OngDuTrangBang.comOng Dú Trảng Bàng
Thu mật và sơ chế ở trại

Cắt hũ hay hút mật ong dú: hai cách thu và ảnh hưởng tới đàn trong trại

Cắt hũ lấy mật nhanh khi có tầng mật riêng nhưng làm đàn tốn sức dựng lại; hút giữ vỏ hũ, mật sạch hơn nhưng chậm. So hai cách theo đàn, độ sạch và công trại.

Top honey super of a stingless bee hive removed and placed on a clean steel tray, rows of dark resin honey pots being cut open with a small knife, shaded farm bench

Ở quy mô trại, hút mật bằng xilanh hoặc bơm thường hợp với thùng một ngăn và những đàn cần được giữ sức, còn cắt hũ — tách rời cả chùm hũ hoặc cả tầng mật rồi để mật chảy ra — hợp với thùng tầng có tầng mật riêng, khi cần thu nhanh nhiều thùng. Hút giữ được vỏ hũ, mật ít lẫn sáp, đàn hồi nhanh hơn. Cắt hũ nhanh, lấy được gần hết mật trong chùm, nhưng đàn phải làm lại hũ và mật cần lọc kỹ hơn.

Không có cách nào đúng cho mọi trại. Bài so hai cách theo bốn mặt người làm trại cần cân: ảnh hưởng tới đàn, độ sạch của mật, công thu và hợp với kiểu thùng nào. Cuối bài là cách nhiều trại kết hợp cả hai trong cùng một năm.

Hai cách thu, hiểu cho đúng

Hút là chọc lỗ nhỏ trên nắp từng hũ mật đã đậy, đưa ống vào rút mật ra. Vỏ hũ ở lại trong thùng. Cách này làm ít xáo trộn nhất nhưng đi từng hũ một, nên chậm, nhất là với những hũ nhỏ, xếp dày.

Cắt hũ là tách nguyên chùm hũ mật — hoặc nhấc nguyên tầng mật ở thùng tầng — ra khỏi thùng, mang sang khay sạch, cắt hoặc chọc thủng các hũ rồi để mật tự chảy qua lưới, có khi ép nhẹ. Vỏ hũ không quay lại thùng. Cách này nhanh và lấy gần hết mật trong phần được cắt.

Giữa hai cách còn có kiểu làm lai: nhấc tầng mật ra khỏi thùng, đặt lên khay ở chỗ sạch gần đó, rồi hút từng hũ ngay trên khay thay vì hút trong thùng. Đàn bị mở thùng ngắn hơn, người hút cũng thao tác thoải mái hơn. Kiểu này chỉ làm được khi thùng có tầng mật tách rời được.

Ảnh hưởng tới đàn: vỏ hũ là tài sản

Hũ mật của ong dú được làm từ sáp ong tiết ra trộn với nhựa cây ong đi lấy về. Cả hai đều tốn công: ong phải ăn mật để tiết sáp, phải bay đi lấy nhựa, phải nặn từng hũ. Khi người nuôi để lại vỏ hũ, đàn chỉ cần vá lỗ chọc rồi đổ mật mới vào. Khi vỏ hũ bị lấy đi, đàn phải làm lại từ đầu.

Vì vậy cắt hũ thường làm đàn chậm tích mật trở lại hơn so với hút, nhất là khi nguồn nhựa cây quanh trại ít. Ở đàn mạnh, nguồn hoa và nhựa dồi dào, mức chậm này có thể chấp nhận được. Ở đàn trung bình hay trong mùa thiếu hoa, cắt hũ dễ đẩy đàn vào thế yếu.

Mức xáo trộn khi mở thùng cũng khác. Hút trong thùng thì thùng mở lâu hơn. Nhấc tầng mật ra rồi làm bên ngoài thì thùng mở ngắn, nhưng sự kiện mất cả một tầng là cú sốc lớn hơn. Người làm trại nên quan sát đàn trong một hai tuần sau mỗi cách để biết đàn của mình phản ứng thế nào.

Độ sạch của mật: hút thường sạch hơn, cắt cần lọc kỹ

Mật hút qua ống ít khi lẫn vụn sáp, xác ong hay phấn, nên khâu lọc sau đó nhẹ nhàng. Mật từ cắt hũ chảy qua những mảnh vỏ hũ bị cắt, kéo theo vụn sáp, nhựa, đôi khi cả phấn nếu lỡ cắt trúng hũ phấn nằm lẫn. Mật này cần lọc qua lưới nhiều lớp và để lắng lâu hơn.

Cắt hũ cũng làm mật tiếp xúc với không khí nhiều hơn trong lúc chảy, nhất là khi để mật nhỏ giọt qua lưới nhiều giờ. Ở vùng ẩm, mật có thể hút thêm hơi nước trong thời gian đó. Vì thế khi cắt hũ, nên làm trong phòng kín, khô, có lưới chắn côn trùng, và đậy khay trong lúc chờ mật chảy.

Ép mạnh để lấy kiệt mật từ vỏ hũ thường kéo theo nhiều tạp chất và vị đắng của nhựa. Nhiều trại chỉ để mật tự chảy, phần còn đọng trong vỏ hũ thì chấp nhận bỏ hoặc dùng riêng, không trộn vào lô mật đẹp.

So sánh nhanh hai cách thu ở quy mô trại

Bảng dưới đặt hai cách cạnh nhau theo các mặt người làm trại hay cân nhắc. Mô tả là xu hướng chung, mỗi trại cần tự quan sát đàn của mình.

Mặt so sánhHút bằng xilanh, bơmCắt hũ, nhấc tầng mật
Vỏ hũĐể lại trong thùngBị lấy đi cùng mật
Đàn hồi lạiThường nhanh hơnChậm hơn, cần nhiều sáp và nhựa
Độ sạch mật thôÍt tạp chấtLẫn sáp, nhựa, cần lọc kỹ
Tốc độChậm, từng hũ mộtNhanh, cả chùm hoặc cả tầng
Thời gian mở thùngDài hơn nếu hút trong thùngNgắn nếu nhấc tầng ra
Kiểu thùng hợpMọi kiểu thùngThùng tầng có tầng mật riêng
Rủi ro rơi vãiThấp nếu làm cẩn thậnCao hơn, cần khu thu sạch

Điểm đáng nhớ: cắt hũ chỉ thật sự hợp khi thùng được thiết kế có tầng mật riêng. Cắt chùm hũ trong thùng một ngăn dễ làm vỡ hũ phấn và chạm khu trứng, là kiểu thu gây hại nhiều nhất.

Công trại và quy mô: lúc nào nên đổi cách

Với trại vài chục thùng, hút từng hũ có thể chiếm cả buổi sáng cho một dãy. Người làm trại một mình thường thấy cách này mệt, dễ làm ẩu ở những thùng cuối. Cắt hũ hoặc nhấc tầng mật giúp rút ngắn thời gian ở thùng, dồn phần việc tỉ mỉ về khu sơ chế, nơi làm việc thoải mái và sạch hơn.

Ngược lại, khi trại đang ở giai đoạn tăng đàn, cần mọi thùng giữ sức để tách, thì hút vẫn là lựa chọn an toàn. Mất thêm công nhưng không làm chậm kế hoạch nhân đàn.

Đổi cách thu cũng kéo theo đổi thùng. Muốn cắt tầng mật thuận tay, cả trại nên dùng cùng một kiểu thùng tầng với tầng mật cùng cỡ, như bài về chuẩn hoá thùng đã nói. Trại có mỗi thùng một kiểu sẽ khó áp một cách thu thống nhất.

Kết hợp hai cách trong một năm

Nhiều trại không chọn một cách mà chia theo thùng và theo mùa. Đầu mùa khô, khi hoa nhiều và đàn mạnh, những thùng tầng đầy mật được nhấc tầng trên ra để thu nhanh. Cuối mùa hoặc với đàn trung bình, chỉ hút vài chùm hũ ở rìa để giữ sức. Đàn đang được chọn làm đàn mẹ để tách thì không cắt hũ trong năm đó.

Cách chia này cần sổ trại rõ ràng: thùng nào đã bị nhấc tầng, ngày nào, đàn hồi lại sau bao lâu. Sau một hai năm, sổ sẽ cho thấy kiểu đàn nào chịu được cắt hũ, kiểu đàn nào nên chỉ hút.

Dù chọn cách nào, những nguyên tắc chung vẫn giữ: không đụng khu trứng, không lấy hũ đang mở, không vét sạch, lau sạch mật rơi vãi và đóng thùng kín ngay sau khi xong. Trại nào cũng nên viết những nguyên tắc này ra một tờ, dán ở khu sơ chế, để người làm thuê hay người nhà phụ việc đều làm theo một cách.

Dụng cụ và chỗ làm khi cắt hũ

Cắt hũ cần nhiều dụng cụ hơn hút. Ngoài bình chứa, cần một khay inox có thành cao để đặt tầng mật hoặc chùm hũ vừa tách, một con dao nhỏ hoặc dụng cụ chọc nhiều mũi để làm thủng hàng loạt hũ, một giá đỡ có lưới để đặt chùm hũ nghiêng cho mật chảy xuống, và một bình hứng bên dưới. Mọi thứ phải sạch và khô từ trước.

Chỗ làm phải là khu sơ chế có mái, có lưới chắn côn trùng, cách xa dãy thùng. Đem tầng mật vào đây ngay sau khi nhấc khỏi thùng, rũ nhẹ để ong còn bám bay ra ngoài trước khi vào cửa. Không cắt hũ ngay trên kệ thùng ngoài trại; mùi mật lan ra cả dãy sẽ gọi ong các thùng khác tới cướp, và vụn sáp rơi xuống đất thành ổ kiến.

Thời gian để mật chảy hết ra khỏi chùm hũ đã chọc có thể kéo dài vài giờ. Trong lúc đó, khay và giá đỡ phải được đậy bằng nắp hoặc vải lưới. Không để qua đêm ở nhiệt độ phòng; nếu chưa xong thì gom mật đã chảy vào bình kín, để ngăn mát, phần còn lại xử lý vào sáng hôm sau.

Người mới làm trại nên bắt đầu bằng cách nào

Với người mới chuyển từ vài tổ trong vườn sang làm trại, hút là cách nên bắt đầu. Nó buộc người thu phải nhìn kỹ từng hũ, học phân biệt hũ mật và hũ phấn, học nhận ra khu trứng — những kỹ năng mà cắt hũ cho phép bỏ qua. Sau một hai mùa hút, người làm trại đã quen mặt từng thùng, biết đàn nào mạnh, khi đó mới chuyển một phần sang cắt tầng mật để tiết kiệm công.

Bắt đầu bằng cắt hũ khi chưa quen thùng dễ dẫn tới cắt nhầm, lấy quá tay, và không nhìn ra sự khác nhau giữa các đàn. Mật thu được có thể nhiều hơn ở mùa đầu, nhưng số đàn khoẻ cuối năm thường ít hơn.

Một gợi ý khác cho người mới: chọn vài thùng làm thùng thử, áp cả hai cách trên cùng kiểu thùng, ghi lại thời gian làm, lượng mật, độ sạch và tốc độ hồi đàn. Một mùa so sánh như vậy cho người làm trại câu trả lời riêng, sát với trại mình hơn bất kỳ lời khuyên chung nào.

Hai lô mật, hai câu chuyện khi bán

Vì mật hút và mật cắt hũ có thể khác nhau về độ trong và mùi nhựa, nhiều trại chọn không trộn hai loại. Mật hút từ tầng mật của đàn mạnh, ít tạp chất, được đóng thành lô chính. Mật cắt hũ, đậm mùi keo hơn, có khi được đóng riêng thành lô thứ hai cho khách thích vị nhựa rõ, hoặc dùng trong nhà và làm quà.

Tách như vậy cũng giúp trả lời khách thẳng thắn hơn. Khi khách hỏi vì sao hai hũ mật cùng trại lại khác vị, người bán có câu trả lời thật: cùng vườn, cùng mùa, nhưng cách thu khác nhau. Câu trả lời đó tạo lòng tin hơn mọi lời quảng cáo về "mật nguyên chất".

Để làm được điều này, nhãn tạm trên bình thu cần ghi thêm cách thu, và sổ lọc cũng có cột tương ứng. Một chữ "H" hay "C" bên cạnh mã thùng là đủ để không ai nhầm khi đóng hũ.

Khi mô tả hai lô với khách, chỉ nói những gì nhìn và nếm được: lô này trong hơn, lô kia đậm mùi nhựa hơn. Không gán cho lô nào công dụng riêng hay gọi lô nào là "thượng hạng". Sự khác nhau thật đã đủ thú vị với người hiểu mật ong dú, không cần thêm lời. Người mua mật lâu năm thường tự nhận ra và quý sự thẳng thắn đó.

Câu hỏi thường gặp

Cắt hũ có làm chết đàn ong dú không?

Cắt đúng chỗ, ở đàn mạnh, trong mùa nhiều hoa thì đàn thường hồi lại. Nguy cơ cao khi cắt ở thùng một ngăn, chạm vào hũ phấn và khu trứng, hoặc cắt ở đàn yếu, mùa thiếu hoa. Khi đó đàn có thể suy kéo dài và bị kẻ thù tấn công.

Mật cắt hũ có khác vị mật hút không?

Mật cắt hũ thường đậm mùi nhựa hơn vì chảy qua vỏ hũ bị cắt, nhất là khi ép. Nếu lẫn phấn thì đục và chua nhanh hơn. Mật hút thường trong hơn. Nhiều trại tách hai loại thành hai lô riêng để khách biết.

Thùng một ngăn có cắt hũ được không?

Làm được nhưng không nên ở quy mô trại. Hũ mật, hũ phấn và khu trứng nằm sát nhau trong thùng một ngăn, cắt dễ làm vỡ phần đàn cần nhất. Với thùng một ngăn, hút các chùm hũ ở rìa là cách an toàn hơn.

Vỏ hũ sau khi cắt dùng vào việc gì?

Vỏ hũ là hỗn hợp sáp và nhựa cây. Nhiều trại giữ lại sạch sẽ để làm mồi thùng bẫy bắt đàn hoặc bôi vào thùng mới cho đàn quen mùi. Nên phơi khô, cất kín, tránh để trong trại vì gọi ruồi kiến.

Nhấc cả tầng mật ra có cần thay tầng mới ngay không?

Nên đặt lại một tầng rỗng sạch, cùng cỡ, để đàn có chỗ làm hũ mới và thùng không bị hở. Bôi chút sáp cũ lên mặt trong tầng mới giúp ong quen nhanh hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68