Một trại ong dú 20 đàn có năm nhóm chi: đàn giống; thùng và thùng dự phòng; kệ dãy, mái che và chống kiến; dụng cụ thu mật, hũ chai; và chi đều đặn gồm công chăm, vật tư thay thế, hao hụt đàn. Thường thì đàn giống chiếm phần lớn vốn ban đầu, nhưng công chăm mới là khoản kéo dài suốt đời trại. Muốn biết trại tốn bao nhiêu, cần tách rõ khoản bỏ một lần với khoản lặp lại mỗi năm, rồi chia khoản một lần ra theo số năm sử dụng.
Bài này dùng một trại hai mươi đàn làm khung, vì đó là cỡ đủ lớn để thấy chi phí của "trại" chứ không còn là vài tổ trong vườn, mà vẫn đủ nhỏ để một hộ tự chăm. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định tính bằng "đơn vị", không phải giá thị trường. Anh chị thay đơn vị bằng giá thật hỏi được ở vùng mình là ra bảng chi của chính trại mình.
Tách khoản chi một lần và khoản chi lặp lại
Sai lầm phổ biến nhất khi tính chi phí trại là cộng tất cả vào một con số rồi so với tiền bán mật năm đầu. Cách đó làm trại nào cũng có vẻ lỗ nặng năm đầu và lời bất ngờ năm sau, trong khi thực tế không hẳn vậy. Nên chia làm hai cột ngay từ đầu.
Cột thứ nhất là chi một lần, gồm những thứ mua về dùng nhiều năm: đàn giống, thùng, kệ, mái che, chân chống kiến, dụng cụ. Những thứ này cần chia theo số năm dùng được, gọi là khấu hao, để biết mỗi năm trại "ăn" bao nhiêu từ khoản đầu tư ban đầu. Thùng gỗ tốt đặt dưới mái che có thể dùng nhiều năm; kệ sắt sơn chống gỉ bền hơn kệ gỗ tạp; mái tôn bền hơn mái lá.
Cột thứ hai là chi lặp lại mỗi năm: công kiểm trại, công thu mật, vật tư thay thế như dầu, keo, lưới, hũ chai, điện nước, xăng xe đi lại, và hao hụt đàn. Đây là phần quyết định trại có tự nuôi được mình hay không. Một trại có vốn ban đầu thấp nhưng chi lặp lại cao thường mệt hơn một trại bỏ vốn đúng ngay từ đầu để giảm công về sau.
Ví dụ giả định: bảng chi của trại 20 đàn
Bảng dưới là ví dụ giả định. Để dễ hình dung, giá một đàn giống được quy ước là 10 đơn vị; các khoản khác ghi theo tỉ lệ tương đối. Đây không phải giá thật và tỉ lệ ở vùng anh chị có thể khác hẳn.
| Khoản | Số lượng giả định | Đơn vị giả định | Dùng được (năm, giả định) |
|---|---|---|---|
| Đàn giống | 20 đàn | 200 | Tài sản sống, không khấu hao theo năm |
| Thùng dự phòng cho đàn tách | 8 thùng | 16 | 5 |
| Kệ dãy và chân chống kiến | 4 dãy | 24 | 6 |
| Mái che chung | 4 dãy | 30 | 6 |
| Dụng cụ thu mật, lọc, bình chứa | 1 bộ | 8 | 3 |
| Hũ chai, nhãn năm đầu | theo lượng mật | 6 | Mỗi năm |
| Vật tư thay thế, keo, lưới, dầu chân kệ | cả năm | 4 | Mỗi năm |
| Xăng xe, điện nước | cả năm | 5 | Mỗi năm |
Trong ví dụ này, đàn giống chiếm khoảng bảy phần mười vốn ban đầu. Đó là lý do chọn đàn đúng và giữ đàn sống quan trọng hơn mọi khoản tiết kiệm vật tư. Phần công chăm chưa có trong bảng, được tính riêng ở mục dưới.
Đàn giống: khoản lớn nhất và cũng là tài sản sống
Đàn giống không giống thùng hay kệ. Nó không hao mòn theo năm mà có thể lớn lên, tách ra thành đàn mới, hoặc chết mất. Vì thế không nên khấu hao đàn giống đều theo năm như vật tư, mà nên theo dõi giá trị đàn qua số đàn khoẻ còn lại cuối mỗi năm. Trại bắt đầu với hai mươi đàn, cuối năm còn hai mươi đàn khoẻ và tách thêm được vài đàn, nghĩa là tài sản sống đã tăng; còn mười lăm đàn, nghĩa là đã mất một phần vốn.
Khi mua đàn giống cho trại, khoản chi không chỉ là giá đàn. Còn có chi phí chở, có thể là thùng đóng mới để chuyển đàn, thời gian đi xem đàn, và đôi khi là một khoản dự phòng cho đàn không quen chỗ mới. Mua cùng lúc nhiều đàn từ một nơi tiết kiệm công đi lại nhưng dồn rủi ro vào một nguồn; mua rải từ vài nơi tốn công hơn nhưng nếu một nguồn có đàn yếu thì không kéo theo cả trại.
Một điểm hay bị bỏ qua là đàn giống cũng cần được "nuôi" trước khi cho thu. Những tuần đầu sau khi về trại, đàn tập định hướng, sửa tổ, chưa nên thu mật. Nếu tính vốn mà mong đàn cho mật ngay mùa đầu, bảng tính sẽ lệch.
Thời điểm mua cũng ảnh hưởng tới chi phí thật. Đàn nhận vào đầu mùa khô phải gồng qua những tháng ít hoa ngay khi vừa chuyển chỗ, tỉ lệ đàn yếu thường cao hơn; đàn nhận khi cây quanh trại bắt đầu ra hoa có thời gian quen chỗ trong điều kiện thuận. Cùng một số tiền mua đàn, chọn đúng lúc nhận có thể giảm đáng kể khoản hao hụt năm đầu, nên khi lập bảng chi, ghi luôn tháng dự định nhận đàn bên cạnh dòng đàn giống.
Thùng, kệ, mái che: chi một lần nhưng quyết định công về sau
Thùng đồng một cỡ. Trại dùng một cỡ thùng cho mọi đàn thì thùng dự phòng dùng được cho bất kỳ đàn nào, tách đàn nhanh, đổi tầng dễ. Bỏ thêm một ít để chuẩn hoá ngay từ đầu thường rẻ hơn về sau phải đóng thùng lẻ cho từng đàn.
Thùng dự phòng. Trại hai mươi đàn mà không có thùng trống thì khi đàn mạnh cần tách, người chủ phải chờ đóng thùng, lỡ thời điểm. Khoản này nhỏ nhưng cần có sẵn.
Kệ dãy chung. Đặt thùng trên kệ dãy dùng chung một hệ chống kiến tiết kiệm hơn nhiều so với mỗi thùng một chân riêng. Kệ chắc, cao vừa tầm mắt giúp kiểm thùng nhanh, đỡ cúi.
Mái che chung. Mái che cả dãy giữ thùng khỏi nắng gắt và mưa tạt, kéo dài tuổi thùng gỗ. Mái tạm bằng lá rẻ lúc đầu nhưng phải thay thường xuyên; mái tôn có lớp cách nhiệt đắt hơn nhưng ít phải sửa.
Chân chống kiến. Vành nước, chén dầu hoặc vật liệu cách ở chân kệ cần được kiểm và thay định kỳ. Khoản vật tư nhỏ nhưng nếu tiết kiệm chỗ này thì kiến vào một thùng là có thể lan cả dãy.
Công chăm: khoản lặp lại lớn nhất mà hay bị tính bằng không
Một trại hai mươi đàn cần kiểm định kỳ: nhìn cửa tổ, kiểm chân kệ, mở thùng xem những đàn có dấu hiệu lạ, dọn dẹp quanh kệ, ghi sổ. Thêm vào đó là những đợt thu mật, lọc, đóng hũ, và những đợt tách đàn. Nếu chủ trại tự làm, công này thường không được ghi vào sổ. Nhưng chính vì không ghi nên người chủ không biết thời gian bỏ ra có đáng không.
Cách tính đơn giản là ghi lại số giờ làm trại mỗi tuần trong vài tháng, rồi nhân với một mức công mà anh chị cho là hợp lý ở vùng mình, ví dụ mức trả cho một người làm vườn theo ngày. Nếu sau một năm, tiền thu trừ chi vật tư không đủ trả phần công này, trại đang được nuôi bằng thời gian của chủ. Điều đó không sai, nhưng cần biết để không ảo tưởng.
Với trại thuê người chăm, công là khoản chi bằng tiền mặt rõ ràng nên ít bị bỏ quên. Khó hơn là đo chất lượng công: người chăm có kiểm đều không, có ghi sổ không, có phát hiện kiến sớm không. Thuê rẻ mà không ai kiểm thì khoản hao hụt đàn sẽ tăng và nuốt mất phần tiết kiệm được.
Hao hụt: khoản chi vô hình
Trong mọi trại ong, một số đàn sẽ yếu đi, bỏ tổ hoặc chết trong năm. Nguyên nhân có thể là kiến, ruồi đẻ trứng, nắng nóng, thuốc phun ở vườn bên, hoặc đơn giản là đàn mất chúa mà không gây được chúa mới. Hao hụt này là chi phí thật, vì mỗi đàn mất là mất một phần vốn đàn giống cộng với phần mật lẽ ra thu được.
Không có tỉ lệ hao hụt "chuẩn" áp được cho mọi trại; nó phụ thuộc vào vị trí, tay nghề và may rủi. Trong bảng tính, nên tự đặt một mức hao hụt giả định, ví dụ vài đàn mỗi năm, rồi điều chỉnh theo số thật của trại mình sau năm đầu. Thêm một khoản dự phòng cho hao hụt giúp phép tính không đổ vỡ khi năm xấu đến.
Ngoài đàn chết, còn có hao hụt mật: mật lên men quá mức, mật thu lẫn tạp chất phải bỏ, hũ nứt khi chở. Ghi lại những lần mất mát này trong sổ giúp tìm ra khâu nào cần sửa, thay vì cứ thấy "năm nay mật ít" mà không biết vì sao.
Một cách nhìn hữu ích là tính hao hụt theo đơn vị đàn. Trong ví dụ giả định ở trên, mỗi đàn mất đi tương đương 10 đơn vị vốn, chưa kể phần mật và phần đàn con lẽ ra tách được. Nếu một năm mất ba đàn, trại đã mất 30 đơn vị, gần bằng tiền mua cả mái che cho bốn dãy. Đặt hai con số đó cạnh nhau, người chủ dễ thấy vì sao bỏ tiền làm chân chống kiến tốt, cách ly đàn mới nhập và giữ vùng đệm với ruộng phun thuốc thường là khoản chi có lời nhất trong cả trại.
Tự lập bảng chi cho trại của mình
Các bước dưới đây biến bảng ví dụ giả định ở trên thành bảng chi thật của trại anh chị.
- Hỏi giá thật ở vùng mình cho từng khoản: đàn giống, thùng, vật liệu kệ, mái, chân chống kiến, dụng cụ, hũ chai.
- Ghi số lượng theo quy mô định làm, nhớ cộng thùng dự phòng và vật tư thay thế.
- Với mỗi khoản dùng nhiều năm, ước số năm dùng được và chia ra để có chi phí mỗi năm.
- Ghi số giờ chăm dự kiến mỗi tuần, nhân với mức công hợp lý ở vùng mình để có chi phí công mỗi năm.
- Đặt một mức hao hụt đàn và hao hụt mật giả định, ghi rõ đây là ước lượng.
- Cộng chi phí mỗi năm, so với nguồn thu dự kiến; nếu chỉ dương khi bỏ công chủ trại ra, ghi chú điều đó.
- Sau mỗi năm, thay ước lượng bằng số thật trong sổ thu chi.
Bảng chi lập theo cách này không cho ra một con số "chắc chắn có lời", nhưng cho anh chị biết chỗ nào đang tốn nhiều và chỗ nào bỏ thêm tiền sẽ giảm được công về sau.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào giảm vốn đàn giống khi mở trại không?
Có thể bắt đầu với ít đàn khoẻ rồi tự tách dần, hoặc đặt thùng bẫy bắt đàn tự nhiên nếu vùng có ong dú hoang. Cả hai cách đều tiết kiệm tiền nhưng tốn thời gian, cần tay nghề và không chắc chắn; trại sẽ đạt quy mô chậm hơn so với mua đủ đàn một lần.
Thùng tự đóng có rẻ hơn mua thùng làm sẵn không?
Thường rẻ hơn về tiền nhưng tốn công, và nếu kích thước không đều thì mất lợi ích của việc chuẩn hoá. Nếu tự đóng, nên làm một khuôn mẫu và đóng cả loạt cùng cỡ, dùng gỗ khô không mùi hắc, sơn hoặc phủ phía ngoài để chống mưa.
Trại 20 đàn có cần mái che riêng không hay để dưới tán cây là đủ?
Tán cây che được một phần nắng nhưng không che được mưa tạt và nước nhỏ giọt kéo dài, lại có lá cành rơi. Nhiều trại dùng cả hai: đặt dãy dưới tán cây thưa và thêm mái nhẹ phía trên thùng. Chi mái che là chi một lần nhưng giúp thùng bền hơn.
Có nên tính tiền thuê đất vào chi phí nếu đặt trại trong vườn nhà?
Nếu muốn biết trại thật sự có hiệu quả, nên ghi một dòng "giá trị đất đang dùng", dù không trả tiền mặt. Khi so sánh với các cách dùng đất khác hoặc khi mở rộng sang đất thuê, dòng này giúp phép tính không bị đẹp giả.
Chi phí nào hay bị quên nhất khi mở trại?
Hay bị quên nhất là công của chủ trại, thùng dự phòng, chi phí chở đàn và hao hụt đàn năm đầu. Bốn khoản này cộng lại thường đủ làm một bảng tính đang dương thành âm, nên cần ghi ngay từ khi lập kế hoạch.
Bao lâu thì nên lập lại bảng chi?
Nên xem lại sau mỗi mùa thu mật lớn và lập lại hẳn mỗi năm một lần, khi đã có số thật về hao hụt, công chăm và giá vật tư. Bảng chi ước lượng trước khi mở trại chỉ là điểm xuất phát.