Ở Đông Nam Bộ, năm của trại ong dú xoay quanh hai mùa lớn: mùa khô, thường kéo từ khoảng cuối năm đến tháng tư, và mùa mưa, thường từ khoảng tháng năm đến tháng mười một. Kế hoạch năm của trại chia việc theo nhịp ấy: chuẩn bị vật tư và sửa trại cuối mùa mưa, chống nóng và thu mật có chừng giữa mùa khô, tách đàn khi nguồn hoa và thời tiết thuận, giữ trại khô ráo và hạn chế mở thùng giữa mùa mưa, và kiểm kê khi năm khép lại.
Thời điểm cụ thể mỗi năm mỗi khác, vì mưa đến sớm hay muộn, và vì nguồn hoa của từng vườn khác nhau. Bài này không đưa ra lịch cứng theo ngày, mà đưa ra khung việc theo giai đoạn, kèm dấu hiệu để biết trại mình đã bước sang giai đoạn nào. Lịch hoa chi tiết của từng vùng nên được trại tự ghi trong vài năm đầu.
Vì sao cần kế hoạch năm chứ không chỉ lịch tuần
Lịch kiểm hằng tuần giữ cho trại không sót tổ, nhưng nó không trả lời được những câu hỏi lớn: năm nay muốn tăng thêm bao nhiêu đàn, thu mật vào giai đoạn nào, khi nào sửa mái, khi nào đặt đóng thùng. Những việc này cần chuẩn bị trước nhiều tuần, có khi nhiều tháng. Làm sát nút thì việc dồn vào đúng lúc đàn cần yên.
Kế hoạch năm còn giúp tránh xung đột giữa các mục tiêu. Tách đàn để tăng số lượng và thu mật để có hàng bán đều lấy sức từ cùng những đàn khoẻ nhất. Nếu không chia rõ giai đoạn, trại dễ rơi vào cảnh vừa tách vừa thu trên cùng một đàn, rồi bước vào mùa khó với nhiều đàn suy.
Một kế hoạch năm tốt không dài. Nó chỉ cần chia năm thành vài giai đoạn theo mùa, ghi việc chính của mỗi giai đoạn, ghi dấu hiệu nhận biết chuyển giai đoạn, và để chỗ cho điều chỉnh. Cuối năm so kế hoạch với những gì đã làm, rút kinh nghiệm cho năm sau.
Khung việc theo giai đoạn
Bảng dưới đây là khung tham khảo cho trại ở Đông Nam Bộ. Các mốc tháng chỉ để định hướng; người làm trại xác định giai đoạn bằng thời tiết và tình trạng đàn thực tế.
| Giai đoạn | Dấu hiệu nhận biết | Việc chính của trại |
|---|---|---|
| Cuối mùa mưa, chuyển sang khô | Mưa thưa dần, trời hanh hơn, nhiều cây bắt đầu ra hoa | Kiểm kê, sửa mái và kệ, bảo dưỡng thùng, đặt thùng mới, rà lại hạng đàn |
| Đầu và giữa mùa khô | Nắng nhiều, nguồn hoa phong phú ở nhiều vườn | Theo dõi bầu mật, thu mật có chừng ở đàn A, ghi sổ thu mật theo tổ |
| Cao điểm nắng nóng | Nắng gắt kéo dài, đất khô, nước cạn | Chống nóng cho dãy thùng, giữ nguồn nước, giảm thu mật, hạn chế mở thùng giữa ngày |
| Chuyển mùa, đầu mùa mưa | Những trận mưa đầu, cây cối xanh lại | Chuẩn bị và tiến hành tách đàn ở đàn đủ mạnh nếu nguồn hoa còn tốt, kiểm thoát nước, chống kiến di chuyển |
| Giữa mùa mưa | Mưa dầm, ẩm cao, có giông | Giữ thùng khô, kiểm mái sau mỗi trận giông, hạn chế mở thùng, theo dõi ruồi, hoãn thu mật loãng |
| Cuối năm | Mưa giảm, năm khép lại | Kiểm kê đàn, xếp loại, lập kế hoạch năm sau |
Nhịp tách đàn ở Đông Nam Bộ được bàn kỹ ở danh mục tách đàn; ở đây chỉ cần nhớ rằng việc tách nên rơi vào lúc nguồn hoa và thời tiết đều thuận, không chen vào giữa đợt nắng gắt nhất hay giữa mưa dầm.
Chuẩn bị trước mùa: phần việc hay bị bỏ quên
Phần lớn sự cố của trại trong mùa khô và mùa mưa có thể giảm đáng kể nếu được chuẩn bị ở giai đoạn trước. Mái che bị hở hay tôn gỉ thì sửa khi trời còn chưa vào mùa giông. Kệ mục chân thì thay khi đàn chưa nặng mật. Thùng dự phòng thì đóng hoặc đặt mua trước mùa tách, để lúc tách có sẵn thùng chuẩn mà không phải chờ.
Vật tư nhỏ cũng vậy: sáp để trám khe, băng dán, dụng cụ thu mật, hũ chứa, lưới lọc. Đến lúc thu mật mới đi tìm hũ thì mật nằm chờ ngoài trời, dễ hút ẩm và hút ruồi. Danh sách vật tư theo giai đoạn nên được ghi thành một bảng kiểm, rà mỗi khi chuyển giai đoạn.
Chuẩn bị còn là chuẩn bị người. Nếu mùa thu mật cần thêm người, hãy hướng dẫn họ trước khi mùa đến, cho họ đi cùng vài lượt kiểm, học cách mở thùng nhẹ tay. Mùa cao điểm không phải lúc dạy người mới từ đầu.
Ba mục tiêu không nên ép cùng lúc
Tăng đàn. Tách đàn lấy sức đàn mẹ và cần nguồn hoa tốt sau đó để đàn con đứng được. Năm nào trại đặt mục tiêu tăng đàn mạnh thì phải chấp nhận thu ít mật hơn ở các đàn được chọn làm đàn mẹ.
Thu mật. Thu mật nhiều đòi hỏi đàn có dự trữ dư. Đàn vừa tách không có dư, đàn đang vào mùa khó cũng không có dư. Thu mật là việc của đàn A ở giai đoạn hoa nhiều, và phải chừa phần cho đàn.
Mở rộng trại. Dựng thêm dãy, nhập thêm đàn, đặt trại ở vườn mới đều tốn công và cần thời gian theo dõi. Chồng việc mở rộng lên cùng mùa tách và mùa thu là cách nhanh nhất để mọi thứ đều làm nửa vời.
Cách chia. Nhiều trại chọn mỗi năm một mục tiêu chính và một mục tiêu phụ. Ví dụ giả định, năm đầu ưu tiên ổn định và tăng đàn, năm sau ưu tiên thu mật đều. Việc chọn rõ giúp quyết định từng tuần không phải cân nhắc lại từ đầu.
Tự ghi lịch hoa và lịch thời tiết của trại
Khung chung chỉ là bước đầu. Mỗi trại nằm giữa những vườn khác nhau, nên lịch hoa thật sự là của riêng trại. Ghi chép trong vài năm đầu sẽ biến kế hoạch chung thành kế hoạch của trại mình. Những thứ nên ghi:
- Cây quanh trại ra hoa vào khoảng nào, kéo dài bao lâu, ong có lên hoa nhiều không.
- Ngày bắt đầu mưa và ngày dứt mưa thật sự ở chỗ trại, theo quan sát của mình.
- Những đợt nắng nóng gắt, những trận giông lớn và thiệt hại nếu có.
- Những đợt vườn bên phun thuốc hay đốt dọn cỏ, và ảnh hưởng thấy ở trại.
- Lượng ong mang phấn ở cửa tổ theo từng giai đoạn, như một chỉ báo nguồn thức ăn.
- Thời điểm thu mật và nhận xét về mật mỗi đợt.
Sau hai ba năm, những ghi chép này cho thấy nhịp thật của trại, và kế hoạch năm sẽ khớp với đàn hơn nhiều so với lịch chép từ nơi khác.
Rà kế hoạch giữa năm và cuối năm
Kế hoạch năm không phải văn bản ký xong là để yên. Giữa năm, thường là quanh lúc chuyển từ mùa khô sang mùa mưa, nên có một buổi rà: số đàn hiện có so với kế hoạch, số đàn C, lượng mật đã thu, các sự cố đã gặp. Nếu mùa khô vừa qua nặng nề, có thể giảm mục tiêu tách đàn để đàn hồi sức. Nếu đàn khoẻ hơn dự kiến, có thể tách nhiều hơn.
Cuối năm là buổi rà lớn, đi cùng đợt kiểm kê. So sánh kế hoạch với thực tế ở từng mục: tăng đàn, thu mật, hao hụt, chi phí công và vật tư. Ghi ra ba điều làm tốt và ba điều làm chưa tốt. Kế hoạch năm sau bắt đầu từ chính danh sách này.
Trại làm theo cách này vài năm sẽ thấy mỗi năm bớt bất ngờ hơn năm trước. Không phải vì thời tiết dễ đoán hơn, mà vì trại đã có sẵn cách phản ứng cho phần lớn tình huống, và người làm trại biết việc nào cần chuẩn bị trước bao lâu.
Một mẹo nhỏ giúp kế hoạch sống được là treo bảng giai đoạn ở chỗ làm việc của trại, ngay cạnh kho vật tư, và đánh dấu giai đoạn hiện tại. Mỗi lần chuyển giai đoạn, người làm trại đọc lại cột việc chính, đối chiếu bảng kiểm vật tư, và ghi ngày chuyển vào sổ. Sau vài năm, chính những ngày chuyển giai đoạn ấy trở thành lịch mùa đáng tin nhất của trại.
Những việc làm quanh năm, không theo mùa
Bên cạnh việc theo mùa, có một nhóm việc trại làm đều quanh năm và nên được ghi vào kế hoạch như những việc cố định. Lịch kiểm luân phiên theo dãy là việc đầu tiên: nó chạy suốt năm, chỉ thay đổi nhịp mở thùng theo mùa. Kiểm chân kệ và đường kiến cũng là việc quanh năm, vì kiến đổi đường đi theo mưa nắng chứ không biến mất ở mùa nào.
Vệ sinh khu làm việc, rửa và phơi dụng cụ sau mỗi lần dùng, dọn lá rụng và cỏ quanh chân kệ là những việc nhỏ nhưng nếu dồn lại thì thành một ngày công. Nhiều trại gắn chúng vào cuối mỗi buổi kiểm, mỗi lần một ít. Ghi sổ, đọc sổ hằng tháng, cập nhật hạng đàn cũng thuộc nhóm này.
Một việc quanh năm khác là giữ quan hệ với các vườn xung quanh: hỏi lịch phun thuốc, lịch dọn cỏ, kế hoạch chặt hay trồng cây. Thông tin này đến sớm vài ngày là đủ để trại kịp che chắn, đóng cửa tổ hay dời những thùng sát ranh. Kế hoạch năm nên dành chỗ ghi những mốc đã biết từ các vườn bên.
Kế hoạch năm khi trại đặt ở nhiều điểm
Khi trại lớn lên, nhiều người đặt thêm dãy thùng ở vườn của người quen hay vườn thuê, cách trại chính một quãng. Lúc đó kế hoạch năm cần thêm một chiều: mỗi điểm đặt có nguồn hoa riêng, lịch phun thuốc riêng của chủ vườn, và chỗ nắng gió riêng. Một kế hoạch chung cho mọi điểm sẽ lệch với ít nhất một điểm.
Cách làm gọn là giữ một khung giai đoạn chung cho cả trại, và một trang ghi chú riêng cho từng điểm: cây chính của vườn ra hoa khi nào, chủ vườn thường phun thuốc vào lúc nào, đường vào mùa mưa có lầy không. Lịch kiểm cũng tính thêm thời gian đi lại; điểm xa nên gom việc để mỗi lần đến làm được nhiều việc nhất, thay vì đến nhiều lần mỗi lần một việc nhỏ.
Các mục tiêu tách đàn và thu mật cũng nên chia theo điểm. Điểm có nguồn hoa tốt nhất làm nơi thu mật chính, điểm gần nhà, dễ trông nom làm nơi đặt đàn mẹ và đàn con mới tách. Phân vai như vậy giúp mỗi điểm có một nhiệm vụ rõ, và khi một điểm gặp sự cố, những điểm còn lại vẫn giữ được nhịp của trại.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô và mùa mưa ở Đông Nam Bộ có cố định theo tháng không?
Không cố định hoàn toàn. Mùa khô thường rơi vào khoảng cuối năm đến tháng tư, mùa mưa khoảng tháng năm đến tháng mười một, nhưng mưa có thể đến sớm hoặc muộn vài tuần. Trại nên xác định giai đoạn bằng thời tiết thực tế và ghi lại hằng năm.
Có nên thu mật vào giữa mùa mưa không?
Thường nên hạn chế. Giữa mùa mưa độ ẩm cao, mật trong bầu dễ loãng hơn và dễ lên men, mở thùng lúc ẩm cũng làm đàn khó giữ khô. Nhiều trại hoãn thu trong những đợt mưa dầm, chỉ thu khi bầu mật đầy rõ và có mấy ngày khô liên tiếp.
Năm đầu làm trại nên đặt mục tiêu gì?
Năm đầu nên ưu tiên giữ đàn ổn định, học nhịp của trại và ghi chép đầy đủ. Tách đàn vừa phải ở các đàn khoẻ nhất, thu mật ít và có chừng. Một năm đầu không mất đàn và có sổ ghi tốt là nền chắc cho những năm sau.
Kế hoạch năm có cần viết ra giấy không, hay nhớ trong đầu là đủ?
Nên viết ra, dù chỉ một trang. Viết ra buộc người làm trại chọn rõ mục tiêu, chia giai đoạn và nhìn thấy xung đột giữa các việc. Khi có người làm cùng, bản kế hoạch giúp mọi người biết vì sao tuần này làm việc này mà không làm việc kia.
Trại ở vùng khác ngoài Đông Nam Bộ có dùng khung này được không?
Dùng được cách nghĩ, nhưng phải đổi mốc theo khí hậu nơi đó. Miền Trung hay Tây Nguyên có mùa mưa và mùa khô lệch khác, có nơi có mùa lạnh rõ. Cách chia giai đoạn theo dấu hiệu thời tiết và nguồn hoa vẫn giữ nguyên.