Chuyển cả trại ong dú nên làm theo thứ tự: chuẩn bị xong kệ, mái che và chống kiến ở chỗ mới trước; đóng cửa tổ vào chiều tối khi ong đi làm đã về hết; chở đi trong đêm hoặc sáng sớm lúc mát, thùng giữ thẳng đứng, chèn chặt chống xóc; đặt thùng theo sơ đồ đã vẽ rồi mới mở cửa; và theo dõi dày trong những ngày đầu. Chuyển xa hẳn thì đàn học lại vị trí mới; chuyển vài bước trong cùng khu thì ong thợ dễ bay về chỗ cũ và lạc.
Lý do chuyển trại có nhiều: hết hợp đồng thuê vườn, chủ vườn đổi cây, vườn bên bắt đầu phun thuốc thường xuyên, khu đất bị san lấp, hay đơn giản là tìm được chỗ tốt hơn. Chuyển một hai thùng thì không khó; chuyển vài chục, vài trăm đàn cùng lúc là một chiến dịch. Bài này đi qua từng chặng, từ chuẩn bị đến tuần đầu ở chỗ mới.
Quyết định chuyển: có thật sự cần chuyển cả trại không
Chuyển trại là việc gây áp lực lớn cho mọi đàn cùng một lúc. Đàn khoẻ thường chịu được, đàn yếu có thể suy hoặc bỏ tổ. Vì vậy trước khi quyết định chuyển cả trại, nên tự hỏi: nguyên nhân muốn chuyển có xử lý được tại chỗ không? Nắng chiều thì che thêm, kiến thì làm lại chân kệ, vườn bên phun thuốc thì có thể thoả thuận lịch phun hoặc làm vùng đệm.
Nếu đã chắc phải chuyển, hãy cân nhắc chuyển từng phần thay vì tất cả trong một đêm. Chuyển trước một dãy đàn khoẻ, theo dõi xem chỗ mới có đúng như kỳ vọng không, rồi mới chuyển các dãy còn lại. Cách này chậm hơn, nhưng nếu chỗ mới có vấn đề chưa lường trước, như kiến dày hay gió lùa mạnh, thì chỉ một phần trại chịu ảnh hưởng.
Thời điểm chuyển cũng quan trọng. Tránh chuyển giữa đợt nắng nóng gắt nhất, giữa mưa dầm hay ngay sau khi vừa tách đàn, thu mật. Đàn đang có dự trữ tốt, thời tiết dịu và nguồn hoa ở chỗ mới đang có là điều kiện lý tưởng để đàn ổn định nhanh.
Chuẩn bị chỗ mới trước khi chở đàn tới
Nguyên tắc vàng của chuyển trại là đàn không bao giờ phải chờ chỗ đặt. Mọi thứ ở chỗ mới phải xong trước đêm chuyển:
- Khảo sát chỗ mới vào nhiều thời điểm trong ngày: nắng sáng, nắng chiều, hướng gió, chỗ đọng nước khi mưa, đường kiến.
- Dựng kệ, mái che, chống kiến cho chân kệ, kiểm vành nước hoặc lớp chống kiến hoạt động trước ít nhất vài ngày, để phát hiện đường kiến mới.
- Vẽ sơ đồ chỗ mới, gán sẵn vị trí cho từng mã tổ. Giữ các đàn có quan hệ gần nhau, như đàn mẹ và đàn con, ở gần nhau nếu muốn tiện theo dõi; giữ đàn đang cách ly ở góc riêng.
- Chuẩn bị đường vào cho xe tới gần chỗ đặt nhất có thể, tránh phải khiêng thùng đi xa trong đêm.
- Nói chuyện với hàng xóm và chủ vườn xung quanh chỗ mới về lịch phun thuốc, đốt dọn, và việc có ong ở gần.
- Chuẩn bị đủ vật tư ở chỗ mới: đồ trám khe, băng dán, đèn đỏ, dây buộc, vài thùng dự phòng.
Nếu chỗ mới chưa xong, dời ngày chuyển. Đàn chờ thêm vài ngày ở chỗ cũ ít rủi ro hơn nhiều so với đàn bị đặt tạm dưới đất trong khi chờ dựng kệ.
Đóng cửa tổ: chiều tối, khi đàn đã về đủ
Ong dú đi làm ban ngày và về tổ khi trời chạng vạng. Đóng cửa tổ quá sớm thì một phần ong thợ còn ở ngoài, sẽ quay về chỗ cũ và mất. Thời điểm thích hợp là khi trời đã tối hẳn, cửa tổ không còn ong bay về. Dùng đèn ánh đỏ để soi, vì ánh đỏ ít làm ong bị kích thích bay ra hơn đèn trắng.
Cách đóng tuỳ kiểu cửa tổ: bịt bằng lưới mịn để đàn vẫn có không khí, hoặc nhét bông, mút vào ống cửa. Không bịt kín hoàn toàn bằng vật liệu không thoáng khí, nhất là khi chuyến đi dài hoặc trời còn nóng. Kiểm các khe nắp, khe tầng, dán băng chỗ hở để ong không chui ra trong lúc chở.
Với trại đông đàn, việc đóng cửa có thể kéo dài. Nên chia người theo dãy, mỗi người một bộ đồ đóng cửa, đi theo một thứ tự cố định để không bỏ sót thùng. Đánh dấu thùng đã đóng bằng một kẹp hoặc phấn để người khiêng biết thùng nào đã sẵn sàng.
Chở đàn: thẳng, chặt, mát, êm
Giữ thùng thẳng đứng. Bánh nhộng và bầu mật của ong dú được gắn theo chiều thùng đứng. Nghiêng hay lật thùng làm vỡ bầu mật, mật chảy xuống bánh nhộng, đàn có thể chết ngạt trong mật. Khiêng hai tay, giữ thăng bằng, đặt xuống nhẹ nhàng.
Chèn chặt chống xóc. Lót sàn xe bằng rơm, bao tải hay đệm mút, xếp thùng sát nhau, chèn khe bằng vật mềm và buộc dây cố định cả khối. Thùng không được xê dịch khi xe phanh hay vào cua.
Giữ mát và thoáng. Chở vào đêm hoặc sáng sớm. Không phủ kín thùng bằng bạt nilon làm hầm nóng; nếu cần che sương hay mưa nhẹ thì dùng vật liệu thoáng và để hở hai đầu cho gió lùa. Không để xe đỗ dưới nắng khi dừng giữa đường.
Đi êm. Chạy chậm, tránh đường xấu nếu có lựa chọn, giảm tốc khi qua gờ, ổ gà. Chuyến đi ngắn mà xóc mạnh có thể hại đàn nhiều hơn chuyến đi dài mà êm.
Đặt thùng và mở cửa ở chỗ mới
Tới nơi, khiêng thùng đặt đúng vị trí đã gán trên sơ đồ. Đặt xong một dãy thì kiểm lại thùng đã thẳng, chắc, chân kệ chống kiến còn nguyên chưa. Đừng mở cửa tổ ngay khi đặt xuống; để đàn yên một lúc cho bớt xáo động sau chuyến đi.
Mở cửa tổ vào sáng sớm hôm sau là cách phổ biến, khi trời đã sáng và đàn sẵn sàng ra định hướng. Mở nhẹ tay, gỡ hết vật liệu bịt, không để bông vụn còn sót trong ống cửa. Quan sát vài phút: ong thợ đầu tiên ra sẽ bay vòng quanh thùng, như đang học lại vị trí mới, rồi mới bay xa.
Một số trại đặt một vật quen thuộc trước cửa tổ, như một cành lá nhỏ, để buộc ong chú ý định hướng lại khi ra khỏi tổ. Cách này được nhiều người nuôi áp dụng khi dời đàn, nhưng điều quyết định vẫn là khoảng cách: chuyển xa hẳn khỏi tầm bay quen thuộc thì đàn tự học lại; chuyển gần trong cùng khu thì nhiều ong thợ sẽ bay về chỗ cũ dù có cành lá hay không.
Tuần đầu ở chỗ mới: theo dõi gì
Những ngày đầu, đi lượt nhìn ngoài dày hơn bình thường. Điều cần nhìn: cửa tổ có ong ra vào đều chưa, ong có mang phấn về không, có xác ong trước cửa không, có kiến tìm tới kệ không. Đàn ra vào chậm trong một hai ngày đầu là bình thường; đàn vẫn im lặng sau nhiều ngày thì cần chú ý.
Không mở thùng trong những ngày đầu trừ khi có dấu hiệu rõ ràng như mật chảy ra cửa tổ, mùi chua lạ hay xác ong nhiều. Đàn vừa trải qua chuyến đi cần thời gian sửa lại những chỗ bị xô lệch bên trong. Mở thùng lúc này chỉ thêm việc cho đàn và thêm mùi cho kiến, ruồi tìm đến.
Ghi vào sổ trại ngày chuyển, vị trí mới của từng mã tổ, và tình trạng mỗi đàn sau tuần đầu. Ở chỗ cũ, nếu còn người qua lại, để ý xem có đám ong thợ lạc quay về lượn ở chỗ đặt thùng cũ không. Hiện tượng này nhiều nghĩa là khoảng cách chuyển chưa đủ xa hoặc cửa đã đóng khi còn ong ở ngoài; lần sau cần điều chỉnh.
Sau khoảng vài tuần, khi các đàn đã ra vào đều, quay lại lịch kiểm luân phiên bình thường theo sơ đồ mới. Lượt mở thùng đầu tiên ở chỗ mới nên ưu tiên các đàn từng yếu trước khi chuyển và các đàn có dấu hiệu lạ trong tuần đầu. Ghi kết quả so với lượt kiểm cuối cùng ở chỗ cũ, để biết chuyến đi đã ảnh hưởng tới từng đàn ra sao và lần chuyển sau cần làm khác điều gì.
Rời chỗ cũ cho đàng hoàng
Chuyển trại không chỉ là chuyện đàn ong, mà còn là chuyện với chủ đất hay chủ vườn ở chỗ cũ. Nếu trại đặt trên vườn thuê hay vườn nhờ, hãy báo trước ngày chuyển, thống nhất thời gian dọn kệ, mái che và trả lại mặt bằng. Chuyển ban đêm thì báo để chủ vườn không bất ngờ khi thấy xe và đèn trong vườn.
Sau khi chở hết đàn, quay lại dọn sạch chỗ cũ: tháo kệ, gom sáp rơi, xác ong, mảnh thùng vỡ. Sáp và mật còn sót lại sẽ kéo kiến và có thể làm phiền chủ vườn. Để ý những thùng còn sót lại vì chưa chở kịp, hoặc đám ong thợ lạc tụ ở chỗ đặt cũ; một số trại để lại một thùng trống có chút sáp cũ trong vài ngày để gom ong lạc, rồi chở tới nhập vào đàn gần nhất ở chỗ mới, nhưng việc nhập này cần cẩn thận.
Giữ quan hệ tốt khi rời đi có giá trị lâu dài. Chủ vườn cũ có thể là người giới thiệu chỗ đặt mới, là khách mua mật, hoặc là nơi đặt trại lại trong tương lai. Một trại rời đi gọn gàng, đúng hẹn, để lại mặt bằng sạch sẽ là trại được nhớ tới tử tế.
Những sai lầm hay gặp khi chuyển trại
Chuyển khi chỗ mới chưa xong. Đàn bị đặt tạm dưới đất, kiến tìm tới trong đêm đầu tiên. Thà dời ngày chuyển còn hơn.
Đóng cửa quá sớm. Đóng khi trời còn sáng để kịp giờ, bỏ lại một phần ong thợ ở ngoài. Đàn mất người làm đúng lúc cần thích nghi chỗ mới.
Phủ bạt kín trên xe. Muốn che sương mà thành ra hầm nóng. Đàn trong thùng có thể quá nóng chỉ sau một quãng đường ngắn.
Xếp thùng không chèn. Thùng xô vào nhau khi xe phanh, bầu mật vỡ, đàn bị ngập mật. Thiệt hại có khi chỉ phát hiện khi thấy mật rỉ ra cửa tổ vài ngày sau.
Mở thùng xem ngay khi tới. Lo lắng nên muốn xem đàn có sao không. Việc mở thùng lúc này làm đàn thêm xáo trộn và thêm mùi cho kiến, ruồi.
Không ghi vị trí mới. Đặt thùng theo tiện tay rồi định ghi sau, thế là sổ và trại lệch nhau ngay từ ngày đầu ở chỗ mới.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển đàn ong dú trong cùng vườn, cách vài mét, có cần đóng cửa ban đêm không?
Vẫn nên dời vào chiều tối khi đàn đã về, nhưng vấn đề lớn hơn là ong thợ sẽ bay về chỗ cũ. Với khoảng cách ngắn, nhiều người dời từng chút qua nhiều ngày để đàn quen dần, thay vì dời một lần. Ghi lại cách làm và kết quả để rút kinh nghiệm cho trại mình.
Có nên chở đàn ong dú vào ban ngày cho dễ nhìn đường không?
Không nên, nhất là vào giờ nắng. Ban ngày ong thợ đang đi làm nên đóng cửa sẽ bỏ lại chúng, và thùng trên xe dễ bị nóng. Chở trong đêm hoặc sáng sớm là cách an toàn hơn cho đàn, chỉ cần chuẩn bị đèn và đường đi kỹ.
Chuyển cả trại có nên làm cùng lúc với tách đàn không?
Không nên. Tách đàn làm cả đàn mẹ lẫn đàn con yếu tạm thời, chuyển trại lại thêm một lần áp lực. Hãy tách đàn sau khi trại đã ổn định ở chỗ mới, hoặc tách xong và chờ các đàn đứng vững rồi mới chuyển.
Đàn yếu có nên chuyển cùng trại không?
Đàn yếu dễ suy sau chuyến đi. Nếu được, chuyển các đàn yếu ở chuyến cuối, đặt ở chỗ dễ trông, ít nắng gió, và theo dõi riêng. Có trại chọn nhập đàn quá yếu vào đàn khác trước khi chuyển, nhưng việc nhập đàn cần kinh nghiệm và có rủi ro riêng.
Sau khi chuyển bao lâu thì có thể thu mật ở chỗ mới?
Không có mốc chung. Chờ đến khi đàn đã ra vào đều, mang phấn về ổn định, đã qua ít nhất một lượt mở thùng kiểm bên trong và bầu mật có dư rõ ràng. Thu quá sớm ở chỗ mới làm đàn mất dự trữ đúng lúc đang cần thích nghi.