Mật ong dú dễ lên men vì nó chứa nhiều nước hơn mật ong thường và mang sẵn men tự nhiên từ trong hũ; ở trại, cách giữ là thu đúng hũ đã đậy, không đưa thêm nước vào, đậy kín mọi lúc, để chỗ mát và rút ngắn thời gian chờ giữa các khâu thu, lọc, đóng hũ. Lên men nhẹ là một phần tính chất của mật ong dú, tạo nên vị chua thanh. Việc của người làm trại không phải là chặn hẳn nó, mà là giữ cho nó không đi quá xa trước khi mật đến tay người mua.
Bài này nhìn chuyện lên men từ phía trại: những khâu nào làm mật hút thêm ẩm, khâu nào cho men thêm thời gian, dấu hiệu nào cho biết một lô đang đi quá đà, và xử lý lô đó thế nào cho đúng. Phần người dùng bảo quản ở nhà thuộc về các trang dành cho người dùng; ở đây chỉ nói chuỗi từ thùng ong tới hũ đã đóng.
Vì sao mật ong dú lên men nhanh hơn mật thường
Ong mật thường quạt cánh làm bay hơi phần lớn nước trong mật hoa rồi mới đậy nắp sáp, nên mật chín của chúng đặc và rất ít nước. Ở độ ẩm đó, hầu hết vi sinh không phát triển được. Ong dú cũng làm bay hơi mật hoa, nhưng mật trong hũ của chúng vẫn giữ nhiều nước hơn hẳn. Tài liệu về mật ong không ngòi ở nhiều nước đều ghi nhận điều này, và mức ẩm thay đổi theo loài ong, mùa, nơi nuôi.
Thêm vào đó, hũ mật của ong dú không phải môi trường vô trùng. Bên trong có men và vi khuẩn sống cùng đàn từ lâu đời, một phần là lý do tạo ra vị chua đặc trưng. Khi mật còn trong hũ kín trong tổ, đàn giữ nhiệt độ và độ ẩm ổn định nên quá trình này diễn ra chậm. Khi mật ra khỏi hũ, gặp không khí, gặp nhiệt độ cao, quá trình đó tăng tốc.
Nói cách khác, mật ong dú luôn có xu hướng lên men. Người làm trại không làm ra hay ngăn được xu hướng đó hoàn toàn, nhưng có thể làm cho nó chậm đi bằng cách kiểm soát ba thứ: lượng nước, nhiệt độ và thời gian mật nằm ngoài môi trường kín.
Cũng nên phân biệt lên men với hư hỏng. Lên men nhẹ làm mật chua thanh hơn, thơm men nhẹ, vẫn là thứ nhiều người tìm mua. Hư hỏng là khi mật có mốc trên mặt, mùi hôi, màu đổi lạ, hoặc lên men tới mức chua gắt và nồng cồn rõ rệt. Việc của người làm trại là giữ mật ở vùng thứ nhất và không để lô nào trượt sang vùng thứ hai trước khi đến tay người mua.
Bốn khâu ở trại hay làm mật hút thêm ẩm
Thu hũ chưa đậy. Mật trong hũ còn mở thường loãng hơn mật trong hũ đã kín. Lấy hũ mở là đưa vào bình thu mật ẩm hơn ngay từ đầu. Chỉ lấy chùm hũ đã được ong bịt kín.
Thu khi trời ẩm. Buổi sáng sương dày, sau cơn mưa hay ngày âm u, không khí đầy hơi nước. Mật để ngoài trong lúc hút và rót sẽ hút một phần hơi nước đó. Chọn buổi sáng ráo, nắng nhẹ.
Dụng cụ và bình chưa khô. Đây là đường nước vào mật trực tiếp nhất. Một chút nước đọng đáy bình đủ làm phần mật đáy loãng hơn và lên men sớm.
Để mật mở quá lâu. Lọc chậm không đậy, lắng qua đêm không nắp, bình mở trên kệ trong lúc thu các thùng khác — mỗi lần như vậy mật lại hút thêm ẩm từ không khí nóng ẩm của Đông Nam Bộ.
Nhiệt độ và thời gian: hai thứ người làm trại điều khiển được
Men hoạt động mạnh hơn khi ấm. Ở trại vùng nóng như Trảng Bàng, nhiệt độ ngoài trời mùa khô thường cao, bình mật để dưới mái tôn hay trên xe giữa trưa sẽ nóng lên nhanh. Mật nóng lên không chỉ lên men nhanh hơn mà còn mất bớt mùi thơm. Vì vậy, bình mật phải được đưa vào chỗ râm, mát ngay trong buổi thu.
Thời gian là yếu tố thứ hai. Mỗi giờ mật nằm ở nhiệt độ phòng sau khi ra khỏi hũ là một giờ men có thêm. Người làm trại nên nghĩ về chuỗi thu, lọc, đóng hũ như một chuỗi liên tục, không có khoảng nghỉ dài. Thu buổi sáng thì lọc và đóng trong ngày; không kịp thì cho bình đã lọc vào ngăn mát, đậy kín, ghi ngày.
Mát ở đây không có nghĩa là phải có phòng lạnh. Một kho có tường dày, mái cách nhiệt, cửa sổ hướng bắc, thùng xốp đựng bình khi chở, một tủ mát nhỏ cho mật đang chờ — những thứ đơn giản này đã đủ tạo khác biệt lớn so với để bình mật trên bàn gỗ dưới mái tôn giữa trưa.
Những trại thu nhiều thùng trong một ngày thường gặp vấn đề ở các bình thu đầu tiên: chúng phải chờ lâu nhất. Cách khắc phục là chia việc — một người thu, một người bắt đầu lọc ngay khi bình đầu về — hoặc chia trại thành nhiều buổi thu nhỏ thay vì một buổi lớn.
Cũng nên tính tới giờ trong ngày. Thu buổi sáng, khi trời còn mát, bình mật có cả buổi chiều để đi qua khâu lọc và lắng trong điều kiện ít nóng hơn. Thu buổi chiều thì mật thường phải chờ qua đêm, mà đêm ở vùng nóng ẩm không đủ mát để làm chậm men đáng kể nếu không có tủ.
Chuỗi từ thùng tới hũ: rủi ro và cách giữ ở từng khâu
Bảng dưới gom các khâu trong một ngày thu mật ở trại, rủi ro chính về ẩm và lên men, và việc nên làm. Thời gian cụ thể tuỳ trại, nguyên tắc là càng ngắn càng tốt.
| Khâu | Rủi ro | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Chọn hũ trong thùng | Lấy hũ mở, mật loãng | Chỉ lấy chùm hũ đã đậy |
| Hút, rót vào bình thu | Nước từ dụng cụ, hơi ẩm không khí | Dụng cụ khô, đậy bình giữa các lần |
| Bình chờ ở trại | Nắng làm mật nóng | Đặt chỗ râm, thùng xốp |
| Chở về khu sơ chế | Nóng trên xe, nắp hở | Đặt đứng, che nắng, đi thẳng |
| Lọc | Tiếp xúc không khí lâu | Đậy khay, lọc trong phòng kín |
| Lắng | Để lâu ở nhiệt độ phòng | Lắng vài giờ, quá thì vào ngăn mát |
| Chờ đóng hũ | Bình mở, men hoạt động | Đậy kín, ngăn mát, ghi ngày |
Nhìn bảng sẽ thấy mọi việc đều xoay quanh ba điều: khô, kín, mát. Trại nào giữ được ba điều đó ở mọi khâu thì phần lớn chuyện lên men quá đà sẽ không xảy ra.
Nhận ra một lô đang lên men quá đà
Mật ong dú vừa lọc có thể có ít bọt khí, nổi lên rồi tan. Mật lên men mạnh thì khác: bọt cứ tiếp tục sinh ra sau nhiều giờ, mặt mật có lớp bọt dày, nhỏ li ti, nắp bình đậy kín có thể phồng lên hoặc xì hơi khi mở. Mùi chuyển từ chua thanh sang chua nồng, có khi giống mùi rượu nếp hay giấm.
Khi thấy những dấu hiệu đó, việc đầu tiên là tách lô đó ra khỏi các lô khác, ghi lại mã lô, thùng gốc, ngày thu, cách thu. Việc thứ hai là đưa lô đó vào chỗ lạnh nhất có thể để làm chậm quá trình. Không đóng hũ lô đó chung với lô bình thường, không trộn với mật khác cho "loãng bớt mùi".
Một lô đã lên men rõ không nhất thiết là mật hỏng phải đổ bỏ, nhưng nó không còn là sản phẩm giống những lô khác. Trại có thể giữ lại dùng trong nhà, hoặc nếu bán thì phải nói rõ tình trạng với người mua. Tuyệt đối không bán lô mật lên men mạnh như mật bình thường, vì hũ có thể xì nắp, trào trên đường gửi và làm mất uy tín của cả trại.
Hũ đã đóng vẫn cần được giữ mát ở trại
Đóng hũ xong không có nghĩa là hết lo. Hũ mật ong dú để trong kho nóng vài tuần vẫn có thể tiếp tục lên men, sinh khí đẩy nắp. Kho chứa hũ ở trại nên là chỗ mát nhất trong nhà, tránh nắng chiếu, tránh mái tôn hấp nhiệt. Với trại bán đều đặn, nhiều nơi dành riêng một tủ mát cho hũ đã đóng.
Nên xếp hũ theo lô và theo ngày, hũ cũ ra trước. Mỗi tuần nhìn qua một lượt: nắp có phồng không, mặt mật có bọt không. Hũ nào có dấu hiệu lạ thì kéo cả lô đó ra kiểm. Phát hiện ở kho trại bao giờ cũng tốt hơn để khách phát hiện.
Khi gửi hũ đi, ưu tiên những lô đã được giữ mát và đã ổn định qua vài ngày không sinh bọt. Lô mới đóng còn đang "động" nên chờ thêm, hoặc gửi gần, gửi nhanh.
Khi hũ phải để lâu trong kho trước khi bán, đừng mở nắp để "kiểm tra mùi" nhiều lần. Mỗi lần mở là một lần không khí ẩm vào. Nhìn qua thành hũ, quan sát nắp, đặt một hũ mẫu riêng của lô để mở khi cần nếm thử — cách này giữ cho các hũ bán ra còn nguyên.
Ghi chép để hiểu mật của trại mình
Mỗi trại có đặc điểm riêng: loài ong, cây quanh vườn, cách thu, khí hậu từng mùa. Vì vậy cách nhanh nhất để giữ mật tốt là ghi lại và đọc lại. Với mỗi lô, ghi ngày thu, thời tiết hôm đó, cách thu, thời gian từ lúc thu tới lúc đóng hũ, và theo dõi lô đó trong vài tuần sau: có sủi bọt không, sau bao lâu.
Sau một mùa, sổ sẽ cho thấy mẫu hình: lô thu sau mưa hay sủi, lô của dãy nào đó luôn chua đậm hơn, lô để chờ qua đêm ổn hay không. Những điều đó không có trong tài liệu chung nào, nhưng là thứ giúp trại quyết định nhanh và đúng hơn ở những mùa sau.
Trại nào có khúc xạ kế đo mật thì đo mỗi lô một lần cũng có ích, miễn coi đó là thước so các lô của chính trại với nhau. Thang đo của loại máy cầm tay phổ biến được lập cho mật ong thường; đặt lên mật ong dú, con số chỉ đúng tương đối, nên đừng in nó lên nhãn.
Ghi chép cũng giúp trả lời khách thành thật. Khi khách hỏi vì sao hũ mật đợt này chua hơn đợt trước, người bán nói rõ được: đợt này thu sau mấy ngày mưa, mật ẩm hơn. Một câu trả lời cụ thể như vậy làm khách yên tâm hơn nhiều so với lời trấn an chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú vừa thu đã có bọt, có phải lên men rồi không?
Chưa hẳn. Bọt ngay sau khi hút hoặc rót thường là bọt khí, để yên sẽ nổi lên rồi tan. Chỉ khi bọt cứ sinh ra liên tục sau nhiều giờ, kèm mùi chua nồng hoặc nắp bình phồng, mới là dấu hiệu lên men mạnh.
Có cách nào làm mật ong dú không lên men hoàn toàn không?
Có những cách như gia nhiệt hay làm khô sâu, nhưng chúng làm thay đổi tính chất và mùi vị mật. Ở trại nhỏ, cách thực tế là làm chậm lên men bằng giữ khô, kín, mát và rút ngắn thời gian chờ giữa các khâu.
Lô mật đã lên men nhiều có nên đổ bỏ không?
Không nhất thiết. Tách riêng, giữ lạnh, ghi rõ tình trạng. Có thể dùng trong nhà hoặc bán nếu nói rõ với người mua. Điều không được làm là trộn vào lô bình thường hay bán như mật bình thường.
Kho chứa hũ mật ở trại cần mát đến mức nào?
Không có con số bắt buộc. Càng mát và ổn định càng tốt, tránh nắng chiếu và mái tôn nóng. Với trại bán đều, một tủ mát riêng cho hũ đã đóng là khoản đáng cân nhắc vì giảm hẳn chuyện hũ xì nắp.
Vì sao cùng trại mà lô này sủi bọt, lô kia không?
Do khác nhau về hũ thu, thời tiết hôm thu, thời gian chờ, độ khô của dụng cụ hoặc loài ong ở từng thùng. Sổ ghi chép theo lô là cách tìm ra nguyên nhân cụ thể ở trại mình.
Có nên thêm gì vào mật để chống lên men không?
Không nên thêm bất cứ chất gì vào mật. Mật có thêm chất khác không còn là mật nguyên chất và có thể vi phạm quy định về thực phẩm. Giữ mật bằng cách làm đúng ở trại, không bằng phụ gia.