Để trại ong dú đông đàn qua mùa khô ở Trảng Bàng, cần lo trước bốn việc: có nguồn nước sạch gần trại cho ong và cho việc làm mát, tăng bóng mát cho dãy thùng nhất là phía nắng chiều, giãn lịch thu mật và luôn chừa đủ mật dự trữ cho đàn, và hoãn tách đàn tới khi mưa trở lại. Trại đông đàn chịu mùa khô khó hơn vài tổ trong vườn vì nhiều đàn cùng tranh một nguồn hoa đang thưa đi.
Vùng Trảng Bàng nằm trong khí hậu hai mùa của Đông Nam Bộ: mùa mưa thường từ khoảng tháng năm tới tháng mười một, mùa khô từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư năm sau, những tháng cuối mùa khô nóng nhất. Thời điểm bắt đầu và kết thúc mỗi năm xê dịch, nên người làm trại theo dõi thời tiết thực tế hơn là lịch cứng. Bài này đi theo nhịp mùa khô, từ chuẩn bị tới khi mưa đầu mùa về.
Vì sao mùa khô khó với trại đông đàn hơn vườn vài tổ
Vài tổ ong dú trong vườn nhà thường qua mùa khô khá ổn: nguồn hoa quanh vườn, dù thưa, vẫn đủ cho vài đàn; chủ nhà thấy nắng gắt là kéo thùng vào bóng mát. Trại vài chục đàn thì khác. Cùng một vùng hoa giờ phải nuôi nhiều đàn, đàn nào cũng ra tìm mật, tìm nước. Khi hoa thưa, đàn mạnh có xu hướng sang cướp mật đàn yếu, cả trại náo động. Một dãy thùng dài đặt cố định không thể kéo vào bóng mát như một tổ lẻ.
Nắng gắt kéo dài còn làm thùng nóng lên, đặc biệt những thùng ở đầu dãy phía tây hoặc ở chỗ mái che hở. Khi trong thùng quá nóng, ong phải tốn sức làm mát tổ, mật dự trữ tiêu nhanh hơn, sáp có thể mềm. Đàn yếu sẵn thì càng dễ suy. Ở trại đông đàn, chỉ cần một đầu dãy hở nắng là vài đàn cùng chịu.
Cuối cùng, mùa khô cũng là lúc nhiều vườn xung quanh tưới, phun thuốc, đốt cỏ, dọn vườn. Khói đốt đồng, thuốc phun cho cây đang ra hoa, bụi từ đường đất khô đều đến với trại. Người làm trại cần theo dõi sát hơn những gì đang diễn ra quanh mình, và chấp nhận rằng mùa khô là mùa trại chủ yếu giữ sức chứ không tăng trưởng.
Nước cho ong và nước cho trại
Ong cần nước. Ong dú lấy nước để pha mật nuôi ấu trùng và làm mát tổ. Mùa khô, vũng nước tự nhiên quanh vườn cạn dần; nếu không có nước gần, ong phải bay xa, tốn sức. Đặt điểm nước sạch gần trại giúp đàn đỡ vất.
Đặt nước sao cho ong dùng mà không đuối. Khay nước nông, có thả que, sỏi, lá để ong đậu uống mà không rơi xuống. Đặt ở chỗ có bóng nhưng cách dãy thùng một khoảng, không đặt ngay dưới cửa tổ. Thay nước thường xuyên để không thành chỗ muỗi đẻ.
Nước cho vành chống kiến. Mùa khô, nước ở vành chân kệ bay hơi nhanh. Một vành cạn là kiến có đường lên. Lịch kiểm chân kệ phải dày hơn mùa mưa, và nên có thùng chứa nước sẵn ở trại để châm.
Nước làm mát mái. Những ngày nóng nhất, có trại tưới nhẹ lên mái hoặc phun sương quanh dãy vào giữa trưa để hạ nhiệt. Không phun thẳng vào cửa tổ hay vào thùng. Cách này tốn nước, chỉ dùng khi có nguồn nước dồi dào.
Nguồn nước ở trại. Giếng khoan, bồn chứa, đường nước từ nhà. Ở một số khu vực, giếng cạn hoặc yếu vào cuối mùa khô; người làm trại nên hỏi hàng xóm về tình hình nước ngầm trước khi dựa vào giếng.
Bóng mát: chuẩn bị từ trước mùa khô
Bóng mát cho mùa khô cần chuẩn bị từ khi trời còn mưa. Cây trồng thêm quanh trại cần thời gian lớn; mái che cần được sửa những chỗ dột, chỗ hở trước khi nắng gắt. Đầu mùa khô, đi một vòng trại vào buổi chiều, nhìn xem thùng nào bị nắng chiếu vào khoảng xế chiều, đầu dãy nào hở, mái nào thủng.
Phía tây của dãy là phía cần che kỹ nhất, vì nắng chiều ở vùng này gắt và chiếu xiên dưới mái. Một tấm lưới che nắng căng phía tây, một hàng chuối hay hàng cây bụi trồng dọc dãy, hoặc kéo dài mái về phía tây là những cách hay dùng. Không nên che kín bốn phía; thùng cần thoáng để không khí lưu thông. Ở trại có nhiều dãy song song, khoảng cách giữa các dãy cũng ảnh hưởng tới gió; dãy đặt quá sát nhau thì không khí giữa hai dãy tù và nóng hơn.
Bóng cây lớn mát hơn mái tôn, nhưng mùa khô cũng là mùa một số cây rụng lá. Vườn điều, vườn cao su có giai đoạn rụng lá trong mùa khô, bóng mát mỏng đi đúng lúc cần nhất. Người làm trại dưới tán những cây này cần bổ sung mái hoặc lưới, không chỉ trông vào tán cây.
Với những đàn đặt ở chỗ không che được, có thể tạm dời sang chỗ mát hơn trong trại, nhưng dời trong cùng trại cần làm cẩn thận vì ong quen vị trí cửa tổ. Dời từng chút một mỗi ngày, hoặc dời vào ban đêm khi đóng cửa tổ, rồi mở lại sáng hôm sau ở chỗ mới gần đó.
Lịch việc của trại qua mùa khô
Lịch dưới chia mùa khô thành ba giai đoạn theo thời tiết thực tế, không theo ngày cố định. Mỗi năm thời điểm có thể xê dịch.
| Giai đoạn | Dấu hiệu | Việc chính |
|---|---|---|
| Đầu mùa khô | Mưa thưa dần, trời nắng, cây còn nhiều hoa | Sửa mái, căng lưới phía tây, đặt điểm nước, thu mật đợt cuối có chừa dự trữ, kiểm kê đàn |
| Giữa mùa khô | Nắng gắt, hoa thưa, ong ra vào ít hơn buổi trưa | Kiểm chân kệ dày hơn, châm nước vành, theo dõi cướp mật, hạn chế mở thùng, không tách đàn |
| Cuối mùa khô | Nóng nhất, khô nhất, chờ mưa | Giữ đàn yên, làm mát mái những ngày nóng, theo dõi đàn yếu, chuẩn bị thùng cho tách đàn đầu mùa mưa |
| Mưa đầu mùa | Những trận mưa đầu, cây ra lá non, hoa bắt đầu nở | Kiểm thùng sau mưa, sửa chỗ dột, chờ đàn hồi sức rồi mới tách |
Điểm chung của cả mùa khô là làm ít, làm nhẹ. Mỗi lần mở thùng là một lần đàn mất nhiệt và có thể thu hút ong cướp từ đàn khác. Mùa khô là mùa giữ đàn, không phải mùa làm đàn.
Lịch thu mật: chừa đủ cho đàn qua những tháng khó
Đầu mùa khô thường là lúc nhiều đàn có hũ mật đầy sau những tháng mưa có hoa. Người làm trại dễ muốn thu nhiều để có hàng. Nhưng mật đó cũng chính là thức ăn dự trữ của đàn cho những tháng sắp tới. Thu cạn đầu mùa khô, đàn phải sống bằng nguồn hoa đang thưa đi, dễ suy, dễ bị cướp.
Nguyên tắc an toàn: đợt thu cuối trước mùa khô chỉ lấy ở đàn mạnh, chỉ lấy những hũ mật đã đóng nắp và chín, và luôn để lại một phần đáng kể. Không có tỉ lệ chuẩn; người nuôi đọc tình trạng hũ mật, hũ phấn, độ đông của đàn để quyết định. Đàn yếu, đàn vừa tách năm đó thì không thu.
Giữa và cuối mùa khô, hạn chế thu mật. Nếu có đàn đặc biệt mạnh, hũ mật vẫn đầy, có thể lấy một ít, nhưng cần làm nhanh, gọn, đóng thùng kỹ để không thu hút ong cướp. Ghi rõ trong sổ thu mật: đàn nào thu, lấy bao nhiêu hũ, để lại bao nhiêu. Sang đầu mùa mưa, đọc lại sổ sẽ thấy đàn nào được chừa đủ thì hồi sức nhanh.
Mật thu mùa khô thường đặc hơn mật thu mùa mưa vì độ ẩm không khí thấp hơn. Đây là một lợi thế về bảo quản, nhưng không đáng để đánh đổi sức đàn.
Với người bán mật, điều này có nghĩa là cần tích hàng từ những tháng có hoa và giữ mật đúng cách để bán dần qua mùa khô, thay vì trông vào thu mới. Nói rõ với khách quen rằng mùa khô trại ít thu, mật đang bán là mật của đợt trước, vừa trung thực vừa giúp khách hiểu nhịp của nghề. Khách hiểu nhịp mùa thường thông cảm khi có lúc hết hàng.
Tách đàn: chờ mưa
Mùa khô không phải mùa tách đàn ong dú ở vùng này. Đàn con sau khi tách cần nguồn hoa và nhựa cây dồi dào để xây tổ, nuôi ấu trùng, gây chúa mới; mùa khô thiếu cả hai. Đàn mẹ sau khi bị chia cũng yếu đi đúng lúc phải gồng qua nắng nóng. Tách vào mùa khô dễ mất cả hai.
Thay vì tách, mùa khô là lúc chuẩn bị cho mùa tách: đóng thêm thùng, sửa thùng cũ, chọn đàn mẹ dựa trên sổ trại, đánh dấu những đàn mạnh sẽ tách khi mưa về. Khi mưa đầu mùa đến, đừng tách ngay; chờ vài tuần cho cây ra hoa lại, đàn hồi sức, cửa tổ đông trở lại, rồi mới tách.
Nếu có đàn quá đông, chật thùng trong mùa khô, có thể thêm tầng thùng để đàn có chỗ nở rộng thay vì tách. Việc này nhẹ nhàng hơn tách và không làm đàn mất sức. Tầng thêm vào nên là tầng sạch, khô, cùng cỡ với thùng đang dùng để khớp kín.
Theo dõi xung quanh trại trong mùa khô
Mùa khô là mùa đốt đồng, đốt rác vườn ở nhiều nơi. Khói dày bay vào trại làm ong hoảng; lửa lan từ ruộng bên có thể đe doạ kệ thùng. Dọn sạch cỏ khô, lá khô quanh trại thành một vành trống, nói chuyện với hàng xóm về việc đốt, và giữ sẵn nước ở trại.
Đây cũng là mùa nhiều vườn phun thuốc cho cây đang ra hoa, ra trái. Ong dú đi lấy mật trên chính những cây đó. Theo dõi lịch phun của vườn xung quanh, nhắc hàng xóm báo trước, và nếu biết có đợt phun lớn, cân nhắc đóng cửa tổ trong ngày phun ở những dãy gần nhất. Đóng cửa tổ trong mùa nóng phải cẩn thận vì đàn có thể nóng trong thùng; chỉ đóng ngắn, ở chỗ có bóng mát.
Ghi lại mọi sự cố trong mùa khô vào sổ: ngày nào nóng nhất, đàn nào yếu đi, có cướp mật ở đâu, có khói, có thuốc phun, đã làm gì và kết quả ra sao. Qua vài mùa khô, sổ sẽ cho thấy những điểm yếu lặp lại của trại, như một đầu dãy luôn nóng, một phía luôn bị thuốc, để sửa tận gốc.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô ở Trảng Bàng thường từ tháng nào tới tháng nào?
Thường từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư năm sau, những tháng cuối nóng nhất. Mỗi năm thời điểm bắt đầu và kết thúc có thể xê dịch; người làm trại nên theo dõi thời tiết thực tế và dấu hiệu của cây, của đàn hơn là lịch cứng.
Có nên cho ong dú ăn nước đường trong mùa khô không?
Một số người nuôi có cho ăn bổ sung khi đàn thiếu mật nghiêm trọng, nhưng việc này có rủi ro như thu hút ong cướp, kiến và lẫn vào mật thu hoạch. Cách bền hơn là chừa đủ mật cho đàn từ trước mùa khô và giữ quy mô trại vừa với nguồn hoa. Nếu buộc phải cho ăn, không thu mật của đàn đó trong thời gian cho ăn.
Đàn có dấu hiệu gì là bị nóng?
Ong tụ đông ở cửa tổ vào giữa trưa, quạt cánh mạnh, ong ra vào ít, đôi khi thấy sáp hoặc mật rỉ ra ở khe thùng. Khi thấy, cần tăng bóng mát cho thùng đó ngay, kiểm mái che, và tránh mở thùng giữa trưa.
Có nên tưới nước lên thùng ong để làm mát không?
Không nên tưới trực tiếp lên thùng hay cửa tổ, vì nước có thể thấm vào tổ và gây ẩm mốc. Tưới nhẹ lên mái che hoặc phun sương quanh dãy, xa cửa tổ, vào giữa trưa những ngày nóng nhất thì có thể giúp hạ nhiệt.
Mùa khô có cần kiểm trại thường xuyên hơn không?
Kiểm bên ngoài nên dày hơn: chân kệ, nước vành chống kiến, mái che, cửa tổ, dấu hiệu cướp mật. Nhưng mở thùng nên ít hơn, chỉ mở khi có dấu hiệu bất thường, và mở vào sáng sớm khi trời còn mát.
Mưa đầu mùa có nên tách đàn ngay không?
Không nên tách ngay. Chờ vài tuần cho cây ra hoa trở lại, đàn hồi sức, cửa tổ đông, hũ mật hũ phấn bắt đầu đầy lại, rồi mới tách. Tách khi đàn còn đang yếu sau mùa khô dễ làm cả đàn mẹ lẫn đàn con suy.