Ngoài mật, một trại ong dú có bốn nguồn thu thường gặp: bán đàn giống tách từ đàn mạnh của trại, nhận chăm hộ hoặc setup trại cho người khác, đặt đàn ong thụ phấn cho vườn chuyên canh, và đón khách đến xem trại. Mỗi nguồn kéo theo một loại công việc và một kiểu trách nhiệm khác nhau, nên không phải trại nào cũng nên làm đủ bốn.
Ở nhiều trại ong dú nhỏ, tiền bán đàn giống và tiền dịch vụ có khi đáng kể không kém tiền mật, vì mật ong dú mỗi đàn không nhiều và cần để lại cho đàn. Bài này nói rõ từng nguồn: điều kiện để làm, những gì phải bỏ ra thêm, rủi ro hay gặp và cách ghi chép để biết nguồn nào thật sự có lời. Không có giá trong bài; giá dịch vụ và giá đàn tuỳ vùng và tuỳ uy tín từng trại.
Vì sao trại ong dú cần nhiều hơn một nguồn thu
Ong dú là loài ong không ngòi, đàn nhỏ, tích mật trong những hũ sáp nhỏ chứ không trên bánh tổ lớn như ong mật. Mỗi lần thu, người nuôi chỉ lấy một phần để đàn còn dự trữ. Lượng mật lại lên xuống theo nguồn hoa và thời tiết từng năm. Một trại chỉ sống bằng mật sẽ rất nhạy với năm xấu: hạn kéo dài, mưa dầm, vườn bên phun thuốc, là doanh thu cả năm có thể tụt mạnh.
Các nguồn thu khác giúp trại bớt phụ thuộc vào một biến số. Đàn giống tách ra là sản phẩm của sức khoẻ đàn chứ không phải của một mùa hoa cụ thể. Dịch vụ chăm hộ và setup là sản phẩm của tay nghề người chủ. Thụ phấn là sản phẩm của vị trí và quan hệ với chủ vườn. Tham quan là sản phẩm của không gian và cách kể chuyện. Mỗi nguồn dựa vào một nền khác nhau, nên khi nguồn này yếu, nguồn kia có thể đỡ.
Tuy vậy, thêm nguồn thu cũng là thêm việc. Trại một người chăm mà ôm cả bốn nguồn sẽ dễ quá tải, đàn của chính mình bị bỏ bê. Nguyên tắc an toàn là bắt đầu từ nguồn gần với việc đang làm nhất, thường là đàn giống, rồi mới mở rộng.
Bán đàn giống: nguồn gần nhất với việc chăm trại
Điều kiện. Trại có đàn mẹ đủ mạnh để tách mà không suy, có thùng cùng cỡ, có sổ ghi để biết đàn nào khoẻ ổn định qua nhiều mùa. Đàn bán ra phải là đàn con đã đứng được, có chúa, có bánh trứng mới và cửa tổ hoạt động bình thường.
Được gì. Đàn giống tận dụng chính sức tăng tự nhiên của trại; người nuôi đã có kỹ năng tách đàn thì không cần đầu tư thêm nhiều.
Tốn gì. Thùng mới cho mỗi đàn bán, công giao đàn, thời gian trả lời người mua, và đôi khi công xử lý khi đàn có vấn đề ở nơi mới.
Rủi ro. Tách quá tay để có hàng bán làm đàn mẹ yếu, cả trại giảm sức. Bán đàn chưa đứng làm người mua mất đàn, uy tín trại giảm.
Cách ghi. Ghi mã đàn mẹ và đàn con, ngày tách, ngày bán, tình trạng khi giao. Sau một năm, đếm xem mỗi đàn mẹ cho ra bao nhiêu đàn con mà vẫn giữ được sức.
Chăm hộ và setup trại cho người khác
Khi đã làm trại của mình gọn gàng, người chủ thường được hàng xóm, người quen nhờ đặt vài tổ, sắp kệ, hoặc trông giúp đàn khi họ đi vắng. Đây là mầm của dịch vụ chăm hộ và setup. Nguồn thu này dựa trên tay nghề và uy tín chứ không dựa vào số đàn của trại.
Chăm hộ thường là đi kiểm đàn định kỳ cho chủ vườn không có thời gian, phát hiện kiến, ruồi, đàn yếu, thu mật khi đến kỳ. Setup là khảo sát chỗ, bố trí kệ, mái, chống kiến, đặt đàn và theo dõi giai đoạn đầu. Cả hai đều cần thoả thuận rõ phạm vi công việc: ai mua vật tư, ai chịu khi đàn chết, mật thu ra thuộc về ai, đi kiểm bao nhiêu lần một tháng.
Điểm dễ lỗ của dịch vụ là công đi lại. Một khách cách trại xa, mỗi lần đi kiểm mất nửa buổi, thì tiền công phải tính cả quãng đường. Nhiều trại chỉ nhận chăm hộ trong một bán kính gần, hoặc gom khách theo tuyến để một buổi đi được vài nơi. Bài riêng về tính công dịch vụ setup và chăm hộ trong cùng mục này đi sâu vào cách tính.
Một lợi ích ít được nhắc của chăm hộ là nó mở rộng tầm nhìn của chủ trại. Đi kiểm đàn ở nhiều vườn khác nhau, người chăm thấy được đàn sống ra sao dưới nhiều kiểu tán cây, nhiều mức nắng, nhiều cách chống kiến. Kinh nghiệm đó quay lại làm trại của chính mình tốt hơn. Nhưng cũng chính vì thế, người chăm cần giữ vệ sinh dụng cụ giữa các vườn, không mang thùng, khung, dao cắt từ vườn có đàn bệnh, đàn có ruồi sang vườn khác.
Đặt đàn ong thụ phấn cho vườn chuyên canh
Ong dú đi lấy mật, phấn trên nhiều loại hoa, và trong quá trình đó giúp thụ phấn. Một số chủ vườn cây ăn trái muốn có ong trong vườn vào mùa hoa, và sẵn sàng trả công hoặc cho đặt trại miễn phí để đổi lấy việc ong ở đó. Nguồn thu này có thể là tiền đặt đàn, hoặc là quyền đặt trại không mất tiền thuê đất.
Muốn làm, trại cần đàn khoẻ, có thể chở đi chở về an toàn, và người chủ hiểu loại cây trong vườn khách có hợp với ong dú không. Điều cần thoả thuận quan trọng nhất là lịch phun thuốc: chủ vườn cam kết không phun thuốc độc với ong trong thời gian đàn ở đó, hoặc báo trước để đóng cửa tổ, chuyển đàn. Không có thoả thuận này, tiền thụ phấn có thể không bù nổi số đàn mất.
Một dạng nhẹ hơn của nguồn thu này là đổi chỗ đặt trại lấy việc thụ phấn: chủ vườn cho đặt dãy thùng lâu dài, không lấy tiền thuê, đổi lại vườn có ong quanh năm. Dạng này không mang tiền mặt về nhưng xoá được một khoản chi lớn. Khi tính kinh tế trại, khoản tiền thuê đất tiết kiệm được nên ghi như một nguồn thu gián tiếp.
Không nên hứa với chủ vườn rằng có ong thì năng suất tăng bao nhiêu phần trăm. Tác dụng của ong lên đậu trái tuỳ giống cây, thời tiết, chăm bón và mật độ ong; người làm trại thật nói đúng điều mình biết: ong giúp thụ phấn, mức đóng góp cụ thể khó tách riêng.
Đón khách xem trại
Trại ong dú gọn đẹp, có lối đi giữa các dãy, có chỗ ngồi uống nước, thường thu hút người muốn tìm hiểu nuôi ong, gia đình có trẻ nhỏ, nhóm bạn đi chơi cuối tuần. Ong dú không chích, nên khách dám đến gần hơn nhiều so với trại ong mật. Từ đó có thể thu phí xem trại, bán mật tại chỗ, bán đàn cho người xem xong muốn nuôi thử.
Đổi lại, đón khách tốn công dọn dẹp, cần nhà vệ sinh, chỗ đậu xe, người hướng dẫn, và phải giữ cho đàn không bị khách làm phiền: không thò tay vào cửa tổ, không mở thùng lung tung, không đứng chắn đường bay. Khách càng đông, đàn càng bị xáo trộn. Vì thế nhiều trại chỉ đón khách đã hẹn, mỗi lượt vài người, và để riêng một dãy "trưng bày" cho khách xem gần.
Thu từ tham quan cũng phụ thuộc vào vị trí: trại gần đường lớn, gần thành phố dễ có khách hơn trại sâu trong vườn. Các bài về trại mở cho khách và khách từ TP.HCM lên xem trại trong mục Làm trại ong dú ở Trảng Bàng nói rõ cách tổ chức.
So sánh bốn nguồn thu phụ
Bảng dưới giúp chọn nguồn nào làm trước. Mức "công thêm" và "rủi ro" là đánh giá tương đối giữa bốn nguồn, không phải số đo.
| Nguồn thu | Dựa vào | Công thêm | Rủi ro chính | Hợp với trại |
|---|---|---|---|---|
| Đàn giống | Sức khoẻ đàn mẹ, kỹ năng tách | Vừa | Đàn mẹ suy, đàn bán chết | Đã ổn định, có sổ đàn |
| Chăm hộ, setup | Tay nghề, uy tín | Nhiều, có đi lại | Lỗ công, tranh chấp khi đàn chết | Chủ trại có thời gian, gần khách |
| Thụ phấn | Vị trí, quan hệ chủ vườn | Vừa, có chở đàn | Thuốc phun, đàn mất khi chở | Gần vùng chuyên canh |
| Tham quan | Không gian, cách kể | Nhiều, theo buổi | Đàn bị xáo trộn, an toàn khách | Gần đường lớn, trại gọn đẹp |
Phần lớn trại nhỏ bắt đầu từ đàn giống, sau đó mới thêm một dịch vụ phù hợp với tính cách của chủ trại. Người thích đi lại, nói chuyện thì hợp chăm hộ và tham quan; người thích ở yên với đàn thì hợp đàn giống.
Ghi riêng từng nguồn để biết nguồn nào có lời
Khi trại có nhiều nguồn thu, cần ghi sổ thu chi theo từng nguồn. Tiền bán đàn ghi riêng, kèm chi phí thùng và công giao. Tiền chăm hộ ghi riêng, kèm xăng xe và thời gian. Tiền tham quan ghi riêng, kèm chi phí dọn dẹp, nước uống, người hướng dẫn. Gộp tất cả vào một cột "thu" sẽ không biết nguồn nào đang gánh nguồn nào.
Sau một năm, nhìn lại: nguồn nào mang về nhiều nhất so với công bỏ ra, nguồn nào làm đàn của trại yếu đi, nguồn nào gây phiền nhiều mà thu ít. Có trại nhận ra tham quan vui nhưng lỗ công, có trại nhận ra chăm hộ ở xa không đáng. Quyết định bỏ bớt một nguồn cũng là quyết định kinh tế tốt, nhất là khi nó trả lại thời gian cho đàn của chính mình.
Cách ghi đơn giản nhất là thêm một cột "nguồn" vào sổ thu chi, mỗi dòng gắn một nhãn: mật, đàn giống, chăm hộ, thụ phấn, tham quan. Chi phí dùng chung như xăng xe hay công kiểm trại thì chia theo ước lượng thời gian, ví dụ giả định một nửa cho đàn của trại, một phần tư cho chăm hộ, phần còn lại cho tham quan. Cách chia không cần chính xác tuyệt đối; chỉ cần nhất quán qua các tháng là đủ để so sánh. Cuối năm, cộng theo nhãn sẽ ra một bảng nhỏ cho thấy mỗi nguồn mang về bao nhiêu và ngốn bao nhiêu giờ.
Ngoài tiền, nên ghi thêm một cột ghi chú về những phiền phức không đo được: khách gọi lúc khuya hỏi đàn, chủ vườn đổi ý lịch phun, người mua đàn trách khi đàn yếu. Những dòng ghi chú đó, đọc lại sau một năm, thường giải thích vì sao một nguồn thu trên giấy có lời nhưng chủ trại lại thấy mệt.
Câu hỏi thường gặp
Nên bán đàn giống khi trại có bao nhiêu đàn?
Không có con số cố định. Quan trọng là trại đã có những đàn mẹ khoẻ qua ít nhất một chu kỳ mùa, tách ra mà đàn mẹ vẫn giữ sức, và người chủ đã tách thành công cho chính trại mình. Bán đàn trước khi trại tự đứng vững dễ làm mất cả đàn mẹ lẫn uy tín.
Chăm hộ thì mật thu được thuộc về ai?
Tuỳ thoả thuận. Có nơi mật thuộc chủ đàn, người chăm chỉ nhận công; có nơi chia theo tỉ lệ; có nơi người chăm nhận mật thay cho công. Điều quan trọng là ghi rõ từ đầu, kèm cách xử lý khi đàn chết hoặc khi mật bị hỏng.
Đặt đàn thụ phấn có cần chở đàn đi không?
Thường là có, trừ khi trại đã nằm trong hoặc sát vườn cần thụ phấn. Chở đàn ong dú cần đóng cửa tổ lúc tối, xếp chặt, tránh nắng và xóc, mở cửa ở nơi mới khi đã đặt yên. Đàn yếu không nên đem đi.
Ong dú không chích thì đón khách có cần lưu ý an toàn không?
Vẫn cần. Ong dú có thể bám tóc, cắn nhẹ khi bị phá tổ, và trại có kệ, mái, dụng cụ có thể gây vấp ngã. Trẻ nhỏ đi cùng cần người lớn nắm tay mỗi khi đến gần dãy thùng. Lối đi phải sạch, chỗ ngồi xa dãy thùng một khoảng.
Có nên làm cả bốn nguồn thu cùng lúc không?
Với trại nhỏ một hai người, thường không nên. Mỗi nguồn thu cần thời gian học cách làm và thời gian phục vụ khách. Bắt đầu một nguồn, ghi sổ một năm, rồi mới thêm nguồn khác sẽ giúp biết nguồn nào hợp với trại và tính của mình.