Ở trại ong dú, nên thu mật khi ba điều cùng đúng: đàn đang mạnh và có bánh trứng đều, các hũ mật đã được ong đậy kín và chiếm hẳn một khoảng riêng trong thùng, và lượng mật nhìn thấy rõ ràng nhiều hơn phần đàn cần để đi qua quãng thiếu hoa sắp tới. Thiếu một trong ba điều đó thì nên hoãn, dù trong thùng có mật. Nguyên tắc chừa lại đơn giản: không lấy những hũ sát khu trứng, không lấy hũ đang mở, và không bao giờ vét sạch một thùng.
Bài này dành cho người đang có một trại nhiều tổ, cần một cách quyết định thống nhất cho từng thùng thay vì mở ra thấy mật là lấy. Bài không đưa ra con số sản lượng hay tỉ lệ cố định cho mỗi đàn, vì lượng mật phụ thuộc loài ong, cỡ thùng, nguồn hoa quanh vườn và sức đàn — những thứ khác nhau giữa các trại. Thay vào đó là cách đọc thùng, cách chừa phần và cách lên lịch thu cho cả trại.
Thu mật là quyết định của từng thùng, không phải của cả trại
Người mới làm trại hay chọn một ngày rồi thu cả dãy. Cách đó gọn việc nhưng dễ làm yếu những đàn chưa sẵn sàng. Trong cùng một trại, cùng một mùa hoa, có thùng đã đầy hũ mật kín, có thùng mới vừa tách ra vài tháng, có thùng vừa qua một đợt kiến hay ruồi và đang gồng mình hồi lại. Nếu thu đồng loạt, chính những đàn yếu đó mất nguồn dự trữ đúng lúc cần nhất.
Cách làm bền hơn là coi ngày thu của trại chỉ là một khung, còn quyết định lấy hay không là của từng thùng. Trước đợt thu vài ngày, người làm trại đi kiểm một vòng, đánh dấu thùng nào đủ điều kiện, thùng nào chỉ lấy ít, thùng nào để yên. Đến ngày thu, chỉ mở những thùng đã đánh dấu. Số thùng được mở mỗi đợt có khi chỉ bằng một phần trại, và đó là điều bình thường.
Cách nhìn này cũng giúp tách bạch hai việc hay bị gộp làm một: kiểm đàn và thu mật. Kiểm đàn là mở nhẹ, nhìn nhanh, đóng lại. Thu mật là mở lâu hơn, làm vỡ hũ, để mật rơi vãi. Mỗi lần thu là một lần đàn bị xáo trộn và bị mùi mật gọi kẻ thù tới. Giảm số thùng phải chịu xáo trộn không cần thiết là cách đơn giản nhất để giữ trại khoẻ.
Đọc hũ mật trong thùng: năm điều cần nhìn
Hũ đã đậy hay đang mở. Hũ mật ong dú là những bầu tròn bằng sáp trộn nhựa cây. Hũ đã được ong bịt kín là mật đã qua giai đoạn ong xử lý; hũ còn mở miệng là ong đang đổ mật vào hoặc đang dùng. Chỉ nên lấy ở những chùm hũ đã kín. Thùng mà phần lớn hũ còn mở thì mật đang được đàn dùng hằng ngày, chưa phải mật dư.
Hũ mật nằm ở đâu so với khu trứng. Đàn thường xếp hũ phấn và một phần hũ mật bao quanh khu bánh trứng, rồi đẩy hũ mật dư ra phía xa hơn hoặc lên tầng trên ở thùng tầng. Những hũ sát khu trứng là kho ăn ngay của đàn. Hũ ở rìa ngoài hoặc ở tầng mật riêng mới là phần có thể chia với người nuôi.
Màu và độ căng của hũ. Hũ mật đầy thường căng, sẫm màu, nặng tay khi chạm nhẹ. Hũ xẹp, mỏng, nhìn thấy khoảng trống bên trong là hũ đã được dùng bớt. Một chùm toàn hũ xẹp cho biết đàn đang ăn vào dự trữ, tức nguồn hoa ngoài kia đang thiếu.
Tỉ lệ hũ mật với hũ phấn. Phấn hoa là thức ăn nuôi ấu trùng. Thùng có nhiều hũ phấn đầy và bánh trứng rộng là đàn đang phát triển; lấy mật ở thùng này thường ít ảnh hưởng hơn. Thùng ít phấn, bánh trứng co lại thì dù có mật cũng nên để yên, vì đàn đang yếu đi.
Mùi và dấu hiệu lạ. Mở thùng mà ngửi thấy mùi chua nồng bất thường, thấy hũ vỡ rỉ mật, thấy dòi nhỏ hoặc ruồi bay ra thì đó không phải thùng để thu mà là thùng cần xử lý sự cố. Ghi vào sổ, đóng lại, làm việc với thùng đó riêng sau khi thu xong các thùng sạch.
Chừa lại bao nhiêu: nguyên tắc thay cho con số
Câu hỏi hay gặp nhất là "lấy bao nhiêu phần trăm". Không có tỉ lệ đúng cho mọi trại, và những con số truyền miệng thường được nói ra mà không kèm điều kiện. Một đàn mạnh ở vườn nhiều hoa quanh năm có thể chia sẻ nhiều hơn một đàn trung bình đặt ở vườn chỉ nở rộ vài tháng. Thay vì nhớ một con số, người làm trại nên giữ mấy nguyên tắc dưới đây và áp vào từng thùng.
Thứ nhất, không lấy hũ sát khu trứng và không lấy hũ đang mở. Thứ hai, ở thùng không có tầng mật riêng, chỉ lấy những chùm hũ ở rìa và để lại phần lớn mật quanh bánh trứng. Thứ ba, ở thùng tầng, có thể lấy phần lớn tầng mật trên cùng khi tầng đó đầy hũ kín, nhưng không đụng tầng giữa và tầng trứng. Thứ tư, nếu sắp bước vào giai đoạn thiếu hoa, giảm mức lấy hoặc bỏ hẳn đợt thu đó.
Một cách tự kiểm đơn giản: sau khi thu, nhìn lại thùng và tự hỏi nếu hai ba tuần tới không có hoa, đàn này có đủ ăn không. Nếu câu trả lời là không chắc, nghĩa là đã lấy quá tay. Ghi lại cảm nhận đó vào sổ trại, sau vài mùa sẽ thấy rõ từng thùng chịu được mức lấy nào.
Nhịp thu theo mùa ở trại Đông Nam Bộ
Vùng Đông Nam Bộ, trong đó có Trảng Bàng, có hai mùa rõ: mùa khô thường từ khoảng cuối năm đến tháng tư, mùa mưa từ khoảng tháng năm đến tháng mười một. Trong mùa khô, nhiều cây trong vườn và quanh vùng nở hoa, mật ong mang về đặc hơn, ít ẩm hơn. Đây thường là quãng người làm trại thu được mật đẹp nhất trong năm. Cuối mùa khô, khi nắng gắt kéo dài và hoa thưa dần, nên chậm lại.
Mùa mưa mang nhiều nước vào mật, ong bay ít hơn trong những ngày mưa dầm, và độ ẩm không khí cao làm mật trong hũ dễ lên men hơn. Thu vào mùa này không phải là không được, nhưng mật khó giữ hơn và đàn cũng cần dự trữ cho những tuần mưa liên tục. Nhiều trại chọn hạn chế thu, chỉ lấy ở những thùng thật dư, hoặc dời việc thu sang những khoảng nắng ráo giữa mùa.
Lịch cụ thể cho từng trại phải dựa vào cây quanh trại. Vườn điều, xoài, chôm chôm, cây keo, cây ăn trái hỗn hợp, mỗi loại có thời gian nở riêng. Ghi lại ngày thấy ong mang về nhiều, ngày hũ mật đầy nhanh, rồi qua một hai năm sẽ có lịch thu riêng của trại mình — sát thực tế hơn bất kỳ lịch chung nào.
Bảng quyết định nhanh cho từng thùng trước đợt thu
Bảng dưới gom các tình huống hay gặp khi kiểm thùng trước ngày thu. Đây là gợi ý để thống nhất cách làm trong trại, không phải quy chuẩn kỹ thuật.
| Tình trạng thùng | Quyết định | Ghi chú cho sổ trại |
|---|---|---|
| Đàn mạnh, bánh trứng rộng, nhiều chùm hũ mật kín ở rìa hoặc tầng trên | Thu | Ghi số hũ hoặc tầng đã lấy |
| Đàn mạnh nhưng hũ phần lớn còn mở | Hoãn một hai tuần | Hẹn kiểm lại |
| Đàn trung bình, mật chỉ quanh khu trứng | Không thu | Theo dõi nguồn hoa |
| Đàn mới tách dưới vài tháng | Không thu | Ưu tiên cho đàn đứng vững |
| Thùng có hũ vỡ, ruồi, kiến hoặc mùi lạ | Không thu, xử lý sự cố | Ghi vào sổ sự cố |
| Sắp bước vào quãng thiếu hoa hoặc mưa dầm | Lấy ít hoặc bỏ đợt | Ghi lý do hoãn |
Điều quan trọng không nằm ở chữ trong bảng mà ở chỗ mọi người làm trong trại cùng dùng một cách quyết định. Khi có hai ba người thu, mỗi người một kiểu thì sau một năm sẽ không biết vì sao thùng này suy, thùng kia khoẻ.
Lên lịch thu cho cả trại mà không làm xáo trộn cả dãy
Với trại vài chục thùng trở lên, không nên thu hết trong một buổi. Chia trại theo dãy hoặc theo cụm, mỗi buổi chỉ thu một phần. Như vậy mùi mật trong trại không quá đậm cùng lúc, kiến và ruồi ít bị gọi tới, người thu cũng không mệt đến mức làm ẩu ở những thùng cuối.
Nên thu vào buổi sáng khi trời đã ráo, ong đã bay đi làm, không khí còn mát. Tránh giữa trưa nắng gắt vì mật rơi vãi nhanh bốc mùi, và tránh chiều tối vì đàn đang về tổ đông. Mỗi thùng sau khi thu cần được đóng lại kín, lau sạch mật dính quanh miệng và khe nắp trước khi chuyển sang thùng kế.
Sau mỗi đợt, đi lại một vòng vào sáng hôm sau để xem thùng nào bị cướp mật, thùng nào có ruồi bu, thùng nào ong ra vào bất thường. Những thùng đó cần được để ý thêm trong tuần. Gắn việc đi lại này vào lịch, đừng để tuỳ hứng, vì sự cố sau thu thường xảy ra trong vài ngày đầu.
Khi trại có nhiều người cùng thu: thống nhất cách đọc thùng
Trại lớn dần thì việc thu mật không còn là việc của một người. Có khi chủ trại thu dãy này, người làm thuê thu dãy kia, con cháu trong nhà phụ thêm vào mùa cao điểm. Mỗi người có một cảm giác riêng về chuyện "thùng này đầy chưa", và chính sự khác nhau đó làm cho kết quả sau một mùa rất khó so sánh. Thùng do người cẩn thận thu thì khoẻ, thùng do người vội thu thì suy, mà sổ trại lại không ghi ai thu.
Cách đơn giản là thống nhất trước mùa bằng một buổi đi kiểm chung. Chủ trại mở vài thùng mẫu, chỉ cho mọi người thấy chùm hũ nào được lấy, chùm nào phải để, hũ phấn trông thế nào, khu trứng nằm đâu. Sau đó đưa bảng quyết định ở trên vào sổ, ai thu thùng nào thì ký tên vào dòng của thùng đó. Việc ký tên không để trách ai, mà để sau này nhìn lại biết thùng nào đã được xử lý theo cách nào.
Với người mới vào làm, nên cho đi cùng người quen việc ít nhất vài đợt thu trước khi tự làm một mình. Ong dú không chích, nhưng một lần chọc nhầm vào khu trứng hay vét sạch một thùng mạnh cũng đủ làm trại mất một đàn tốt. Bỏ thêm chút thời gian hướng dẫn rẻ hơn nhiều so với mất đàn.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú mới mua về bao lâu thì thu mật được?
Không có mốc thời gian chung. Đàn mới về trại cần thời gian quen chỗ, ổn định bánh trứng và tích dự trữ. Nên chờ đến khi đàn có nhiều chùm hũ mật kín ở rìa hoặc đầy tầng trên, thường là sau ít nhất một mùa hoa, rồi mới tính chuyện thu.
Có nên thu mật ở đàn vừa tách không?
Không nên. Đàn vừa tách đang phải dựng lại khu trứng, có khi còn đang chờ chúa mới. Mọi hũ mật và phấn lúc này là nguồn sống của đàn. Chỉ cân nhắc thu khi đàn đã đứng vững, ong ra vào đều và thùng đã đầy trở lại.
Hũ mật còn mở có lấy được không?
Không nên lấy. Hũ còn mở là hũ ong đang làm hoặc đang dùng, mật thường loãng hơn và dễ lên men hơn. Lấy hũ mở vừa làm đàn mất thức ăn hằng ngày, vừa cho ra mật khó giữ. Chỉ lấy ở những chùm hũ đã được bịt kín.
Một năm nên thu mấy lần cho mỗi thùng?
Tuỳ sức đàn và nguồn hoa của từng trại. Nhiều trại chỉ thu ở mùa khô khi hoa nhiều, một số thùng mạnh có thể thu thêm khi có đợt hoa khác. Ghi sổ thu từng thùng qua vài năm sẽ trả lời câu này tốt hơn bất kỳ con số chung nào.
Làm sao biết đã lấy quá tay?
Sau thu, đàn bay chậm hẳn, ong tụ ở miệng tổ, bánh trứng co lại trong lần kiểm sau, hoặc hũ phấn giảm nhanh là những dấu hiệu đàn bị lấy nhiều hơn sức chịu. Khi thấy, ngừng thu thùng đó trong mùa và ghi lại để lần sau chừa nhiều hơn.
Có nên thu vào ngày trời âm u sắp mưa không?
Nên tránh. Không khí ẩm làm mật hút thêm nước khi để ngoài, đàn cũng cần dự trữ cho những ngày không bay được. Nếu đã đến lịch mà trời xấu, dời sang buổi sáng ráo kế tiếp, mất vài ngày vẫn tốt hơn thu mật khó giữ.