Kho vật tư của trại ong dú nên có bốn nhóm: thùng và tầng dự phòng đúng chuẩn của trại, sáp và vật liệu trám khe, dụng cụ thu mật và đóng hũ, và một bộ đồ xử lý sự cố cho đàn. Kho phải khô, kín kiến, xa nơi có mùi hoá chất, sắp xếp theo nhóm và có bảng kiểm số lượng, để khi cần tách đàn, thay thùng hay cứu đàn thì lấy được ngay trong vài phút.
Trại nhỏ thường giữ đồ ở góc hiên, mỗi thứ một nơi. Đến lúc có giông làm vỡ thùng, hay tới đợt tách đàn, người làm trại mới phát hiện thùng dự phòng đã bị mối ăn chân, sáp đã bị kiến tha, hũ chứa mật đã bị bụi phủ. Bài này đi qua những gì nên có trong kho, cách giữ từng nhóm, và cách đặt mức dự trữ hợp với quy mô trại.
Kho là một phần của trại, không phải chỗ để đồ thừa
Ở trại đông đàn, rất nhiều việc phụ thuộc vào việc có sẵn đồ đúng lúc. Đàn bị ruồi phá một tầng thì cần tầng sạch thay ngay trong buổi; cây đổ đè vỡ thùng thì cần thùng nguyên chuyển đàn trước khi trời tối; thùng nứt khe thì cần sáp trám trước khi kiến tìm thấy. Mỗi lần thiếu đồ là một lần đàn phải chờ trong tình trạng hở, yếu.
Vì thế kho nên được coi như một dãy thùng không có ong: có vị trí cố định, có người phụ trách, có lịch kiểm. Kho được ghi trong kế hoạch năm, có danh sách mức tối thiểu cần giữ, và được rà lại mỗi khi chuyển giai đoạn mùa. Một kho tốt không cần lớn; nó cần đủ thứ, đúng thứ, và lấy ra được ngay.
Kho còn là chỗ lưu giữ chuẩn của trại. Thùng mẫu đặt ở đó, bản vẽ thùng dán trong đó, sổ kho ghi số thùng, tầng, nắp đang có. Người mới vào làm cùng chỉ cần vào kho là hiểu trại dùng thùng gì, dụng cụ gì, xếp đồ theo cách nào. Trại có kho lộn xộn thường cũng là trại có dãy thùng lộn xộn.
Bốn nhóm vật tư nên có
Danh sách dưới đây là khung chung; mỗi trại thêm bớt theo cách nuôi và cách thu mật của mình. Điều quan trọng là mỗi nhóm có chỗ riêng trong kho và có mức tối thiểu ghi rõ.
| Nhóm | Gồm những gì | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Thùng và tầng | Thùng nguyên đúng chuẩn, tầng nhộng và tầng mật rời, nắp, đáy, thẻ mã tổ chưa dùng | Tách đàn, thay tầng hỏng, chuyển đàn khi thùng vỡ |
| Trám và sửa | Sáp ong dú hoặc hỗn hợp sáp nhựa, băng dán, nêm gỗ, đinh vít, dây buộc | Sau mỗi lần mở thùng, khi thùng nứt, khi có giông |
| Thu mật và đóng hũ | Xilanh hoặc bơm hút, ống, lưới lọc, hũ sạch có nắp, khăn sạch, khay | Mùa thu mật, đóng hũ theo lô |
| Xử lý sự cố | Lưới chắn cửa tổ, bông hoặc mút để đóng cửa khi chở, đèn đỏ, găng, kẹp đánh dấu | Chở đàn, cách ly đàn, xử lý ruồi, kiểm đêm |
Nhóm xử lý sự cố là nhóm hay bị mượn đi rồi không trả về. Nên để nó trong một thùng riêng có nắp, xách đi được, và quy định mượn xong phải bỏ lại đầy đủ.
Giữ thùng và tầng dự phòng không mốc, không mối
Đặt cao khỏi nền. Thùng gỗ để sát nền đất hay nền xi măng ẩm sẽ hút hơi nước, mốc và mời mối lên. Kê thùng trên kệ hoặc trên pa lét cách nền, để không khí lưu thông bên dưới.
Sạch trước khi cất. Thùng thu hồi từ đàn chết, đàn bỏ tổ phải được cạo sạch sáp cũ, xác ong, ấu trùng nếu có, rồi phơi nắng cho khô hẳn mới đưa vào kho. Cất thùng còn dính sáp cũ là mời kiến, gián và ruồi vào kho, và có thể mang theo mầm sự cố từ đàn cũ sang đàn mới.
Xếp chồng có trật tự. Xếp tầng cùng loại với nhau, miệng tầng đậy bằng nắp hoặc tấm ván để bụi và côn trùng không làm tổ bên trong. Ghi số lượng ở đầu mỗi chồng, khi lấy ra thì gạch bớt.
Kiểm định kỳ. Mỗi lần chuyển giai đoạn mùa, rút vài thùng ở dưới cùng các chồng ra xem có dấu mối, mọt, mốc hay cong vênh không. Thùng cong vênh không dùng cho đàn sản xuất; có thể sửa lại hoặc dùng làm thùng bẫy.
Tránh hoá chất. Không để thùng chung chỗ với thuốc trừ sâu, xăng dầu, sơn mới. Gỗ hút mùi, và ong dú rất nhạy với mùi lạ trong thùng. Nếu đã sơn hay quét lớp bảo vệ mặt ngoài thì để khô và bay mùi hẳn trước khi đưa đàn vào.
Sáp và vật liệu trám khe: thứ nhỏ nhưng dùng hằng ngày
Sáp là vật tư dùng thường xuyên nhất trong trại ong dú, vì sau gần như mọi lần mở thùng đều cần trám khe. Nguồn sáp tốt nhất thường là chính sáp của trại, gom lại từ những lần thu mật và vệ sinh thùng, đun chảy, lọc sạch rồi đổ khuôn thành bánh nhỏ dễ dùng. Sáp lạ không rõ nguồn có thể mang mùi hoặc tạp chất làm đàn không nhận.
Sáp cần được giữ trong hộp kín, vì nó thu hút kiến và gián. Để sáp ngoài trời nắng thì chảy, để nơi ẩm thì bám bụi bẩn. Một hộp nhựa có nắp khít đặt trên kệ cao là đủ. Khi đi kiểm, mang theo một miếng nhỏ trong túi riêng, dùng xong phần thừa bỏ lại hộp, không để rơi rớt quanh kệ.
Ngoài sáp, nên có băng dán chịu nước để bịt tạm khe lớn khi chưa kịp xử lý, và nêm gỗ nhỏ để chèn thùng bị lệch. Đây là đồ tạm; sổ trại nên ghi những thùng đang được bịt tạm để quay lại sửa dứt điểm, thay vì để băng dán bong dần theo mưa nắng.
Dụng cụ thu mật và đóng hũ: sạch là điều kiện đầu tiên
Dụng cụ thu mật tiếp xúc trực tiếp với sản phẩm bán ra, nên cách giữ chúng phải khác hẳn đồ làm vườn. Những điều cần giữ:
- Rửa sạch và để khô hoàn toàn ngay sau mỗi buổi thu, không để mật khô bám trong ống hay xilanh qua đêm.
- Cất trong hộp kín riêng, không dùng chung với dụng cụ trám sáp hay dụng cụ xử lý thùng chết.
- Hũ chứa chưa dùng giữ nguyên nắp đậy, xếp úp hoặc trong thùng giấy sạch, tránh bụi và côn trùng.
- Lưới lọc kiểm trước mỗi mùa, rách thì thay, không vá tạm.
- Ghi trong sổ kho số hũ còn lại, để trước mùa thu mật biết cần bổ sung bao nhiêu.
Nếu trại bán mật có nhãn và truy xuất theo lô, việc giữ dụng cụ sạch và có ghi chép cũng là một phần của hồ sơ chất lượng mà người mua có quyền hỏi.
Đặt mức dự trữ theo quy mô trại
Bao nhiêu thùng dự phòng là đủ? Không có con số chung, nhưng có cách tính. Hãy nhìn kế hoạch năm: định tách bao nhiêu đàn trong mùa tới, cộng thêm một phần cho sự cố như thùng vỡ, tầng bị ruồi phá, đàn phải chuyển gấp. Phần sự cố ước theo sổ năm trước: năm trước đã phải thay gấp bao nhiêu thùng, bao nhiêu tầng.
Ví dụ giả định, một trại định tách mười đàn trong mùa tới, năm trước phải thay gấp bốn thùng vì giông và ruồi. Mức dự trữ trước mùa nên là khoảng mười bốn thùng nguyên, cộng thêm một ít tầng rời. Con số này là của riêng trại ấy; trại khác có lịch sử khác sẽ ra con số khác.
Với vật tư tiêu hao như sáp, băng dán, hũ, cách tính tương tự: lấy mức dùng của mùa trước làm gốc, cộng một phần dư. Quan trọng hơn con số là thói quen kiểm kho trước mỗi mùa, để không bước vào mùa tách hay mùa thu mật với kho trống.
Kho trong trại có nhiều người làm
Khi trại có thêm người làm cùng, kho là nơi dễ phát sinh lộn xộn nhất. Mỗi người lấy đồ theo thói quen riêng, trả về chỗ khác, dùng hết không báo. Cách giữ trật tự đơn giản là mỗi nhóm vật tư một kệ có ghi tên nhóm, và quy định lấy gì ghi nấy vào một tờ ở cửa kho.
Nên có một người chịu trách nhiệm chính về kho: kiểm số lượng mỗi tuần hoặc mỗi khi chuyển giai đoạn, báo trước khi một món sắp hết, và giữ chìa khoá nếu kho có khoá. Người này không cần làm hết, chỉ cần biết kho đang có gì và thiếu gì.
Kho cũng cần được khoá hoặc ít nhất là đóng kín nếu trại vắng người. Thùng, tầng và dụng cụ thu mật là tài sản có giá trị, và việc mất chúng đúng trước mùa tách có thể làm hỏng cả kế hoạch năm. Ghi chép kho đều đặn cũng giúp phát hiện sớm khi có món đồ biến mất mà không ai nhận đã lấy.
Nếu kho dùng chung với đồ nông nghiệp của gia đình, hãy ngăn một khu riêng cho đồ trại ong, tốt nhất có vách hoặc tủ. Bình xịt, can thuốc, bao phân để cạnh thùng ong dự phòng là mối nguy âm thầm: mùi bám vào gỗ, và một lần cầm nhầm bình là đủ gây hại cho cả dãy.
Rà kho theo nhịp mùa
Kho không cần kiểm mỗi ngày, nhưng nên rà theo nhịp của kế hoạch năm. Trước mùa tách, rà nhóm thùng và tầng: đủ số chưa, có thùng nào cong vênh, mối ăn không, thẻ mã tổ chưa dùng còn bao nhiêu. Trước mùa thu mật, rà nhóm thu mật và đóng hũ: xilanh, ống hút còn kín không, lưới lọc còn nguyên không, hũ có đủ cho số đàn dự định thu không.
Trước mùa mưa và mùa giông, rà nhóm trám sửa và xử lý sự cố: dây buộc còn chắc không, băng dán chịu nước còn không, đèn đỏ còn pin không, có đủ lưới chắn cửa tổ khi cần đóng đàn để chuyển chỗ gấp không. Sau mỗi đợt giông lớn hay sự cố, rà lại ngay nhóm vừa dùng, bổ sung phần thiếu khi còn nhớ đã dùng những gì.
Mỗi lần rà, ghi vào sổ kho ngày rà, số lượng từng món và món cần mua thêm. Sổ kho không cần đẹp, chỉ cần đủ để người khác cầm lên là biết kho đang có gì. Qua vài mùa, sổ kho cho thấy món nào hao nhanh, món nào mua dư, và giúp lần sau đặt mức dự trữ sát hơn với thực tế của trại.
Một thói quen đơn giản giúp kho luôn sẵn sàng là "dùng xong trả đủ": ai lấy bộ đồ xử lý sự cố đi thì khi trả lại phải bổ sung phần đã dùng hết, hoặc ghi vào tờ báo thiếu ở cửa kho. Kho được giữ bằng những thói quen nhỏ như vậy chứ không phải bằng một đợt dọn dẹp lớn mỗi năm một lần.
Câu hỏi thường gặp
Thùng thu hồi từ đàn chết có dùng lại được không?
Dùng lại được nếu thùng còn nguyên, được cạo sạch hết sáp cũ, xác ong và mọi dấu ấu trùng, rồi phơi nắng cho khô hẳn. Nếu đàn chết vì ruồi hoặc nghi do hoá chất, nên làm sạch kỹ hơn và để thùng nghỉ một thời gian, ghi chú trong sổ kho trước khi cho đàn mới vào.
Có nên mua sẵn thật nhiều thùng dự phòng cho chắc không?
Không cần quá nhiều. Thùng gỗ để lâu trong kho cũng xuống cấp, chiếm chỗ và có thể bị mối. Nên tính theo kế hoạch tách đàn của mùa tới cộng thêm phần sự cố ước từ năm trước, rồi bổ sung dần khi cần.
Sáp mua ở ngoài có dùng để trám khe được không?
Có thể dùng nếu nguồn rõ ràng, sạch, không lẫn hoá chất hay mùi lạ. Tuy vậy sáp của chính trại thường được đàn nhận tốt hơn. Nhiều trại gom sáp từ các lần thu mật và vệ sinh thùng, lọc sạch để dùng dần.
Kho vật tư có nên đặt ngay cạnh dãy thùng không?
Gần trại thì tiện, nhưng không nên sát dãy thùng. Mùi sáp, mật còn bám trên dụng cụ có thể kéo kiến và ruồi tới khu nuôi, và việc lấy đồ thường xuyên sát thùng làm đàn bị động. Một khoảng cách vừa phải, có lối đi riêng là hợp lý.
Dụng cụ thu mật có dùng chung với dụng cụ trám sáp được không?
Không nên. Dụng cụ thu mật tiếp xúc với sản phẩm bán ra nên cần được giữ sạch và cất riêng. Dụng cụ trám sáp, cạo thùng, xử lý đàn chết thì bẩn hơn và có thể mang mầm sự cố. Tách hai bộ giúp mật sạch hơn và dễ truy xuất khi có vấn đề.