OngDuTrangBang.comOng Dú Trảng Bàng
Setup trại ong dú

Khoảng cách và mật độ thùng trong trại ong dú: đặt sát quá là đàn đánh nhau, lạc tổ

Thùng trong trại ong dú đặt sát quá làm ong lạc tổ và đàn mạnh dễ cướp đàn yếu. Cách chọn khoảng cách, đổi hướng cửa, đặt vật mốc và giữ mật độ vừa với vườn.

A long row of stingless bee boxes on a raised stand with generous gaps between them, entrances facing slightly different directions, tiny bees hovering at each

Thùng trong trại ong dú cần đủ khoảng cách và đủ khác nhau để ong mỗi đàn nhận ra đúng cửa nhà mình. Đặt sát quá, thùng giống hệt nhau, cửa cùng hướng thì ong dễ lạc sang thùng bên cạnh, đàn mạnh dễ phát hiện và cướp mật đàn yếu, ruồi kiến lan nhanh hơn. Cách khắc phục là giãn khoảng cách giữa các thùng, xoay hướng cửa khác nhau, thêm vật mốc, và giữ mật độ cả trại vừa với sức chứa của vườn.

Không có một khoảng cách chuẩn ghi trong sách cho mọi trại, vì nó tuỳ loại ong, sức đàn, cách bố trí và nguồn hoa. Bài này giải thích vì sao khoảng cách quan trọng, những cách giảm lạc tổ mà không cần trại quá rộng, và cách nhận ra mật độ đang quá dày để điều chỉnh.

Vì sao đặt sát là vấn đề ở trại, không phải ở vườn nhà

Một hai tổ ở vườn nhà hiếm khi đặt sát nhau, và nếu có thì cũng chỉ ảnh hưởng hai đàn. Ở trại, cám dỗ tiết kiệm chỗ rất lớn: kệ dài, mái che tốn tiền, nên người ta xếp thùng sát nhau cho vừa nhiều đàn dưới một mái. Kết quả là một dãy hàng chục thùng giống hệt, cửa tổ cách nhau một gang tay, cùng quay một hướng.

Ong nhận ra cửa tổ bằng mắt, qua vị trí, hình dạng, màu sắc quanh cửa và những vật mốc gần đó. Khi các thùng giống hệt và sát nhau, ong trở về, nhất là ong non mới bay định hướng và ong của đàn mới chuyển đến, dễ nhầm sang cửa bên cạnh. Ong lạc vào nhà khác thường bị ong canh cửa chặn lại, có khi bị giết. Đàn mất ong dần mà không ai thấy.

Nghiêm trọng hơn là cướp mật. Một đàn mạnh có ong thợ dò thấy đàn bên cạnh yếu, cửa ít ong canh, sẽ bắt đầu vào lấy mật. Khoảng cách càng gần, việc dò thấy càng dễ, và một khi cướp bắt đầu, nó có thể lan sang nhiều thùng trong dãy chỉ trong một buổi.

Đặt sát còn làm việc mở kiểm khó hơn. Mỗi lần mở một thùng, mùi mật toả ra ngay cạnh cửa tổ các đàn bên cạnh, ong của chúng tò mò bay sang. Người chăm phải làm nhanh, che chắn kỹ, và vẫn có lúc vô tình mở màn cho một vụ cướp chỉ vì kiểm một thùng.

Khoảng cách giữa hai thùng: nghĩ theo nhận diện, không theo thước

Thay vì hỏi "bao nhiêu phân là đủ", hãy hỏi "ong có phân biệt được hai cửa này không". Hai thùng cách xa nhưng giống hệt, cùng hướng cửa, cùng màu, vẫn dễ gây lạc tổ. Hai thùng gần hơn nhưng cửa quay khác hướng, có vật mốc khác nhau, màu quanh cửa khác nhau, thì ong ít nhầm hơn nhiều.

Nhiều người nuôi để mỗi thùng có khoảng trống hai bên đủ để đặt tay vào nhấc thùng ra mà không chạm thùng bên cạnh, cộng thêm khoảng nữa cho thoáng. Khoảng trống này còn giúp khi mở kiểm một thùng không làm rung, không làm động đàn kế bên, và giúp không khí lưu thông quanh thùng mùa nóng.

Một cách thử đơn giản trước khi quyết khoảng cách cho cả trại: dựng một đoạn kệ ngắn, đặt vài thùng theo khoảng cách dự định, quan sát ong vài tuần. Nếu thấy ong vật lộn ở cửa nhiều, đàn giữa dãy thưa dần so với đàn đầu dãy, nên giãn ra trước khi làm phần kệ còn lại.

Với trại chật, có thể giảm khoảng cách nếu bù bằng nhận diện tốt. Với trại rộng, đừng ngại giãn ra, vì chi phí một đoạn kệ dài thêm thường nhỏ hơn thiệt hại của lạc tổ và cướp mật qua nhiều năm.

Bốn cách giúp ong nhận đúng nhà

Xoay hướng cửa. Thùng cạnh nhau cho cửa tổ quay lệch hướng nhau một chút, hoặc xen kẽ thùng quay ra trước với thùng quay sang bên. Trên kệ dài, có thể xen kẽ cửa quay trái, quay phải. Chỉ cần lệch hướng là ong bay về đã phân biệt dễ hơn nhiều.

Màu và hoa văn quanh cửa. Sơn quanh cửa tổ mỗi thùng một màu hoặc một hình đơn giản khác nhau: vòng tròn, gạch ngang, chấm. Ong nhận ra màu và hình dạng tương phản. Không cần sơn cả thùng, chỉ khung quanh cửa.

Vật mốc. Đặt trước mỗi cửa một vật nhỏ khác nhau: viên đá, nhánh cây khô, miếng gỗ hình khác nhau. Vật mốc đặc biệt hữu ích với đàn mới chuyển đến, giúp ong định hướng lần đầu.

Cửa tổ ở độ cao khác nhau. Trên kệ có thể xen kẽ thùng đặt cao thấp khác nhau một chút, hoặc cửa tổ ở các vị trí khác nhau trên mặt thùng. Sự khác biệt theo chiều dọc cũng giúp ong phân biệt.

Mật độ cả trại: khác với khoảng cách giữa hai thùng

Khoảng cách giữa hai thùng là chuyện của dãy kệ. Mật độ cả trại là tổng số đàn trên một khu vườn, liên quan đến sức chứa nguồn hoa. Một trại có thể đặt thùng giãn cách đẹp trên kệ nhưng vẫn quá dày nếu tổng số đàn vượt quá những gì vườn và vùng xung quanh nuôi được.

Mật độ quá dày biểu hiện qua những dấu hiệu chung của cả trại: các đàn co lại vào những tháng trước đây khoẻ, cướp mật xảy ra ở nhiều dãy chứ không chỉ một chỗ, mật thu trên mỗi đàn giảm dần qua các mùa dù tổng số đàn tăng. Khi thấy những dấu hiệu này, giãn khoảng cách trên kệ không giải quyết được, mà phải giảm số đàn hoặc tăng nguồn hoa.

Một trại setup tốt chừa chỗ cho cả hai: kệ đủ dài để giãn thùng, và một kế hoạch số đàn không vượt quá sức chứa ước lượng của vườn. Chuyện sức chứa và dấu hiệu quá tải có bài riêng trong danh mục nguồn hoa và vườn đặt trại.

Khoảng cách theo chiều dọc: kệ một tầng hay nhiều tầng

Để tiết kiệm mái che, có trại làm kệ hai ba tầng, mỗi tầng một hàng thùng. Cách này gom được nhiều đàn dưới một mái, nhưng kèm theo vài điều cần cân nhắc. Thùng tầng dưới bị thùng tầng trên che, ong của tầng dưới bay ra phải vòng qua, đường bay của các tầng giao nhau trước dãy kệ. Thùng tầng trên khó mở kiểm nếu đặt quá cao, phải dùng ghế, dễ rơi.

Nếu làm kệ nhiều tầng, khoảng hở giữa hai tầng phải đủ để mở nắp thùng tầng dưới mà không phải nhấc thùng ra, và cửa tổ của tầng trên và tầng dưới không nên thẳng hàng. Xen kẽ vị trí thùng giữa các tầng, giống như xếp gạch, giúp ong mỗi tầng có đường bay riêng.

Với trại mới, một tầng kệ ở độ cao thuận tay vẫn là lựa chọn dễ làm việc nhất. Kệ nhiều tầng chỉ nên làm khi đã có kinh nghiệm và thật sự thiếu chỗ, và khi đó nên dành tầng thấp cho những đàn ít phải mở kiểm.

Khoảng cách tới những thứ khác trong trại

Ngoài khoảng cách giữa các thùng, cần tính khoảng cách từ thùng tới những thứ khác trong trại. Bàn làm việc, chỗ thu mật, chỗ để thùng rỗng và vật tư cũng cần chỗ đứng riêng, không chen vào giữa dãy. Bàn thu mật kê sát thùng thì mùi mật, mùi sáp toả ra lôi ong các đàn bên cạnh tới, và buổi thu mật dễ biến thành buổi cướp mật.

Khoảng giữa hai dãy còn phải chừa chỗ cho người đi. Lối ấy nên nằm sau lưng thùng; nếu hai dãy quay cửa tổ vào nhau mà lối đi kẹp ở giữa, mỗi lượt người qua lại là đi xuyên qua làn bay của cả hai dãy cùng lúc.

Thùng rỗng dự phòng, thùng vừa có đàn chết chưa xử lý, nên để xa dãy đang nuôi. Thùng còn sáp, còn mật cũ là mồi hút ong cướp và ruồi, đặt gần dãy là tự gây rắc rối.

Chia dãy, chia cụm để giảm lây lan

Ngoài khoảng cách giữa các thùng trong một dãy, khoảng cách giữa các dãy và các cụm cũng quan trọng. Một trại chia thành vài cụm, mỗi cụm cách nhau một khoảng, có lối đi và có thể có cây xanh xen giữa, sẽ hạn chế việc một vụ cướp mật hay một ổ ruồi lan sang cả trại. Khi có sự cố ở một cụm, có thể khoanh lại xử lý mà không phải đụng đến các cụm khác.

Cũng nhờ chia cụm mà dễ bố trí khu cách ly cho đàn mới, khu cho đàn mới tách, khu cho đàn đang được theo dõi đặc biệt. Mỗi khu có vai trò riêng, không lẫn vào nhau.

Nhiều trại còn dùng ranh giới cụm để chia việc: mỗi người phụ trách một cụm, kiểm theo lịch của cụm đó, ghi sổ theo cụm. Một vụ việc ở cụm nào thì người phụ trách cụm đó biết trước tiên.

Ranh giới cụm cũng là nơi hợp để đặt chỗ làm việc phụ, thùng nước rửa tay, chỗ để dụng cụ kiểm, giúp người chăm không phải đi qua lại cả trại cho mỗi việc nhỏ.

Chia cụm không có nghĩa là trại phải rộng hơn nhiều. Dưới tán vườn cây ăn trái, các hàng cây tự nhiên đã chia không gian thành nhiều đoạn, chỉ cần đặt dãy thùng xen kẽ, không lấp kín mọi hàng.

Điều chỉnh khi đã lỡ đặt quá sát

Nếu trại đã có đàn và thấy đặt quá sát, đừng dời ồ ạt một lần. Ong đã nhớ vị trí, dời thùng sang chỗ khác cách vài mét ong sẽ bay về chỗ cũ. Cách an toàn là làm từ từ: trước tiên thêm vật mốc, sơn màu quanh cửa, xoay hướng cửa một chút mỗi ngày. Những việc này giảm lạc tổ ngay mà không phải dời thùng.

Nếu vẫn cần giãn khoảng cách, dời từng thùng ra từng đoạn ngắn qua nhiều ngày, hoặc kết hợp vào những dịp đàn phải đóng cửa tổ như khi chuyển chỗ ban đêm. Khi tách đàn, đặt đàn con ở vị trí mới đã giãn đúng, dần dần dãy sẽ thưa ra theo thiết kế mới.

Trong thời gian điều chỉnh, theo dõi kỹ những đàn yếu nhất dãy. Chúng là đối tượng dễ bị cướp nhất khi mọi thứ đang xáo trộn. Thu nhỏ cửa tổ của chúng, và nếu cần, chuyển chúng ra khu riêng trước khi giãn dãy.

Ghi lại trong sổ trại những thay đổi về vị trí và theo dõi xem lạc tổ, cướp mật có giảm không. Đây là cách học khoảng cách phù hợp cho chính trại mình, theo loại ong và điều kiện vườn mình.

Sau một mùa, nếu số ca cướp mật và ong vật lộn ở cửa giảm rõ, khoảng cách mới đã phù hợp. Ghi con số khoảng cách đó vào hồ sơ trại làm chuẩn cho các dãy dựng sau, để lần mở rộng không lặp lại sai lầm cũ.

Câu hỏi thường gặp

Thùng ong dú trong trại nên cách nhau bao xa?

Không có con số chuẩn cho mọi trại. Khoảng cách cần đủ để nhấc thùng ra không chạm thùng bên cạnh, thoáng khí, và quan trọng hơn là đủ khác biệt để ong nhận đúng cửa: hướng cửa khác nhau, màu quanh cửa khác nhau, có vật mốc.

Làm sao biết ong đang bị lạc tổ trong trại?

Dấu hiệu là thấy ong vật lộn ở cửa tổ nhiều hơn bình thường, có xác ong dưới chân thùng dù đàn không có bệnh, và những đàn đầu dãy hoặc ở vị trí dễ thấy đông lên trong khi đàn giữa dãy thưa dần.

Có nên đặt hai thùng ong dú chồng lên nhau để tiết kiệm chỗ?

Không nên với thùng của hai đàn khác nhau, vì rung động khi mở thùng này ảnh hưởng thùng kia, cửa tổ gần nhau dễ lạc, và khó kiểm. Thùng tầng của cùng một đàn là chuyện khác.

Sơn màu quanh cửa tổ có ảnh hưởng đến ong không?

Sơn ngoài trời đã khô hẳn ở mặt ngoài thùng, quanh cửa tổ, thường không gây hại và giúp ong nhận nhà. Tránh sơn bên trong thùng, tránh sơn có mùi nồng, và để sơn khô kỹ trước khi đặt đàn vào.

Đặt thùng ong dú thưa ra có làm giảm sản lượng của trại không?

Trên cùng một diện tích vườn, sản lượng phụ thuộc sức chứa nguồn hoa nhiều hơn là số thùng. Thùng thưa hơn mà đàn khoẻ, ít cướp mật thường cho kết quả tốt hơn thùng dày mà đàn tranh nhau và hao dần.

Đã lỡ đặt thùng quá sát thì có cần dời ngay không?

Không cần dời ngay. Trước tiên thêm vật mốc, sơn màu quanh cửa, xoay hướng cửa. Nếu vẫn cần giãn, dời từ từ từng đoạn ngắn hoặc kết hợp vào lúc tách đàn, chuyển chỗ để đàn không bị lạc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68