Hút mật ong dú bằng xilanh hoặc bơm tay là cách thu giữ đàn ít bị xáo trộn nhất: chọc thủng nắp từng hũ mật đã đậy, đưa đầu hút vào, rút mật sang bình sạch, rồi để lại vỏ hũ cho ong tự sửa. Làm đúng thì hũ phấn và bánh trứng gần như không bị đụng, mật ít lẫn sáp và xác ong, và lượng mật rơi vãi trong thùng thấp — nghĩa là ít gọi kiến, ruồi tới sau thu.
Bài đi qua cả quy trình theo thứ tự làm thật ở một trại: chuẩn bị dụng cụ, chọn thùng, mở thùng, chọc hũ, hút, đóng thùng, dọn và đưa mật về khu sơ chế. Phần cuối nói về những lỗi hay gặp khiến mật bị nhiễm bẩn hoặc làm đàn suy sau thu. Bài không so sánh nhãn hiệu dụng cụ và không nêu giá.
Bộ dụng cụ cho một buổi hút mật
Xilanh cỡ lớn hoặc bơm tay. Xilanh loại dùng trong thú y hoặc nhà bếp, dung tích lớn, đầu nối được với ống mềm ngắn. Bơm tay hút chân không gắn vào bình chứa thì nhanh hơn với trại nhiều thùng. Mọi thứ chạm vào mật phải là vật liệu dùng được cho thực phẩm.
Đầu chọc và ống hút. Một cây que nhọn hoặc dao nhỏ để chọc nắp hũ, cùng đoạn ống mềm đường kính vừa lọt vào miệng hũ. Nên có vài ống dự phòng để thay khi ống bị sáp làm tắc.
Bình chứa có nắp. Bình thuỷ tinh hoặc nhựa thực phẩm, rửa sạch, phơi khô hoàn toàn. Mỗi thùng hoặc mỗi nhóm thùng một bình nếu muốn giữ mật theo lô. Bình phải có nắp để đậy ngay khi chuyển thùng.
Khăn sạch, nước sạch, túi rác. Khăn để lau mật dính miệng thùng và tay; nước để rửa nhanh dụng cụ giữa các thùng; túi để gom sáp vụn, vỏ hũ, ong chết — không để rơi xuống đất quanh trại.
Găng tay, mũ, áo dài tay. Ong dú không chích nhưng hay chui vào tóc, tai và cắn nhẹ. Đồ bảo hộ giúp người thu bình tĩnh, làm chậm và kỹ hơn. Găng mỏng giúp cảm nhận độ căng của hũ.
Sổ hoặc điện thoại để ghi. Ghi mã thùng, số hũ đã hút, bình nào chứa mật thùng nào. Không ghi ngay thì đến cuối buổi sẽ không nhớ.
Các bước từ lúc mở thùng đến lúc đóng thùng
Thứ tự dưới đây áp dụng cho thùng gỗ một ngăn hoặc thùng tầng thông dụng ở các trại Đông Nam Bộ. Với thùng có thiết kế riêng, giữ tinh thần chung là mở ít, làm nhanh, rơi vãi ít.
- Đứng lệch sang một bên miệng tổ, không chắn đường bay. Tháo nắp hoặc tầng mật nhẹ tay, tránh rung lắc cả kệ.
- Nhìn nhanh toàn bộ, xác định chùm hũ mật đã đậy ở rìa hoặc tầng trên. Không đụng vùng bánh trứng và hũ phấn.
- Dùng que nhọn chọc một lỗ nhỏ trên nắp hũ, đủ cho đầu ống lọt vào. Không xé toạc cả nắp, để ong dễ sửa lại.
- Đưa đầu ống vào đáy hũ, kéo xilanh hoặc bơm đều tay. Khi nghe tiếng hút gió hoặc thấy bọt, chuyển sang hũ khác.
- Bơm mật từ xilanh sang bình chứa ngay, đậy nắp bình giữa các lần. Không để bình mở trong trại quá lâu.
- Hút xong chùm hũ đã chọn thì dừng, dù còn hũ đầy. Phần còn lại là phần chừa cho đàn.
- Dùng khăn lau mật dính ở thành thùng, khe nắp, mặt kệ. Gom vụn sáp vào túi.
- Đặt lại nắp hoặc tầng mật, ấn khít, kiểm tra không có khe hở ánh sáng lọt vào.
- Ghi vào sổ mã thùng, số hũ đã hút, bình chứa, giờ thu và điều bất thường nếu có.
Mỗi thùng thường chỉ nên mở trong khoảng thời gian ngắn nhất có thể. Nếu thấy mình loay hoay lâu ở một thùng, đó là dấu hiệu nên đóng lại và quay lại vào hôm khác với dụng cụ phù hợp hơn.
Giữ mật sạch ngay tại thùng
Mật ong dú vốn đã chứa nhiều nước và có men tự nhiên. Mọi thứ lạ rơi vào mật — mồ hôi, bụi đất, sáp vụn, xác ong, nước rửa còn đọng — đều làm mật dễ hỏng hơn và kéo dài thời gian lọc. Hút bằng ống kín giúp giảm phần lớn những thứ đó so với cắt hũ, nhưng chỉ khi dụng cụ thật khô và sạch.
Rửa xilanh, ống và bình bằng nước sạch rồi để khô tự nhiên trước buổi thu, tốt nhất từ hôm trước. Dụng cụ còn đọng nước là đưa thêm nước vào mật. Trong buổi thu, nếu phải rửa giữa các thùng, lau thật khô trước khi dùng lại. Nhiều trại chuẩn bị đủ bộ dụng cụ cho cả buổi để khỏi phải rửa giữa chừng.
Đầu ống hút sẽ dính sáp sau vài hũ. Đừng dùng miệng thổi thông ống; thay ống dự phòng hoặc dùng que sạch đẩy sáp ra. Cũng đừng đặt dụng cụ xuống đất hay lên nắp thùng có ong bò; nên có một khay sạch đặt trên kệ để kê.
Hút thế nào để đàn ít bị ảnh hưởng
Lợi thế lớn nhất của cách hút là để lại vỏ hũ gần như nguyên. Ong dú dùng lại sáp và nhựa cây để sửa hũ, đổ mật mới vào nhanh hơn so với phải dựng lại từ đầu. Vì vậy chọc lỗ nhỏ, không xé rộng, không bóp nát hũ là điều đáng giữ.
Không chọc vào hũ phấn. Hũ phấn thường nằm gần khu trứng, màu khác hũ mật, chạm vào thấy đặc hơn. Hút nhầm hũ phấn vừa làm đàn mất thức ăn nuôi con, vừa làm mật lẫn phấn, đục và nhanh lên men. Khi không chắc một hũ là mật hay phấn, bỏ qua hũ đó.
Làm nhanh và dứt khoát. Mở thùng lâu làm nhiệt và độ ẩm trong tổ thay đổi, ong lính chạy ra phòng thủ, đàn bị căng thẳng. Một người hút, một người cầm bình và ghi sổ là cách chia việc giúp mỗi thùng được mở ngắn nhất.
Đưa mật từ trại về khu sơ chế
Bình mật hút xong cần được đậy kín và đưa vào chỗ mát, có bóng râm ngay trong buổi thu. Không để bình phơi nắng trên kệ trong lúc thu các thùng khác; nắng làm mật nóng lên, đẩy nhanh quá trình lên men và làm bay bớt mùi thơm.
Nếu trại xa khu sơ chế, xếp bình vào thùng xốp hoặc giỏ có lót khăn, đặt nơi râm trên xe. Không để bình nằm ngang hay va đập vì nắp có thể hở. Về đến nơi, chuyển ngay vào bước lọc hoặc ít nhất đưa vào chỗ mát trong lúc chờ.
Gắn nhãn tạm trên mỗi bình: mã thùng hoặc nhóm thùng, ngày, buổi. Nhãn tạm này là đầu mối để sau này đóng hũ theo lô. Mất nhãn tạm là mất khả năng truy xuất, và với khách quen, truy xuất là một phần giá trị của mật trại.
Những lỗi hay gặp khi hút mật
Dùng dụng cụ còn ướt. Nước đọng trong xilanh hay bình làm mật loãng thêm và lên men sớm. Đây là lỗi phổ biến nhất ở những trại mới bắt đầu thu.
Hút luôn hũ phấn và hũ sát khu trứng. Làm đàn mất nguồn nuôi con và cho ra mật đục. Chỉ hút chùm hũ mật đậy kín ở rìa hoặc tầng mật.
Để mật nhỏ giọt trong thùng. Mật rơi trên sàn thùng và kệ gọi ruồi, kiến và ong từ thùng khác tới cướp. Lau sạch trước khi đóng.
Xé toạc nắp hũ. Ong phải dựng lại hũ từ đầu, tốn sáp và thời gian. Lỗ chọc nhỏ là đủ cho ống hút.
Không ghi sổ. Không biết bình nào của thùng nào, không biết thùng nào đã bị lấy bao nhiêu, mùa sau sẽ lặp lại sai lầm.
Đổ mật nhiều thùng vào một bình lớn ngay tại trại. Tiện tay nhưng mất khả năng tách lô. Nếu một thùng có mật chua hay lẫn phấn, cả bình bị ảnh hưởng. Mỗi thùng hoặc mỗi nhóm thùng giống nhau nên có bình riêng cho tới khi lọc xong.
Thu khi trời vừa mưa xong. Không khí còn ẩm, nắp thùng ướt, nước dễ nhỏ vào hũ đang mở. Chờ trại khô ráo rồi hãy hút, nhất là trong mùa mưa.
Hút ở thùng tầng và thùng một ngăn: khác nhau chỗ nào
Ở thùng tầng, tầng trên cùng thường là nơi đàn dồn hũ mật dư khi tầng dưới đã kín chỗ. Người hút có thể nhấc nhẹ tầng này lên vài phân để nhìn, hoặc mở nắp trên rồi hút ngay trong tầng. Vì khu trứng nằm ở tầng dưới, nguy cơ chạm nhầm thấp, người hút có thể lấy gần hết những hũ kín trong tầng mật mà vẫn chừa đủ cho đàn ở tầng giữa. Đây là lý do nhiều trại chuẩn hoá về thùng tầng khi bắt đầu thu mật đều đặn.
Ở thùng một ngăn, hũ mật, hũ phấn và bánh trứng nằm chung một khoang. Người hút phải mở nắp, nhìn kỹ để phân biệt, và chỉ được lấy những chùm hũ ở góc xa khu trứng. Thời gian mở thùng thường dài hơn, ong lính ra phòng thủ nhiều hơn. Với loại thùng này, mỗi lần chỉ nên lấy ít, chấp nhận thu nhiều lần trong mùa thay vì một lần thật nhiều.
Với thùng được làm từ đoạn thân cây hay ống tre cũ đã chuyển vào trại, việc hút càng khó vì không nhìn được bên trong rõ ràng. Nhiều trại chọn không thu ở loại thùng này, chỉ giữ làm đàn giống hoặc chờ chuyển đàn sang thùng chuẩn của trại trước rồi mới tính chuyện lấy mật.
Sau buổi hút: theo dõi thùng trong mấy ngày đầu
Ngày hôm sau buổi thu là lúc dễ phát hiện sự cố nhất. Đi một vòng qua những thùng vừa hút, nhìn miệng tổ: ong ra vào đều như trước là tốt; ong tụ dày ở miệng, có ong lạ bay vòng quanh hoặc đánh nhau ở cửa là dấu hiệu bị cướp mật. Khi đó cần thu hẹp miệng tổ, lau sạch mọi vết mật còn sót bên ngoài, và để ý các thùng xung quanh.
Trong ba đến năm ngày, chú ý xem có ruồi nhỏ bay quanh khe nắp không. Mật rỉ từ hũ chọc lỗ đôi khi chảy xuống đáy thùng, nếu đàn không dọn kịp sẽ thành chỗ ruồi đẻ trứng. Thấy ruồi, mở thùng kiểm tra đáy, lau sạch phần mật đọng và kiểm tra khe hở của nắp.
Sau khoảng một đến hai tuần, mở kiểm nhẹ một lần để xem đàn đã vá lại các hũ bị chọc chưa và có đổ mật mới chưa. Ghi kết quả vào sổ cạnh dòng thu mật. Đàn hồi nhanh là đàn chịu được mức lấy đó; đàn hồi chậm là tín hiệu lần sau nên lấy ít hơn.
Câu hỏi thường gặp
Xilanh nào dùng được để hút mật ong dú?
Loại xilanh dung tích lớn bằng nhựa dùng được cho thực phẩm hoặc dùng trong y tế, thú y, có thể nối ống mềm. Quan trọng là sạch, khô, không mùi lạ và chỉ dùng riêng cho việc thu mật, không dùng chung với thuốc hay hoá chất.
Bơm tay có nhanh hơn xilanh nhiều không?
Với trại nhiều thùng, bơm tay hút vào bình kín thường nhanh và đỡ mỏi tay hơn vì không phải bơm qua lại. Với vài thùng, xilanh là đủ. Điều quan trọng như nhau ở cả hai là đầu hút nhỏ, dụng cụ khô và không đụng hũ phấn.
Hút xong có cần làm gì với vỏ hũ không?
Để nguyên vỏ hũ trong thùng, ong sẽ tự sửa và đổ mật mới. Chỉ gom những mảnh sáp vụn rơi ra ngoài và lau mật dính quanh thùng để không gọi kiến, ruồi.
Mật hút ra có bọt có sao không?
Bọt thường do không khí lẫn vào khi hút đến đáy hũ hoặc bơm quá mạnh. Để bình yên một thời gian bọt sẽ nổi lên mặt và có thể vớt bỏ. Nếu bọt xuất hiện lại sau nhiều ngày kèm mùi chua nồng thì đó là dấu hiệu lên men, cần xem bài riêng.
Có cần đeo khẩu trang khi hút mật không?
Nên đeo. Khẩu trang giúp tránh hơi thở và giọt bắn rơi vào bình mật mở, đồng thời giữ cho người thu không bị ong chui vào mũi miệng. Đây là thói quen vệ sinh rẻ mà hiệu quả.