Một chỗ tốt để đặt trại ong dú có bốn điều: nắng sáng sớm chiếu được vào khu cửa tổ để ong ra làm sớm, có bóng che vào buổi trưa và nắng chiều gắt, khuất các hướng gió mạnh theo mùa, và không bị mưa tạt hay nước đọng. Thêm vào đó là xa nguồn thuốc phun, khói bụi, và đủ gần để người chăm đi lại hằng ngày. Những điều này chỉ thấy được khi đứng ở vườn vào nhiều giờ khác nhau, qua ít nhất vài ngày.
Bài này là cách khảo sát mà người làm trại có thể tự làm trước khi quyết dựng kệ. Nó không thay được kinh nghiệm của người nuôi lâu năm trong vùng, nhưng giúp anh chị đặt đúng câu hỏi và ghi lại được những gì mình thấy, để khi nói chuyện với người làm setup hay tự quyết thì có căn cứ.
Vì sao khảo sát kỹ trước khi dựng kệ
Trại ong dú gắn chặt với vị trí. Một khi kệ đã dựng, mái đã lợp, đàn đã quen đường bay, việc dời trại là việc nặng: phải đóng tổ ban đêm, chở, dựng lại, và đàn phải định hướng lại từ đầu. Vì vậy sai lầm về vị trí là loại sai lầm đắt nhất trong setup.
Những sai lầm vị trí hay gặp đều không khó thấy nếu chịu quan sát: dãy kệ đặt đúng chỗ nắng chiều rọi thẳng nên thùng nóng hầm hập mỗi chiều mùa khô; dãy đặt ở chỗ trũng nên sau trận mưa đầu mùa nước ngập chân kệ, cuốn trôi lớp chống kiến; dãy đặt sát bờ ruộng nên mỗi đợt phun thuốc là một đợt hao đàn.
Khảo sát không đòi hỏi dụng cụ đặc biệt, chỉ cần thời gian và sự chịu khó. Một cuốn sổ, điện thoại có la bàn và máy ảnh, vài cái cọc tre để đánh dấu, và những lần ghé vườn vào sáng sớm, giữa trưa, chiều muộn, sau một trận mưa.
Mỗi lần ghé, chụp ảnh từ cùng một điểm đứng, cùng một hướng. Đặt các ảnh cạnh nhau sẽ thấy rõ bóng nắng di chuyển trong ngày, chỗ nào luôn có nắng gắt, chỗ nào luôn râm. Cách này giúp cả những người không có mặt lúc khảo sát, như người dựng kệ, cũng hình dung được vườn.
Nếu đã có sẵn vài tổ ong dú nuôi trong vườn, chúng là công cụ khảo sát tốt nhất. Đặt tạm một tổ ở khu dự định làm trại trong vài tuần và quan sát: ong ra làm sớm hay muộn, cửa tổ có bị gió lùa không, thùng có nóng không, có kiến tìm đến không. Một tổ thử nói được nhiều điều hơn cả trang ghi chép.
Nắng sáng: ong cần ra làm sớm
Ong dú thường bắt đầu hoạt động khi trời đã đủ ấm và sáng. Khu cửa tổ đón được nắng sớm sẽ giúp đàn ấm lên nhanh, ong ra làm sớm, tận dụng được những giờ hoa nở nhiều mật buổi sáng. Vì vậy nhiều người nuôi cho cửa tổ quay về phía đông hoặc đông nam, hoặc ít nhất không quay về phía bị che hoàn toàn buổi sáng.
Khi khảo sát, đến vườn lúc mặt trời vừa lên và ghi lại: nắng đầu tiên chiếu vào khu nào, đến khoảng giờ nào thì khu dự định đặt trại có nắng. Dưới tán cây dày, nắng sáng có thể chỉ lọt qua thành từng vệt, đủ cho ong. Khu bị nhà, tường, hàng cây dày che kín phía đông thì ong sẽ ra muộn.
Không cần nắng sáng chiếu thẳng vào thùng cả buổi. Chỉ cần khu cửa tổ có ánh sáng và hơi ấm sớm. Nếu khu trại tốt về mọi mặt khác mà hơi thiếu nắng sáng, có thể tỉa bớt vài cành thấp phía đông để mở thêm ánh sáng thay vì bỏ cả vị trí.
Cũng nên để ý bóng của chính mái che sẽ dựng. Mái che chung rộng, thấp, đặt sai hướng có thể che luôn nắng sáng của dãy cửa tổ. Khi khảo sát, ước lượng mái sẽ cao bao nhiêu, đổ bóng về phía nào lúc sáng sớm, để thiết kế mái không vô tình lấy mất cái lợi mà vị trí đã có.
Nắng chiều và nắng trưa: kẻ thù của thùng ong mùa khô
Ở Đông Nam Bộ, nắng chiều mùa khô rất gắt. Thùng gỗ hứng nắng chiều trực tiếp có thể nóng lên đáng kể bên trong, sáp và keo mềm ra, hũ mật dễ sụp, ong phải tốn nhiều sức quạt mát. Một dãy thùng bị nắng chiều rọi thẳng suốt mùa khô thường yếu hơn rõ rệt so với dãy được che.
Khi khảo sát, đến vườn vào buổi trưa và buổi chiều muộn những ngày nắng, đứng ở khu dự định đặt kệ và nhìn: bóng cây ngả về đâu, phía tây có gì che, đất ở đó có nóng rát không. Đặt tay lên một tấm gỗ để ngoài nắng chiều vài giờ để cảm nhận sức nóng mà thùng ong sẽ phải chịu.
Nhớ rằng góc nắng thay đổi theo mùa. Bóng che của một hàng cây vào tháng này có thể không còn che đúng chỗ đó vào tháng khác. Nếu có thể, khảo sát vào cả đầu và cuối mùa khô, hoặc hỏi chủ vườn bóng cây ngả thế nào vào những tháng nóng nhất. Chỗ nào thiếu che phía tây thì phải tính mái che hoặc trồng thêm cây che từ lúc setup.
Mái tôn đặt thấp sát thùng có thể làm tình hình tệ hơn, vì tôn hấp nhiệt và toả xuống. Khi khảo sát ghi lại chỗ nắng chiều gắt, kèm theo ghi chú rằng ở đó cần mái cao, có lớp cách nhiệt, hoặc ưu tiên che bằng cây, lưới thay vì tôn trần.
Hướng gió theo mùa
Gió mạnh làm đàn mệt. Ong bay ra vào cửa tổ ngược gió mạnh tốn sức, gió lùa thẳng vào cửa tổ làm khó giữ nhiệt và độ ẩm bên trong. Gió giật trong mùa dông còn có thể làm rung kệ, lật thùng nếu kệ không chắc.
Đông Nam Bộ có gió đổi theo mùa. Mùa khô và mùa mưa thường có hướng gió chủ đạo khác nhau, và những cơn dông chiều mùa mưa có gió giật từ nhiều hướng. Hỏi người trong vùng gió mùa nào thổi từ đâu, gió dông hay đến từ phía nào ở vườn này.
Tìm chỗ khuất mà vẫn thoáng. Chỗ lý tưởng là có hàng cây, bờ rào hay công trình chắn phía gió mạnh, nhưng không bí. Một khu hoàn toàn bí gió lại nóng và ẩm, nấm mốc dễ phát triển trong thùng. Khi khảo sát, đứng ở khu dự định vào những ngày gió và cảm nhận: gió lùa thẳng hay đã bị chắn bớt.
Cửa tổ không quay thẳng vào gió. Khi đã biết hướng gió chủ đạo, bố trí dãy sao cho cửa tổ không quay thẳng vào hướng đó. Đây là điều cần ghi lại để đưa vào thiết kế.
Mưa tạt, nước đọng và đất dưới chân trại
Hãy đến vườn ngay sau một trận mưa lớn, tốt nhất là mưa dông có gió. Quan sát: nước chảy về đâu, chỗ nào đọng thành vũng, chỗ nào đất lầy. Khu dự định đặt kệ phải là chỗ nước thoát nhanh, không đọng sau mưa. Nước đọng dưới kệ cuốn trôi lớp chống kiến, làm mục chân kệ gỗ, tạo độ ẩm cao quanh thùng.
Quan sát hướng mưa tạt. Mưa dông thường tạt xiên theo gió, nên khu nằm ở rìa vườn, phía hứng gió dông, sẽ bị tạt nhiều hơn khu nằm sâu bên trong. Ghi lại phía nào cần mái che rộng hơn, chỗ nào cần thêm tấm chắn mưa.
Xem cả loại đất. Đất đỏ, đất xám pha cát thoát nước khác nhau. Đất thịt nặng giữ nước lâu, lối đi dễ lầy. Đất cát thoát nhanh nhưng chân kệ dễ lún nếu không có đế. Những điều này quyết định việc làm nền, đế kệ và lối đi trong phần setup sau.
Hỏi thêm chủ vườn hoặc hàng xóm về những năm mưa lớn bất thường: nước có từng lên tới đâu, chỗ nào từng ngập. Một năm mưa bình thường có thể không cho thấy giới hạn thật của khu vườn. Trại ong dựng một lần dùng nhiều năm, nên cần tính cho cả những năm xấu.
Những thứ xung quanh cần ghi lại
Ngoài nắng, gió, mưa, một vòng khảo sát nên ghi những yếu tố quanh khu trại có thể ảnh hưởng đến đàn và người chăm. Mỗi điểm ghi khoảng cách ước lượng và hướng.
- Ruộng, vườn có phun thuốc trừ sâu, thuốc cỏ thường xuyên: ở đâu, phun vào mùa nào.
- Đường xe chạy nhiều, gây bụi và rung.
- Nhà dân, lối đi của người, trẻ em, vật nuôi.
- Nguồn nước tự nhiên: ao, mương, vũng nước mà ong có thể dùng.
- Đèn chiếu sáng ban đêm mạnh, như đèn đường, đèn nhà xưởng.
- Tổ kiến lớn, tổ mối, cây mục có nhiều côn trùng.
- Các trại ong khác, đàn ong tự nhiên trong vùng.
- Lối vào cho người và xe chở thùng, khoảng cách từ nhà ra trại.
Danh sách này giúp quyết định không chỉ chỗ đặt trại mà cả những việc cần làm thêm: vùng đệm cây xanh phía ruộng phun thuốc, rào chắn phía lối đi chung, đường xe vào để chở thùng.
Ghép lại thành sơ đồ và quyết định
Sau vài ngày khảo sát, vẽ một sơ đồ vườn đơn giản bằng tay: đánh dấu hướng bắc, các hàng cây, nhà, ruộng xung quanh, chỗ nước đọng, hướng nắng chiều, hướng gió dông, các điểm cần tránh. Khoanh những vùng còn lại đủ điều kiện. Thường sẽ có một hai vùng nổi bật hơn hẳn.
Chọn vùng nào thì cắm cọc đánh dấu vị trí dự kiến của dãy kệ, căng dây, và để đó thêm vài ngày. Ghé lại vào các giờ khác nhau để chắc rằng dãy kệ tưởng tượng đó nhận nắng, gió, mưa như mình nghĩ. Cách làm này rẻ hơn rất nhiều so với dựng kệ thật rồi mới phát hiện sai.
Ghi chép khảo sát nên được giữ lại trong hồ sơ trại. Sau một năm vận hành, đọc lại để so: những gì dự đoán đúng, những gì sai. Đó là kinh nghiệm quý cho lần mở rộng hoặc mở trại thứ hai.
Khi đi khảo sát cùng người làm setup, đưa sơ đồ và ghi chép của mình cho họ xem trước. Người làm nghề sẽ bổ sung những điều mình chưa thấy, nhưng cũng sẽ biết vườn này đã được quan sát kỹ tới đâu. Cuộc trao đổi dựa trên ghi chép cụ thể luôn đi xa hơn cuộc trao đổi dựa trên ấn tượng của một buổi ghé thăm.
Và nếu khảo sát xong mà không có vùng nào đạt, đừng cố. Có khi câu trả lời đúng là đặt trại ở một vườn khác, hoặc chuẩn bị thêm một năm trồng cây che, đắp nền rồi mới làm.
Câu hỏi thường gặp
Cửa tổ ong dú nên quay về hướng nào?
Nhiều người nuôi cho cửa tổ quay về phía đông hoặc đông nam để đón nắng sớm, tránh nắng chiều. Nhưng hướng cụ thể còn tuỳ địa hình, bóng cây và hướng gió ở từng vườn. Điều quan trọng là có nắng sáng và tránh gió mạnh lùa thẳng vào cửa.
Khảo sát chỗ làm trại ong dú mất bao lâu?
Ít nhất vài ngày, ghé vào sáng sớm, trưa, chiều muộn và sau một trận mưa. Nếu có thể, quan sát cả trong mùa khô lẫn mùa mưa, vì góc nắng và hướng gió thay đổi theo mùa.
Đặt trại ong dú dưới tán cây rậm có được không?
Được nếu vẫn có nắng sáng lọt xuống khu cửa tổ và không quá ẩm bí. Tán quá rậm làm ong ra làm muộn và độ ẩm cao. Có thể tỉa bớt cành thấp để mở thêm ánh sáng và gió.
Trại ong dú gần ruộng phun thuốc thì cần cách bao xa?
Không có khoảng cách chuẩn vì còn tuỳ loại thuốc, cách phun, hướng gió. Nên đặt trại càng xa càng tốt, có hàng cây chắn ở giữa, và hỏi lịch phun để chủ động. Danh mục nguồn hoa có bài riêng về vùng đệm.
Có cần thuê người khảo sát vị trí trại không?
Người đã nuôi ong lâu nhìn ra được những điều người mới dễ bỏ qua. Nếu chưa từng nuôi ong, nhờ một người quen nghề đi cùng một buổi khảo sát là khoản đáng bỏ ra, kể cả khi tự làm các phần setup còn lại.
Đất trũng hay ngập thì có làm trại ong dú được không?
Có thể nếu đắp nền cao, làm rãnh thoát nước và dùng chân kệ chịu ẩm. Nhưng nếu trong vườn có chỗ cao ráo hơn, nên ưu tiên chỗ đó, vì nền ẩm kéo theo kiến, mục kệ và độ ẩm cao quanh thùng.