Khi trại ong dú có từ hai người làm trở lên, nên chia việc theo mức độ ảnh hưởng tới đàn: việc nhìn ngoài, dọn trại, kiểm chân kệ, ghi chép giao cho người mới được ngay; việc mở thùng, trám khe, thu mật cần người đã quen tay; còn quyết định tách đàn, thu mật đàn nào, nhập hay loại đàn nào thì một người chịu trách nhiệm chính. Ai làm việc gì với thùng nào thì ghi việc đó vào sổ.
Trại gia đình thường có vợ chồng, con cái hay anh em cùng làm; trại lớn hơn thì thuê thêm người. Không chia việc rõ, hai người cùng mở một thùng trong một tuần, hoặc không ai mở thùng cần mở. Bài này bàn cách chia việc theo nhóm, cách dạy người mới và cách giữ một tiếng nói quyết định trong trại.
Chia theo mức ảnh hưởng tới đàn, không chia theo dãy
Cách chia việc tự nhiên nhất là mỗi người một dãy. Cách này dễ hiểu nhưng có hai vấn đề. Người mới phải làm mọi việc trên dãy của mình, kể cả việc mở thùng mà họ chưa quen tay. Và mỗi dãy được chăm theo một kiểu, đến lúc so sánh đàn giữa các dãy thì không biết khác biệt là do đàn hay do người.
Cách chia bền hơn là chia theo loại việc. Việc nhìn ngoài, dọn cỏ, kiểm chân kệ, thay nước vành chống kiến, ghi ký hiệu thì ai được hướng dẫn một hai buổi cũng làm được, ít rủi ro với đàn. Việc mở thùng, trám khe, thay tầng, xử lý ruồi thì đòi hỏi tay quen và mắt quen, làm vụng là đàn bị ảnh hưởng ngay. Việc quyết định thì cần cái nhìn toàn trại và lịch sử từng đàn.
Chia như vậy, mỗi người biết rõ phạm vi của mình. Người mới không bị đẩy vào việc quá sức, người quen tay không phải làm hết mọi việc vặt, và quyết định quan trọng không bị đưa ra theo cảm tính của người tình cờ đứng trước thùng hôm đó.
Bảng phân việc gợi ý cho trại gia đình
Bảng dưới là một cách chia tham khảo cho trại có hai ba người. Trại lớn hơn có thể tách thêm vai, nhưng nguyên tắc giữ nguyên.
| Nhóm việc | Ví dụ | Ai làm | Ghi sổ thế nào |
|---|---|---|---|
| Nhìn ngoài và giữ trại | Đi lượt nhìn cửa tổ, dọn cỏ chân kệ, thay nước vành, gom lá rụng | Người mới hoặc bất kỳ ai trong lịch | Ký hiệu ngắn trên phiếu dãy |
| Mở thùng và xử lý | Mở xem bánh nhộng, trám khe, thay tầng, xử lý ruồi | Người đã quen tay | Ghi đủ tình trạng và việc đã làm |
| Thu mật và đóng hũ | Hút mật, lọc, đóng hũ, ghi lô | Người quen tay, có người phụ | Sổ thu mật theo mã tổ và lô |
| Quyết định | Chọn đàn tách, đàn thu, đàn nhập, xếp hạng | Một người chịu trách nhiệm chính | Ghi quyết định và lý do |
| Kho và vật tư | Kiểm số lượng, báo thiếu, sắp xếp | Một người phụ trách | Sổ kho |
Một người có thể giữ nhiều vai, nhưng vai quyết định chỉ nên do một người giữ ở mỗi thời điểm. Khi người đó vắng, giao lại rõ ràng cho ai, trong bao lâu.
Ai ghi sổ: người làm ghi, một người gom
Một nguyên tắc tránh được rất nhiều rối rắm: ai làm việc gì với thùng nào thì chính người đó ghi, ngay lúc làm. Người nhìn ngoài ghi ký hiệu cho các thùng mình đi qua; người mở thùng ghi những gì thấy và đã làm. Không để một người làm rồi kể cho người khác ghi, vì chi tiết sẽ rơi rụng qua lời kể.
Cuối ngày, một người gom các phiếu ghi, chép vào sổ chính hoặc soát lại trên app, và xem có thùng nào trong lịch mà chưa có dòng ghi. Người gom sổ cũng là người phát hiện mâu thuẫn, ví dụ phiếu nhìn ngoài ghi cửa tổ vắng nhưng cùng ngày không ai mở thùng đó để xem. Những mâu thuẫn ấy trở thành việc của ngày hôm sau.
Khi trại dùng app có nhiều tài khoản, việc gom sổ nhẹ hơn vì ai cũng ghi trực tiếp, nhưng vẫn cần một người đọc lại cuối ngày. Một hệ thống ghi chép tốt đến đâu cũng cần ít nhất một người thật sự đọc nó.
Dạy người mới mà không hại đàn
Người mới thường háo hức muốn mở thùng ngay. Cách dạy an toàn là đi từ ngoài vào trong, từ nhìn tới làm, theo từng bậc:
- Đi cùng vài lượt nhìn ngoài, người quen tay chỉ cách đọc cửa tổ, ong mang phấn, xác ong, đường kiến. Người mới ghi ký hiệu, người quen tay soát lại.
- Giao cho người mới tự đi lượt nhìn ngoài một dãy, so kết quả ghi với người quen tay đi cùng dãy đó vào hôm sau. Lệch nhiều thì cùng đi lại để thống nhất cách đánh giá.
- Cho người mới đứng xem các lượt mở thùng, chuẩn bị đồ trám, đưa dụng cụ. Họ học được nhịp làm và thấy cái gì cần nhanh tay.
- Cho người mới tự mở thùng ở vài đàn khoẻ, hạng A, có người quen tay đứng cạnh. Đàn khoẻ chịu được thao tác vụng hơn đàn yếu.
- Chỉ sau khi người mới mở thùng nhẹ tay, đóng nhanh, trám khe kín một cách đều đặn, mới giao các việc khó hơn như xử lý ruồi, thay tầng hay thu mật.
Người mới không bao giờ được giao mở thùng đàn yếu, đàn đang cách ly hay đàn vừa tách khi chưa qua các bậc trên. Đó là những đàn mà một lần làm vụng có thể là lần cuối.
Giữ một tiếng nói quyết định
Trại có nhiều người làm dễ gặp chuyện mỗi người một ý: người muốn thu mật đàn này vì bầu đầy, người muốn để dành đàn ấy cho mùa tách. Nếu không có ai quyết định cuối cùng, việc sẽ được làm theo ý người có mặt lúc đó, và kế hoạch năm trở thành giấy trắng.
Người giữ quyền quyết định không nhất thiết là người làm nhiều nhất, mà là người nắm kế hoạch năm và đọc sổ trại thường xuyên nhất. Người đó lắng nghe quan sát của mọi người, nhưng quyết định dựa trên kế hoạch và lịch sử đàn. Quyết định được ghi lại cùng lý do, để mọi người hiểu, và để sau này xem quyết định ấy đúng hay sai.
Trong trại gia đình, việc này đôi khi nhạy cảm vì liên quan đến quan hệ giữa người thân. Một cách giảm căng thẳng là thống nhất từ đầu năm: kế hoạch năm do cả nhà bàn, nhưng quyết định hằng tuần theo kế hoạch ấy do một người giữ. Bất đồng lớn thì để dành bàn ở buổi rà giữa năm, không cãi nhau trước thùng ong.
Quyết định cũng nên được nói ra trước khi làm, không phải sau. Một câu ngắn ở đầu buổi, kiểu hôm nay thu mật ba đàn này, không đụng dãy kia, giúp mọi người cùng hiểu mục tiêu của buổi làm. Người làm cùng biết vì sao mình được giao việc này, và khi thấy điều bất thường thì biết phải báo cho ai, thay vì tự quyết theo cảm giác.
Những va chạm hay gặp và cách tránh
Hai người cùng mở một thùng trong tuần. Nguyên nhân là không ai xem sổ trước khi mở. Cách tránh: trước mỗi lượt mở thùng, xem dòng ghi gần nhất của thùng đó; nếu vừa được mở thì không mở lại trừ khi có lý do mới.
Việc rơi vào khoảng trống. Ai cũng nghĩ người kia đã làm, ví dụ thay nước vành chống kiến. Cách tránh: việc lặp lại phải có tên người trong lịch, không để chung chung "cả nhà làm".
Người quen tay giữ hết việc khó. Lâu dần chỉ một người biết mở thùng, người ấy vắng là trại đứng. Cách tránh: chủ động dạy ít nhất một người thứ hai làm được việc mở thùng và thu mật ở mức cơ bản.
Ghi chép theo cách riêng. Mỗi người một kiểu ký hiệu, sổ đọc không ra. Cách tránh: bảng ký hiệu chung ở trang đầu sổ, và thỉnh thoảng đi chung một vòng để thống nhất.
Khi thuê người làm theo ngày hoặc theo mùa
Mùa thu mật hay mùa tách, nhiều trại thuê thêm người theo ngày. Người làm thuê thường làm tốt việc chân tay, nhưng chưa biết nhịp của trại và của từng đàn. Hãy giao cho họ những việc ở nhóm nhìn ngoài, giữ trại, phụ thu mật, và luôn có một người của trại đi cùng khi họ ở gần thùng mở.
Trước buổi làm, giải thích ngắn những điều không được làm: không mở thùng tự ý, không xịt bất cứ thứ gì gần thùng, không đốt rác gần trại, không mang đồ ăn ngọt để ngoài. Những điều này hiển nhiên với người làm trại nhưng không hiển nhiên với người lần đầu tới.
Cuối buổi, người của trại soát lại việc đã làm, ghi sổ, và nhận xét ngắn để lần sau giao việc phù hợp hơn. Người làm thuê đi lại nhiều lần với trại, quen dần, có thể được dạy lên bậc mở thùng như người nhà, nhưng vẫn theo đúng các bậc đã nói ở trên.
Ví dụ giả định: một tuần của trại hai người
Để hình dung, xét một ví dụ giả định: trại khoảng năm chục đàn chia bốn dãy, hai vợ chồng cùng làm. Người chồng quen tay mở thùng và giữ quyết định; người vợ mới làm được vài tháng, đã đọc cửa tổ thành thạo và giữ sổ chính. Họ thống nhất lịch đi bốn dãy vào bốn buổi sáng cố định trong tuần, buổi thứ năm để trống cho việc phát sinh.
Mỗi buổi, người vợ đi lượt nhìn ngoài dãy trong lịch, ghi ký hiệu và gắn kẹp cho thùng nghi vấn. Người chồng đi sau, chỉ mở những thùng có kẹp và vài thùng tới kỳ kiểm sâu, ghi đủ tình trạng vào phiếu. Trưa về, người vợ chép cả hai phiếu vào sổ, đánh dấu những thùng cần xem lại ở buổi trống cuối tuần.
Cuối tuần, hai người ngồi đọc sổ chừng nửa giờ. Người chồng quyết định những việc tuần tới: đàn nào thu mật nhẹ, đàn nào cần theo dõi dày, việc gì ở kho cần chuẩn bị. Người vợ ghi quyết định cùng lý do. Cách chia này giúp người vợ nhanh chóng nắm được toàn trại qua sổ, và đến mùa sau đã có thể bắt đầu học mở thùng ở các đàn khoẻ.
Ví dụ trên không phải khuôn mẫu bắt buộc. Điều đáng giữ là cấu trúc: mỗi việc có người, mỗi người có phạm vi, sổ có người gom, và quyết định có một chỗ. Trại khác đổi tên người, đổi số dãy, nhưng giữ cấu trúc ấy thì vẫn chạy trơn.
Câu hỏi thường gặp
Trại chỉ có hai vợ chồng thì có cần chia việc rõ không?
Vẫn nên. Hai người cũng có thể cùng mở một thùng trong tuần hoặc bỏ sót một việc vì nghĩ người kia đã làm. Chỉ cần thống nhất ai giữ quyết định, ai ghi sổ việc gì, và xem sổ trước khi mở thùng là đủ tránh phần lớn va chạm.
Có nên cho trẻ em trong nhà phụ việc ở trại không?
Có thể cho trẻ lớn phụ những việc nhẹ như dọn cỏ, thay nước vành, quan sát cửa tổ dưới sự trông chừng của người lớn. Ong dú không có ngòi đốt nhưng vẫn có thể cắn và chui vào tóc. Không giao việc mở thùng hay dùng dụng cụ sắc cho trẻ.
Người mới cần bao lâu thì được giao mở thùng?
Không tính theo số ngày mà theo kết quả. Khi người mới đã đọc cửa tổ khớp với người quen tay, đã nhiều lần phụ mở thùng và làm thử ở đàn khoẻ một cách nhẹ tay, đóng nhanh, trám kín, thì mới giao dần. Có người học nhanh, có người cần cả mùa.
Ai nên là người quyết định thu mật hay tách đàn?
Người nắm kế hoạch năm và đọc sổ trại thường xuyên nhất, không nhất thiết là người làm nhiều nhất. Người đó lắng nghe quan sát của mọi người, quyết định dựa trên hạng đàn và lịch sử, rồi ghi quyết định cùng lý do vào sổ.
Người làm thuê theo ngày nên được giao những việc gì?
Những việc ít ảnh hưởng tới đàn: dọn cỏ, kiểm chân kệ, thay nước vành chống kiến, phụ chuẩn bị dụng cụ và đóng hũ. Khi họ ở gần thùng đang mở, luôn có người của trại đi cùng. Dặn rõ trước những việc tuyệt đối không làm như xịt thuốc hay đốt rác gần trại.