhiều nước hơn mật ong thường và có men tự nhiên sống trong đó. Điều này làm nó nhạy hơn với mọi thứ lẫn vào: bụi, vụn đất, nước bẩn, tay chưa rửa đều có thể đưa thêm vi sinh và làm mật lên men nhanh, biến mùi. Mật thường có thể chịu được một chút sơ suất, mật ong dú thì khó hơn.
Mùi mật cũng gọi kẻ thù. Một bàn có mật dính để qua đêm sẽ đầy kiến vào sáng hôm sau. Ruồi nhỏ chuyên đẻ trứng vào mật và phấn của ong dú bị mùi mật hút tới rất nhanh. Nếu khu sơ chế nằm sát dãy thùng mà không chắn, ruồi kiến kéo tới sơ chế rồi lan sang thùng.
Ngoài ra, khi trại bắt đầu bán mật ra ngoài, khách và cơ quan quản lý đều sẽ hỏi mật được làm ở đâu, như thế nào. Có một khu sơ chế riêng, gọn gàng, có ghi chép là nền để trả lời những câu hỏi đó một cách thẳng thắn.
Chọn chỗ đặt khu thu mật
Cách dãy thùng một quãng. Đủ xa để mùi mật không kéo ong từ thùng tới cướp, đủ gần để bình mật không phải chở lâu dưới nắng. Một gian nhà kho, một phòng phụ trong nhà, hay một chòi có vách quây lưới đều dùng được.
Có mái và kín gió bụi. Mưa tạt, gió cuốn bụi đất đỏ là hai thứ hay gặp ở vùng vườn Đông Nam Bộ. Vách kín hoặc lưới mắt nhỏ ở ba mặt, cửa có rèm hoặc lưới.
Nền khô, lau được. Nền gạch, xi măng láng hoặc lót tấm nhựa dễ lau. Nền đất trần sẽ tạo bụi và giữ mật rơi, thành ổ kiến.
Có ánh sáng đủ để nhìn mật. Lọc và đóng hũ cần nhìn rõ tạp chất, bọt, màu mật. Đèn sáng hoặc cửa sổ có lưới là đủ.
Gần nguồn nước sạch. Nước máy hoặc nước giếng đã được dùng cho sinh hoạt. Không rửa dụng cụ bằng nước ao, mương.
Trang bị tối thiểu cho khu thu mật
Danh sách dưới là mức đủ dùng cho trại nhỏ đến vừa. Mọi thứ chạm vào mật nên làm từ vật liệu dùng được cho thực phẩm như inox, thuỷ tinh, nhựa thực phẩm.
- Một bàn mặt nhẵn bằng inox, đá hoặc phủ tấm nhựa thực phẩm, đủ rộng để đặt khay, bình và lưới lọc cùng lúc.
- Khay inox có thành để hứng mật khi nhấc tầng mật hoặc khi cắt hũ.
- Bộ lưới lọc nhiều cỡ, phễu, ca rót và bình lắng có nắp.
- Hũ thuỷ tinh hoặc chai sạch để đóng mật, kèm nắp.
- Kệ hở để phơi dụng cụ sau khi rửa, đặt cao khỏi nền.
- Thùng rác có nắp đậy cho sáp vụn, vỏ hũ, khăn bẩn.
- Xà phòng rửa tay, khăn lau tay riêng, tạp dề, mũ trùm tóc, khẩu trang.
- Sổ ghi chép đặt cố định trong khu, kèm bút.
Không dùng chung dụng cụ của khu thu mật cho việc khác như pha thuốc, đựng phân bón, rửa rau. Đánh dấu bằng màu hoặc dán chữ "mật" lên từng món để người làm cùng không lấy nhầm.
Rửa và giữ dụng cụ khô
Sau mỗi buổi, rửa ngay toàn bộ dụng cụ bằng nước ấm để làm tan mật, rồi rửa lại bằng nước sạch. Mật để khô trên dụng cụ sẽ cứng lại, khó rửa và là chỗ ruồi kiến tìm tới. Với lưới lọc dính sáp, ngâm nước ấm vài phút rồi dùng bàn chải mềm.
Phơi dụng cụ trên kệ hở cho khô hoàn toàn trước khi cất. Đây là bước hay bị bỏ qua nhất. Một chiếc bình cất khi còn ẩm sẽ đọng nước, đến lần thu sau đưa nước thẳng vào mật. Trong mùa mưa, có thể cần phơi lâu hơn hoặc lau khô bằng khăn sạch.
Cất dụng cụ đã khô trong tủ hoặc thùng có nắp để tránh bụi và côn trùng. Trước buổi thu kế tiếp, kiểm tra lại một lượt: không mùi lạ, không ẩm, không có kiến bò vào. Khăn lau dùng trong khu nên giặt sau mỗi buổi và phơi nắng, không dùng một khăn ẩm suốt cả tuần.
Luồng đi trong khu: việc bẩn ở ngoài, việc sạch ở trong
Ngay cả trong một khu nhỏ, nên chia ra hai phần. Phần ngoài, gần cửa, là chỗ nhận bình mật từ trại, rũ ong, lau bình, gỡ nhãn tạm và để vỏ hũ, sáp vụn. Phần trong là chỗ lọc, lắng và đóng hũ. Người và đồ đi một chiều từ ngoài vào trong, không mang thùng rác hay khay dính đất vào phần trong.
Chia như vậy giúp giữ phần bàn đóng hũ sạch nhất, vì đó là nơi mật tiếp xúc lần cuối trước khi đậy nắp. Một vạch sơn trên nền, một tấm rèm, hay chỉ đơn giản là hai cái bàn đặt ở hai phía cũng đủ để người làm nhớ ranh giới.
Khi trại thuê người làm thời vụ, ranh giới này càng quan trọng. Người mới thường không nghĩ rằng đặt túi vỏ hũ lên bàn đóng hũ "một chút thôi" lại là vấn đề. Dán vài dòng hướng dẫn ngắn ở mỗi phần giúp ai đến làm cũng hiểu ngay.
Nâng cấp khu thu mật khi trại lớn dần
Trại vài chục thùng có thể chỉ cần một góc nhà quây lưới. Khi số thùng tăng lên và mật bắt đầu bán đều đặn, khu sơ chế nên được nâng dần theo thứ tự cần trước làm trước: đầu tiên là nền và bàn dễ lau, rồi lưới chắn kín, rồi bồn rửa có nước chảy, rồi tủ mát riêng cho mật đang chờ đóng hũ.
Tủ mát là món nâng cấp có ích rõ nhất với mật ong dú, vì nó cho phép trại không phải lọc và đóng hũ gấp trong ngày, giảm áp lực vào mùa cao điểm. Thiết bị khử ẩm hay phòng kín điều hoà thì cần cân nhắc kỹ hơn, bài về giữ lạnh và khử ẩm nói rõ chuyện này.
Mỗi lần nâng cấp, chụp ảnh và ghi lại trong sổ. Đến lúc làm hồ sơ an toàn thực phẩm hay khi khách hỏi, trại có sẵn câu chuyện thật về cách mình làm, kèm hình ảnh — thay vì phải dựng lại từ trí nhớ.
Chặn ruồi, kiến và ong cướp ở khu sơ chế
Kiến là kẻ thù kiên trì nhất. Chân bàn đặt trong chén nước hoặc bôi một vòng chất chặn kiến không độc an toàn cho thực phẩm, kiểm tra hằng ngày. Không để bất cứ vết mật nào trên bàn, sàn, tay nắm cửa qua đêm. Thùng rác có sáp vụn phải đậy kín và đổ ra xa trong ngày.
Ruồi nhỏ bị mùi mật lên men hút tới. Lưới chắn ở cửa và cửa sổ là cách chính. Mật đang lắng phải đậy kín, khay hứng mật phải có nắp hoặc phủ vải lưới. Thấy ruồi trong khu, tìm nguồn mùi trước — thường là một vết mật quên lau hoặc một túi vỏ hũ chưa đổ.
Ong dú và các loài ong khác cũng có thể theo mùi bay vào. Khu sơ chế đặt xa dãy thùng và có lưới chắn sẽ giảm hẳn. Không mang tầng mật còn ong bám vào khu; rũ nhẹ hoặc chờ ong rời đi ngoài trại trước khi đem vào.
Thói quen của người làm trong khu
Rửa tay bằng xà phòng trước khi vào làm, sau khi đi vệ sinh, sau khi chạm vào thùng ong hay đất. Trùm tóc, đeo khẩu trang, mặc tạp dề sạch. Người đang ốm, có vết thương hở ở tay thì không làm khâu chạm mật.
Không ăn uống, hút thuốc trong khu sơ chế. Không để điện thoại lên bàn đặt mật. Nếu có trẻ nhỏ hoặc vật nuôi trong nhà, khu này phải có cửa đóng.
Ghi lại mỗi buổi làm: ngày, ai làm, lô mật nào được lọc, đóng bao nhiêu hũ, có gì bất thường. Sổ này vừa giúp truy lại khi có sự cố, vừa là bằng chứng cho thấy trại làm việc có nề nếp — điều mà khách mua mật ngày càng hỏi tới.
Về điều kiện an toàn thực phẩm, mỗi loại hình cơ sở có yêu cầu khác nhau, từ ký cam kết đến cấp giấy chứng nhận. Trước khi bán mật rộng rãi, hãy mang câu hỏi đó tới bộ phận phụ trách an toàn thực phẩm ở xã, phường hoặc ở tỉnh để biết trại mình thuộc diện nào và cần chuẩn bị gì.
Một buổi làm trong khu, từ lúc mở cửa đến lúc khoá cửa
Trước khi bình mật đầu tiên về tới, người làm mở cửa khu, kiểm tra không có kiến bò trên bàn, lau mặt bàn bằng khăn sạch, bày sẵn lưới, phễu, bình lắng đã khô, kiểm tra nước rửa tay và thùng rác có túi mới. Khi bình mật từ trại về, nhận ở phần ngoài, lau bên ngoài bình, ghi giờ nhận vào sổ.
Trong buổi, làm từng lô một: lọc, chuyển sang bình lắng, ghi sổ, rồi mới sang lô khác. Giữa các lô, lau bàn nhanh bằng khăn ẩm sạch rồi lau khô. Mọi thứ rơi xuống nền phải được lau ngay, không chờ cuối buổi.
Cuối buổi, rửa toàn bộ dụng cụ, phơi lên kệ, lau bàn, lau nền, buộc túi rác mang ra xa, kiểm tra lại các bình đang lắng đã đậy kín và ghi ngày. Đóng cửa lưới, khoá khu. Một lượt dọn kỹ như vậy chừng nửa giờ, nhưng là thứ quyết định sáng hôm sau khu có sạch kiến hay không.
Nếu buổi làm bị gián đoạn giữa chừng — mưa to, có việc gấp — đừng để mật mở trên bàn. Đậy mọi bình, cho bình đang lắng vào ngăn mát, gom lưới đang dùng vào chậu có nắp. Quay lại làm tiếp khi có thời gian, thay vì để cả khu ở trạng thái dở dang qua nhiều giờ. Mật ong dú không chờ người, nhất là trong những ngày oi ẩm. Vài phút dọn tạm luôn rẻ hơn một bình mật phải bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Trại nhỏ vài chục thùng có cần phòng sơ chế riêng không?
Không nhất thiết là phòng xây riêng, nhưng cần một chỗ riêng có mái, có lưới chắn côn trùng, bàn dễ lau và dụng cụ chỉ dùng cho mật. Một góc nhà được quây và giữ gọn là đủ bắt đầu, rồi nâng cấp khi lượng mật tăng.
Có nên làm khu thu mật ngay cạnh dãy thùng cho tiện không?
Không nên sát quá. Mùi mật sẽ kéo ong từ các thùng tới cướp, ruồi kiến từ khu sơ chế cũng dễ lan sang thùng. Nên cách một quãng và có vách hoặc lưới chắn, đủ gần để bình mật không phải chở lâu.
Dùng nước giếng rửa dụng cụ được không?
Được nếu là nước giếng gia đình đang dùng cho sinh hoạt và trong, không mùi. Quan trọng hơn là phơi dụng cụ khô hoàn toàn trước khi dùng, vì nước đọng lại mới là thứ làm mật nhanh hỏng.
Làm sao chặn kiến bò lên bàn đặt mật?
Đặt chân bàn trong chén nước và thay nước thường xuyên, hoặc dùng vật chặn kiến an toàn cho thực phẩm. Quan trọng nhất là không để vết mật nào qua đêm trên bàn, sàn và thùng rác.
Có cần đăng ký gì khi bắt đầu sơ chế mật để bán?
Tuỳ quy mô và cách bán mà cơ sở thuộc diện ký cam kết an toàn thực phẩm hay phải có giấy chứng nhận. Nên hỏi UBND xã, phường hoặc cơ quan quản lý an toàn thực phẩm của tỉnh trước khi bán rộng rãi.