OngDuTrangBang.comOng Dú Trảng Bàng
Setup trại ong dú

Bố trí trại ong dú theo dãy và cụm: đánh số, lối đi quan sát và chỗ làm việc

Bố trí trại ong dú gọn là chia dãy hoặc cụm theo địa hình, đánh số dãy – vị trí – mã đàn ngay từ đầu, lối đi phía sau thùng, chỗ làm việc tách khỏi dãy đang nuôi.

Bird eye view of a tidy stingless bee farm laid out in clusters under several small roofs, grass paths between them and a covered work table at one corner

Một trại ong dú bố trí gọn có bốn thứ: các dãy hoặc cụm thùng chia theo địa hình và theo việc (dãy chính, khu cách ly, khu đàn mới tách); một hệ đánh số dãy – vị trí – mã đàn quyết từ lúc thiết kế; lối đi quan sát chạy phía sau thùng, không cắt ngang cửa tổ; và một chỗ làm việc có mái, có bàn, có nước, nằm tách khỏi các dãy đang nuôi. Thiếu một trong bốn, công việc hằng tuần sẽ chậm và dễ sai.

Bài này nói cách nghĩ về bố trí từ góc người chăm trại hằng tuần: đi một vòng kiểm thì đi đường nào, tìm một đàn trong sổ thì ra đúng thùng nào, thu mật thì làm ở đâu cho khỏi kích cướp. Kỹ thuật dựng kệ, mái và khoảng cách thùng có bài riêng trong danh mục.

Dãy dài hay cụm nhỏ: chọn theo địa hình và theo việc

Dãy dài hợp với trại dưới tán vườn có hàng cây thẳng, hoặc đất trống bằng phẳng. Một dãy kệ chạy dọc hàng cây, dùng chung một mái, đi một đường là kiểm hết. Ưu điểm là gọn, rẻ về kệ mái, dễ làm chống kiến chung. Nhược điểm là một sự cố như kiến, cướp mật dễ lan dọc dãy, và dãy quá dài thì người kiểm mệt ở cuối dãy.

Cụm nhỏ là vài thùng đến hơn chục thùng dưới một mái riêng, các cụm cách nhau. Cụm hợp với vườn có địa hình không đều, nhiều gốc cây lớn, hoặc trại muốn tách biệt các nhóm đàn. Ưu điểm là khoanh vùng sự cố dễ, mỗi cụm có thể có vai trò riêng. Nhược điểm là tốn mái, tốn chân kệ hơn.

Nhiều trại kết hợp: dãy chính dài cho các đàn sản xuất ổn định, cụm nhỏ riêng cho khu cách ly, khu đàn mới tách và khu đàn đang theo dõi đặc biệt. Khi thiết kế, vẽ ra trên sơ đồ vườn cả hai loại và hình dung một vòng kiểm sẽ đi thế nào.

Hướng của dãy cũng là một quyết định bố trí. Dãy chạy theo hướng nào thì cửa tổ quay về đâu, mái che hứng nắng chiều ra sao. Thường người ta chọn hướng dãy theo hướng cửa tổ mong muốn và theo hàng cây có sẵn, rồi mới điều chỉnh mái che cho phù hợp. Ghép kết quả khảo sát nắng gió vào bước này.

Đánh số: dãy, vị trí và mã đàn là ba thứ khác nhau

Nhiều trại nhầm lẫn giữa số vị trí và mã đàn, rồi rối khi đàn chuyển chỗ. Nên tách ba thứ: số dãy hoặc tên cụm (dãy A, dãy B, cụm cách ly), số vị trí trên dãy (A1, A2, A3…), và mã đàn gắn trên thùng theo đàn suốt đời. Số dãy và vị trí gắn trên kệ, không đổi. Mã đàn gắn trên thùng, đi theo đàn.

Khi ghi sổ, mỗi dòng có cả mã đàn và vị trí hiện tại. Khi đàn chuyển chỗ, ghi vị trí mới. Muốn tìm một đàn, tra sổ ra vị trí; muốn biết một vị trí đang có đàn nào, nhìn mã trên thùng. Hai chiều tra đều nhanh.

Biển số dãy và số vị trí nên làm bằng vật liệu bền, gắn ở chỗ dễ nhìn từ lối đi, cùng một kiểu cho cả trại. Mã đàn trên thùng cũng nên ở cùng một vị trí trên mọi thùng. Khi mọi thứ đồng bộ, người mới làm cùng chỉ cần một buổi là quen, và ít khi ghi nhầm đàn này sang đàn khác.

Thứ tự đánh số vị trí nên theo đúng chiều đi kiểm: bắt đầu từ chỗ người chăm vào dãy, đi tới đâu số tăng tới đó. Nếu trại có thể mở rộng, chừa trước dãy hay cụm chưa dựng một ký hiệu, ví dụ dãy D, E, để khi dựng không phải đánh lại số các dãy cũ.

Lối đi quan sát

Đi phía sau thùng. Lối đi chính nên chạy phía sau hoặc bên hông thùng, nơi không có cửa tổ. Người đi ngang trước cửa tổ cắt đường bay của ong, làm ong hoảng, có khi bị ong bám đầy tóc. Đi phía sau, người chăm vẫn mở nắp được mà không cản đường ong.

Đủ rộng. Lối đi nên đủ cho một người cầm thùng đi, và nếu có thể, cho một xe đẩy nhỏ chở thùng, dụng cụ, hũ mật. Lối hẹp quá thì mỗi lần chở thùng là một lần va vào kệ.

Nền khô, không trơn. Lối đi lầy lội sau mưa vừa khó đi vừa bắn bùn lên chân kệ. Rải đá, sỏi, gạch vụn hoặc trồng cỏ thấp giúp lối đi khô ráo. Chuyện nền và thoát nước có bài riêng.

Nhìn được cửa tổ từ lối đi. Dù lối đi phía sau, người chăm vẫn cần nhìn được cửa tổ để quan sát ong ra vào. Bố trí sao cho từ một điểm đứng chéo ở đầu dãy, nhìn được cửa tổ cả dãy, hoặc có lối đi phụ phía trước nhưng cách xa cửa tổ.

Chỗ làm việc: tách khỏi dãy, gần nước, có mái

Mọi trại cần một chỗ để mở thùng lâu hơn bình thường, tách đàn, thu mật, lọc mật, sửa thùng, ghi sổ. Chỗ này nên có bàn cao vừa tầm, có mái che, gần nguồn nước để rửa tay và dụng cụ, và nếu dùng máy hút mật thì có ổ điện an toàn. Một chiếc bàn đặt dưới gốc cây không mái sẽ bị bỏ mỗi khi trời mưa hoặc nắng gắt.

Kích thước bàn nên đủ đặt một thùng mở nắp cùng khay hứng, hũ đựng, dụng cụ, mà vẫn còn chỗ ghi sổ.

Chỗ làm việc nên cách các dãy đang nuôi một khoảng. Mùi mật, mùi sáp toả ra khi thu mật hút ong của các đàn gần đó, và nếu bàn sát dãy thì mỗi lần thu mật là một lần kích ong cướp. Ở xa quá thì mất công chở thùng. Khoảng cách vừa phải, có hàng cây hoặc vách chắn ở giữa, là cách thường dùng.

Gần chỗ làm việc là kho nhỏ để thùng rỗng, sáp, dụng cụ, sổ sách. Kho phải kín để không hút ong, kiến, chuột. Thùng rỗng còn mùi sáp mật cũ để ngoài trời gần dãy là mồi cho cướp mật và ruồi.

Nếu trại có khách tham quan, chỗ làm việc cũng là nơi tiếp khách tự nhiên: có mái, có bàn, nhìn ra dãy mà không phải đi vào giữa các thùng. Bố trí sao cho khách đứng ở đây xem được trại, nghe giải thích, mà không cản đường bay hay lối đi của người chăm.

Một vòng kiểm trại nên đi thế nào

Bố trí tốt là bố trí làm cho vòng kiểm hằng tuần đi trơn tru. Thử hình dung một vòng kiểm với sơ đồ đã vẽ, theo thứ tự dưới đây. Chỗ nào phải đi ngược, đi vòng, băng qua cửa tổ là chỗ cần sửa thiết kế.

  • Bắt đầu ở chỗ làm việc, lấy sổ, dụng cụ, đồ uống nước.
  • Đi dãy chính theo thứ tự số vị trí, nhìn cửa tổ từng thùng từ điểm đứng chéo.
  • Mở kiểm những thùng đến lịch kiểm, ghi sổ ngay tại chỗ.
  • Đi khu đàn mới tách và khu theo dõi đặc biệt sau, để không mang mùi mật hay ruồi từ đàn có vấn đề sang dãy chính.
  • Đi khu cách ly cuối cùng, vì đây là nơi dễ có đàn mang bệnh hoặc ruồi nhất.
  • Kiểm chân kệ, vành nước chống kiến trên đường quay về.
  • Về chỗ làm việc, rửa tay, rửa dụng cụ, hoàn tất sổ.

Thứ tự đi từ đàn khoẻ đến đàn có vấn đề là một nguyên tắc vệ sinh đơn giản nhưng hiệu quả. Bố trí các khu theo đúng thứ tự này trên mặt bằng giúp người chăm làm đúng mà không phải nhớ.

Lối vào cho xe và chỗ để thùng khi giao nhận

Trại sẽ nhận đàn giống, chở thùng mới, chở mật ra ngoài, có khi chở cả dãy đàn đi nơi khác. Mỗi lần như vậy cần xe vào gần trại. Lối vào cho xe nên được tính từ lúc bố trí, đủ rộng và chắc cho xe tải nhỏ hoặc xe ba gác, không phải băng qua các dãy đang nuôi, không phải xuyên qua vườn làm gãy cây.

Gần điểm xe dừng nên có một khoảng đất phẳng, có bóng mát, để đặt tạm thùng khi giao nhận vào ban đêm hay sáng sớm. Khoảng này không nên sát dãy đang nuôi, vì thùng mới về có thể chảy mật, có ong lạ bay ra, dễ gây xáo trộn cho các đàn đang ổn định.

Nếu trại nằm sâu trong vườn mà xe không vào được, cần tính phương án chuyển thùng từ xe vào trại: xe đẩy, băng ca, lối đi bằng phẳng không bậc. Chuyển hàng chục thùng bằng tay qua lối gồ ghề trong đêm là cách nhanh nhất để làm rơi thùng và vỡ hũ.

Lối vào cũng cần đèn. Giao nhận đàn thường làm vào chiều tối hay ban đêm, nên một vài bóng đèn hoặc đèn sạc treo dọc lối vào giúp tránh vấp ngã. Đèn nên tắt khi không dùng, để không hút côn trùng tụ về khu trại ban đêm.

Vẽ sơ đồ trại và giữ nó cập nhật

Sơ đồ trại là một tờ giấy hoặc một tệp ảnh vẽ đơn giản: các dãy, cụm, số vị trí, lối đi, chỗ làm việc, kho, nguồn nước, hướng bắc. Dán một bản ở chỗ làm việc, giữ một bản trong sổ hoặc điện thoại. Người mới đến làm cùng nhìn sơ đồ là biết trại tổ chức thế nào.

Trên sơ đồ, đánh dấu luôn những thứ không nhìn thấy hằng ngày nhưng quan trọng khi có chuyện: chỗ khoá nước tổng, chỗ cầu dao điện, chỗ để bình chữa cháy nếu có, hướng thoát nước. Khi trời mưa bão hay có sự cố, người làm cùng không phải gọi hỏi chủ trại từng thứ.

Sơ đồ cần được cập nhật khi thêm dãy, đổi vai trò một cụm, dời chỗ làm việc. Một sơ đồ lỗi thời gây hại hơn không có, vì người đọc tin vào nó. Mỗi lần thay đổi, ghi ngày cập nhật ở góc sơ đồ.

Sơ đồ cũng là công cụ để bàn chuyện mở rộng: vẽ dãy mới bằng nét đứt, hình dung vòng kiểm mới, xem lối đi có còn hợp lý không, chỗ làm việc có còn ở giữa không. Sửa trên giấy rẻ hơn rất nhiều so với sửa trên đất.

Với trại đã có đàn, sơ đồ còn là công cụ đọc lại sự cố: đánh dấu trên sơ đồ những thùng từng bị cướp, từng bị ruồi, từng chết trong năm. Nếu các dấu tập trung ở một góc, góc đó có vấn đề về vị trí, như nắng chiều, gió lùa, gần nguồn thuốc phun, chứ không phải chuyện riêng của từng đàn.

Câu hỏi thường gặp

Trại ong dú nên xếp thùng thành dãy hay chia cụm?

Tuỳ địa hình và mục đích. Dãy dài gọn và rẻ, hợp với vườn có hàng cây thẳng. Cụm nhỏ khoanh vùng sự cố tốt hơn, hợp với địa hình không đều. Nhiều trại kết hợp: dãy chính cho đàn sản xuất, cụm riêng cho khu cách ly và đàn mới tách.

Đánh số thùng ong theo vị trí hay theo đàn?

Nên có cả hai, tách riêng: số vị trí gắn trên kệ và không đổi, mã đàn gắn trên thùng và đi theo đàn suốt đời. Sổ trại ghi cả mã đàn và vị trí hiện tại để tra hai chiều.

Lối đi trong trại ong dú nên ở phía trước hay phía sau thùng?

Lối đi chính nên ở phía sau hoặc bên hông thùng, không chạy ngang trước cửa tổ, để không cắt đường bay của ong. Vẫn cần chỗ đứng chéo để quan sát cửa tổ từ xa.

Chỗ thu mật nên đặt ở đâu trong trại?

Tách khỏi các dãy đang nuôi một khoảng, có mái, có bàn, gần nước, và nếu được có hàng cây hoặc vách chắn ở giữa. Đặt bàn thu mật sát dãy dễ kích ong cướp mỗi lần thu.

Có cần vẽ sơ đồ trại ong không?

Rất nên, nhất là khi trại có nhiều dãy hoặc có người làm cùng. Sơ đồ giúp người mới hiểu trại nhanh, giúp kiểm không sót, và giúp bàn chuyện mở rộng trên giấy trước khi làm thật.

Vì sao nên kiểm khu cách ly sau cùng?

Khu cách ly là nơi dễ có đàn mang ruồi, bệnh hoặc đang bị cướp nhất. Kiểm sau cùng giúp không mang mùi mật, trứng ruồi hay kiến từ đàn có vấn đề sang các dãy đàn khoẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68