Kệ dãy cho trại ong dú tốt khi đặt thùng ở độ cao ngang khoảng hông đến ngực người chăm, có càng ít chân tiếp đất càng tốt và mỗi chân đều chống kiến, đủ chắc để không rung khi người đi ngang hay mở thùng, và làm bằng vật liệu không bị mối mọt ăn trong vài mùa mưa. Mái che chung nên cao hơn mặt thùng một khoảng thoáng, che được nắng trưa, nắng chiều và mưa tạt, và đổ nước mưa ra xa chân kệ.
Kệ và mái là phần tốn vật liệu nhất trong setup, và là phần ở lại lâu nhất. Bài này so sánh các vật liệu thường dùng, những con số về chiều cao nên hiểu theo nguyên lý thay vì chép, và những chi tiết nhỏ quyết định kệ mái có bền và dễ làm việc hay không.
Kệ dãy khác kệ đơn ở chỗ nào
Với vài tổ trong vườn, mỗi tổ một cái kệ đơn hoặc một cây cọc là đủ. Trại nhiều đàn dùng kệ dãy: một thanh ngang dài đỡ nhiều thùng, đặt trên một số chân. Lợi ích rõ nhất là chống kiến: thay vì mỗi thùng hai bốn chân phải chống, một dãy mười thùng có thể chỉ cần sáu tám chân. Ít chân tiếp đất thì ít chỗ kiến leo lên, ít chén nước phải thay, ít chỗ phải kiểm.
Kệ dãy cũng giúp đồng bộ độ cao, giúp người chăm làm việc theo một tư thế, và tạo sẵn khung cho mái che chung. Nhưng kệ dãy có điểm yếu: một chân hở chống kiến là kiến lên cả dãy, và rung động lan dọc thanh ngang, mở một thùng làm động cả những thùng gần đó.
Để giảm rung, thanh ngang phải đủ cứng so với khoảng cách giữa hai chân, và mặt đỡ thùng nên tách khỏi thanh ngang bằng một lớp đệm mỏng như miếng cao su, gỗ mềm. Lớp đệm này còn giúp thùng không tiếp xúc trực tiếp với sắt nóng vào mùa khô.
Vì vậy thiết kế kệ dãy cần cân bằng giữa chiều dài dãy và độ cứng. Dãy quá dài với ít chân sẽ võng và rung. Dãy chia thành nhiều đoạn ngắn, mỗi đoạn độc lập về chống kiến, giúp khoanh vùng khi có sự cố.
Chiều cao kệ: theo người chăm và theo đất
Không có chiều cao chuẩn. Nguyên tắc là mặt thùng nằm ở độ cao người chăm mở nắp, nhìn vào lòng thùng mà không phải cúi gập lưng hay nhón chân. Với phần lớn người, đó là khoảng ngang hông đến ngang ngực. Nếu trại có nhiều người chăm khác chiều cao, chọn theo người làm việc nhiều nhất.
Kệ còn phải đủ cao khỏi mặt đất để nước mưa bắn không tới thùng, cỏ không mọc chạm thùng, ếch nhái và thằn lằn khó leo. Ở đất trũng hay có nước đọng sau mưa, nâng kệ cao hơn. Ở chỗ hay có trẻ em, vật nuôi, kệ cao hơn cũng an toàn hơn cho đàn.
Đừng đặt thùng quá cao chỉ để chống kiến hay chống trộm. Thùng cao quá đầu người thì mỗi lần kiểm phải bắc ghế, dễ làm rơi, và người chăm sẽ bắt đầu ngại kiểm. Một trại mà người chăm ngại kiểm là một trại đang đi xuống.
Một cách chọn chiều cao thực tế là cho người chăm chính đứng thử cạnh một thùng đặt trên các chồng gạch ở nhiều độ cao, mở nắp, nhìn vào khối nhộng, rồi chọn độ cao thoải mái nhất. Đo lại chiều cao đó và dùng cho cả trại. Mười phút thử này có thể tiết kiệm nhiều năm đau lưng.
So sánh vật liệu làm kệ
Mỗi vật liệu có giá, độ bền và cách bảo trì khác nhau. Bảng dưới so theo những điều quan trọng với trại ong, không xét giá cụ thể vì giá thay đổi theo nơi và thời điểm.
| Vật liệu | Điểm mạnh | Điểm yếu | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|---|
| Sắt hộp, sắt V sơn chống gỉ | Chắc, bền, ít chân, không mối | Gỉ ở chân nếu đọng nước, nóng khi nắng rọi | Sơn chống gỉ, đế chân không chôn trực tiếp xuống đất ướt |
| Gỗ | Dễ làm, dễ sửa, mát | Mối mọt, mục chân, cong vênh | Chọn gỗ chịu ẩm, xử lý chống mối, chân kê đế bê tông |
| Bê tông, gạch xây làm chân | Rất bền, không mối, nặng nên ít rung | Khó dời, khó sửa sau này | Hợp cho chân kệ cố định, thanh ngang bằng sắt hoặc gỗ |
| Tre | Rẻ, sẵn, nhẹ | Mọt, nứt, tuổi thọ ngắn | Hợp làm kệ tạm, khu cách ly, không hợp kệ chính lâu năm |
| Ống nhựa lớn | Không mối, không gỉ | Có thể yếu, võng dưới nắng | Kiểm tra độ cứng, không dùng cho dãy dài nặng |
Nhiều trại dùng kết hợp: chân bê tông hoặc trụ sắt cố định, thanh ngang sắt hoặc gỗ tốt, mặt đỡ thùng bằng gỗ để thùng không bị nóng từ kim loại. Cách này tận dụng điểm mạnh của từng loại.
Chống mối mọt và mục chân kệ
Mối là kẻ phá kệ gỗ thầm lặng nhất ở Đông Nam Bộ. Chúng ăn từ dưới chân lên, bên ngoài nhìn vẫn nguyên, đến khi kệ sập mới biết. Mối cũng có thể đi theo kệ gỗ lên tới thùng ong gỗ. Cách phòng chính là không để gỗ chạm đất: chân kệ gỗ đặt trên đế bê tông, đế đá hoặc chân sắt, cao hơn mặt đất một khoảng.
Gỗ dùng làm kệ nên là loại chịu ẩm, đã khô, và được xử lý chống mối mọt theo cách an toàn cho ong. Tránh dùng các loại hoá chất có mùi nồng hoặc có thể bay hơi gần thùng ong. Nếu xử lý gỗ, làm xong để gỗ khô và bay hết mùi một thời gian trước khi đặt thùng lên.
Kiểm chân kệ định kỳ, nhất là sau mùa mưa: gõ thử nghe tiếng rỗng, nhìn đường đất mối đắp dọc chân. Phát hiện sớm thì thay một chân, phát hiện muộn thì phải dỡ cả đoạn kệ, nghĩa là phải di dời các thùng đang có đàn.
Mái che chung: cao, thoáng và đổ nước đúng chỗ
Mái che chung có ba việc: che nắng trưa và nắng chiều, che mưa tạt, và tạo bóng mát cho người làm việc. Để làm tốt cả ba, mái cần cao hơn mặt thùng một khoảng đủ để gió lùa giữa mái và thùng, đủ để người đứng mở thùng không đụng đầu. Mái thấp sát thùng sẽ hấp nhiệt xuống, nhất là mái tôn.
Mái nên rộng hơn kệ về phía có nắng chiều và phía hay bị mưa tạt, để bóng mái phủ được thùng cả khi nắng xiên và mưa xiên. Mái quá hẹp chỉ che được giữa trưa, còn chiều nắng xiên vẫn rọi thẳng vào thùng.
Nước mưa từ mái phải được dẫn ra xa chân kệ. Mái không có máng sẽ xả nước dọc mép, nếu mép mái nằm ngay trên chân kệ thì mỗi trận mưa là một lần nước xói chân, cuốn trôi lớp chống kiến. Có máng xối hoặc ít nhất mép mái vươn ra xa khỏi hàng chân kệ, và nền dưới mép mái có rãnh thoát.
Chọn vật liệu mái
Tôn. Rẻ, nhanh, bền, nhưng hấp nhiệt mạnh. Nếu dùng tôn, nên chọn tôn có lớp cách nhiệt, hoặc lót thêm lớp cách nhiệt bên dưới, hoặc phủ thêm lưới che nắng, lá phía trên. Mái tôn trần đặt thấp là một trong những nguyên nhân chính khiến thùng nóng vào mùa khô.
Lá, tranh. Mát, đẹp, hợp trại dưới vườn, nhưng tuổi thọ ngắn, phải thay định kỳ, dễ dột khi cũ và có thể là chỗ trú của côn trùng, chuột. Hợp với trại muốn vẻ tự nhiên, sẵn vật liệu và có người làm lại mái.
Lưới che nắng. Rẻ, nhẹ, thoáng, che được một phần nắng nhưng không che mưa. Hợp dùng kết hợp với mái chính, hoặc che thêm phía tây vào mùa khô.
Tấm lợp sinh thái, tấm nhựa. Nhẹ, ít hấp nhiệt hơn tôn trần, nhưng độ bền và giá khác nhau nhiều. Tấm trong suốt nên tránh vì để nắng xuyên qua.
Kết hợp. Nhiều trại dùng tôn cách nhiệt làm mái chính, thêm lưới che phía tây mùa khô và tấm chắn mưa hai đầu dãy mùa mưa. Mái chính bền, phần phụ linh hoạt theo mùa.
Chống kiến ngay trong thiết kế kệ
Chống kiến cho trại không phải việc làm thêm sau khi dựng kệ, mà phải nằm trong thiết kế. Mỗi chân kệ cần một cách cắt đường kiến: chén hoặc vành nước quanh chân, lớp mỡ hay dầu quét quanh chân, hoặc đế chân đặt trong hộc nước. Cách nào cũng cần thay, bổ sung định kỳ, nên chân kệ phải dễ tiếp cận, không bị cỏ, gạch, vật dụng che khuất.
Điều hay bị bỏ qua là những đường kiến không qua chân kệ: cành cây sà xuống chạm mái hoặc chạm kệ, dây buộc mái nối từ kệ sang cột nhà, cỏ cao chạm mặt dưới thanh ngang, thùng rỗng dựa vào kệ. Thiết kế kệ cần cách xa cây, tường, cột đủ để không có gì chạm vào, và mái che không nối với công trình khác qua những thanh dầm kiến bò được.
Khi chia dãy thành nhiều đoạn, mỗi đoạn có bộ chân và hệ chống kiến riêng. Nếu kiến vượt qua được một đoạn, chỉ đoạn đó bị ảnh hưởng. Đây cũng là lý do không nên làm một thanh ngang liền chạy suốt cả trại.
Những chi tiết nhỏ làm kệ mái dễ dùng hơn
Mặt đỡ thùng nên phẳng và có gờ chắn nhẹ hoặc chốt giữ, để thùng không trượt khi gió mạnh hay khi người chạm vào. Với vùng hay có dông giật, buộc hoặc chốt thùng vào kệ là việc nên làm. Đừng để thùng chỉ nằm trên kệ nhờ trọng lượng của nó.
Chừa khoảng trống phía sau thùng đủ để mở nắp ra phía sau mà không vướng mái hay cột. Nếu nắp thùng mở lên trên, khoảng giữa mặt thùng và mái phải đủ cho nắp và tay người. Những khoảng này nên đo theo cỡ thùng thật mà trại dùng, không đo theo ước lượng.
Nếu trại có ý định dùng thùng tầng, tức là thùng có thể chồng thêm tầng lên khi đàn lớn, khoảng trống giữa mặt thùng và mái phải tính cho chiều cao tối đa của thùng khi đã chồng tầng, cộng thêm khoảng mở nắp. Thiếu khoảng này, đến mùa đàn lớn sẽ không thêm tầng được.
Gắn sẵn trên kệ chỗ để số dãy, số vị trí, móc treo dụng cụ nhỏ. Làm từ lúc dựng thì gọn, làm sau thì hay bị bỏ. Cuối cùng, thử kệ trước khi đặt đàn: đứng mở nắp một thùng rỗng ở mỗi vị trí, xem có vướng, có rung, có phải cúi khom không, sửa ngay khi kệ còn trống.
Câu hỏi thường gặp
Kệ ong dú nên cao bao nhiêu?
Không có số chuẩn. Nên để mặt thùng ở khoảng ngang hông đến ngang ngực người chăm chính để mở kiểm thoải mái, và đủ cao khỏi mặt đất để nước bắn, cỏ mọc không chạm thùng. Ở đất trũng thì nâng cao hơn.
Kệ sắt hay kệ gỗ tốt hơn cho trại ong dú?
Kệ sắt bền, ít chân, không mối nhưng nóng và gỉ nếu đọng nước. Kệ gỗ mát, dễ làm nhưng dễ mối mọt. Nhiều trại kết hợp chân sắt hoặc bê tông với mặt đỡ bằng gỗ để có được điểm mạnh của cả hai.
Có nên dùng mái tôn cho trại ong dú?
Dùng được nếu là tôn có lớp cách nhiệt hoặc có lót cách nhiệt, đặt cao và thoáng. Mái tôn trần đặt thấp sát thùng sẽ hấp nhiệt mạnh, làm thùng nóng vào mùa khô.
Làm sao chống mối cho kệ gỗ?
Không để gỗ chạm đất, đặt chân kệ trên đế bê tông, đá hoặc sắt; chọn gỗ chịu ẩm, đã khô; xử lý chống mối theo cách an toàn và để bay hết mùi trước khi đặt thùng; kiểm chân kệ sau mỗi mùa mưa.
Một dãy kệ nên dài bao nhiêu?
Tuỳ vật liệu và bố trí, nhưng chia thành nhiều đoạn ngắn, mỗi đoạn độc lập về chống kiến, thường tốt hơn một dãy rất dài. Đoạn ngắn ít rung, dễ khoanh vùng khi có kiến hay ruồi.
Mái che trại ong dú cần rộng bao nhiêu?
Mái nên rộng hơn kệ về phía có nắng chiều và phía hay bị mưa tạt, đủ để bóng mái phủ thùng cả khi nắng xiên và mưa xiên. Thử bằng cách quan sát bóng mái vào buổi chiều mùa khô.