Cướp mật xảy ra khi ong của đàn này tìm thấy mật dễ lấy ở đàn khác, thường là đàn yếu, đàn vừa bị mở thùng, hoặc chỗ có mật rơi vãi, vào lúc nguồn hoa ngoài trời khan hiếm. Ở trại đông đàn, các thùng đứng gần nhau nên cướp lan nhanh. Chặn trong ngày bằng cách thu hẹp hoặc tạm đóng cửa đàn bị cướp, dọn sạch mọi nguồn mật hở, ngừng mở thùng; lâu dài thì giữ mật độ thùng vừa với nguồn hoa và không để đàn yếu nằm giữa đàn mạnh.
Cướp mật không phải chuyện hiếm trong các trại ong dú, nhất là vào những tháng thiếu hoa. Nó có thể chỉ là vài con ong lẻ dò dẫm, nhưng cũng có thể bùng thành một trận đánh kéo dài, để lại xác ong đầy trước cửa và một đàn bị vét sạch dự trữ. Bài này giúp nhận ra sớm, xử lý ngay trong ngày và sắp xếp trại để giảm cướp về sau.
Vì sao cướp mật bùng ở trại đông đàn
Ong thợ đi tìm thức ăn ở bất cứ đâu có. Khi hoa ngoài trời nhiều, mật trong thùng khác không hấp dẫn bằng, vì phải vượt qua lính canh. Khi hoa khan hiếm, mùi mật từ một thùng hở, một bầu mật vỡ, hay từ một đàn có lính canh yếu trở thành nguồn thức ăn đáng mạo hiểm. Vài con ong dò ra được, mang về tín hiệu, và đàn cướp đưa thêm quân tới.
Ở trại, ba điều kiện khiến cướp dễ bùng hơn ở vườn nhà. Thứ nhất, thùng đứng gần nhau nên khoảng cách từ đàn cướp tới đàn bị cướp rất ngắn. Thứ hai, số đàn đông nên tổng nhu cầu thức ăn lớn, cạnh tranh nguồn hoa quanh trại gay gắt hơn. Thứ ba, các hoạt động như mở thùng kiểm, thu mật, tách đàn diễn ra thường xuyên, mỗi lần đều có thể để lại mùi mật.
Một đàn đã quen đi cướp có thể tiếp tục thử các thùng khác, kể cả khi trận cướp ban đầu đã dừng. Vì vậy cướp mật ở trại cần xử lý như một sự cố của cả dãy, không chỉ của một đàn.
Nhận ra cướp mật sớm
Cướp ở giai đoạn đầu dễ bị nhầm với cửa tổ đông bình thường. Những dấu hiệu phân biệt:
- Ong bay lượn lắc lư trước cửa tổ, chui vào chui ra vội vã, không có nhịp đều như ong đi làm về.
- Có cảnh ong vật lộn nhau ở cửa tổ hay trên mặt thùng, ong rơi xuống đất từng cặp.
- Xác ong rải rác trước cửa tăng nhanh trong vài giờ.
- Cửa tổ của đàn bị cướp có nhiều ong lạ vào, ong ra mang bụng căng, không mang phấn ở chân.
- Lớp nhựa ở ống cửa bị cắn phá, cửa bị nới rộng.
- Đàn bị cướp có dấu hiệu rối loạn: lính canh ít, ong thợ của đàn lang thang trên mặt thùng.
Dấu hiệu rõ nhất là sự lộn xộn có đánh nhau, khác với sự đông đúc có trật tự của đàn khoẻ vào mùa hoa. Thấy nghi thì đứng quan sát vài phút, so với những đàn bên cạnh.
Chặn cướp ngay trong ngày
Khi đã xác định có cướp, mục tiêu trong ngày là làm cho đàn bị cướp khó vào hơn và xoá mọi nguồn mật hở. Các bước:
- Ngừng ngay mọi việc mở thùng, thu mật, tách đàn ở dãy đó trong ngày.
- Thu hẹp cửa tổ của đàn bị cướp, chỉ để lối vừa cho một hai con ong, giúp lính canh của đàn giữ được. Có thể dùng sáp, đất sét sạch hay miếng gỗ để thu hẹp.
- Nếu cướp dữ dội, tạm đóng cửa tổ bằng lưới mịn để đàn vẫn có không khí, và che thùng khỏi nắng. Mở lại vào chiều tối khi ong cướp đã về hết.
- Dọn sạch mọi nguồn mật hở quanh trại: mật rơi vãi, khay, dụng cụ dính mật, thùng chết có mật cũ. Không để bất cứ thứ gì có mùi mật ngoài trời.
- Một số người đặt cành lá hay tấm che thưa trước cửa đàn bị cướp để làm rối đường bay của ong cướp. Cách này có thể giúp, nhưng không thay được việc thu hẹp cửa và dọn nguồn mật.
- Nếu đàn bị cướp quá yếu, cân nhắc dời nó sang chỗ khác, cách xa dãy, vào chiều tối.
- Ghi lại vào sổ sự cố: đàn bị cướp, đàn nghi đi cướp nếu thấy, thời gian, cách xử lý.
Không nên xịt nước hay xịt bất cứ thứ gì vào cửa tổ để "tách" đàn đang đánh nhau. Làm vậy làm đàn bị cướp thêm hỗn loạn và có thể làm ướt bên trong thùng.
Tìm đàn đi cướp và giữ chúng bận rộn
Đàn đi cướp thường là đàn mạnh, đông ong, nằm gần đàn bị cướp. Đôi khi có thể nhận ra bằng cách quan sát hướng bay của ong mang mật ra khỏi đàn bị cướp. Biết được đàn cướp giúp hiểu vì sao cướp xảy ra và lên kế hoạch tách vị trí.
Không nên trừng phạt đàn cướp bằng cách đóng cửa hay làm gì đó gây hại. Đàn cướp là đàn khoẻ, chỉ làm điều ong làm khi thiếu thức ăn. Giải pháp lâu dài là giảm nguyên nhân: mật độ thùng, nguồn hoa, và thói quen để mật hở. Nếu đàn cướp là đàn nằm sát đàn bị cướp, có thể dời một trong hai đàn sang vị trí khác khi trận cướp đã yên.
Trong những tháng thiếu hoa, giữ cho đàn khoẻ bận rộn bằng nguồn hoa quanh trại có thể giảm cướp. Đây là lý do việc trồng thêm cây nở nối mùa quanh trại có giá trị không chỉ cho sản lượng mật mà còn cho sự yên ổn của trại.
Mật độ thùng và cách sắp đàn để giảm cướp
Cướp mật là dấu hiệu sớm cho thấy trại có thể đang đặt quá nhiều đàn so với nguồn hoa quanh đó, ít nhất là vào mùa khó. Một vườn có giới hạn nuôi được bao nhiêu đàn; vượt quá giới hạn ấy, đàn cạnh tranh nhau, và cướp là một trong những biểu hiện đầu tiên. Nếu cướp xảy ra thường xuyên vào cùng một mùa, đó là lúc xem lại số đàn ở điểm đặt đó.
Trong cùng một mật độ, cách sắp đàn cũng ảnh hưởng. Đàn yếu đặt giữa hai đàn mạnh là mục tiêu dễ dàng. Nên đặt đàn yếu, đàn mới tách ở cuối dãy hoặc ở dãy riêng, nơi ít đàn mạnh xung quanh. Cửa tổ của các thùng cạnh nhau có thể quay lệch nhau hoặc có vật phân biệt, giúp ong ít nhầm cửa.
Khoảng cách giữa các thùng trên kệ cũng quan trọng. Thùng đặt sát nhau, cửa tổ gần nhau, ong dễ nhầm và dễ lấn sang cửa bên cạnh. Một khoảng cách vừa phải giữa các thùng giúp mỗi đàn giữ được lối bay của mình.
Thói quen làm việc giảm cướp
Mở thùng nhanh, đóng kín. Mỗi lần mở thùng là một lần mùi mật lan ra. Mở ngắn, trám kín ngay, không để thùng hở lâu.
Thu mật có khu riêng. Hút mật, lọc, đóng hũ ở khu kín, cách xa dãy thùng. Không để khay mật, hũ hở ngoài trời giữa trại.
Không mở thùng vào mùa khan hoa khi không cần. Mùa thiếu hoa là mùa cướp dễ bùng nhất. Giảm mở thùng xuống mức tối thiểu.
Dọn thùng chết ngay. Thùng có đàn chết còn mật cũ là mồi lớn cho cướp. Mang ra khỏi dãy và xử lý sớm.
Làm việc với đàn yếu cuối buổi. Đàn yếu bị mở vào giữa ngày dễ bị cướp ngay sau đó. Làm việc với chúng vào cuối buổi chiều, khi ong đi làm giảm, để đàn có đêm để trám lại.
Thu hẹp cửa tổ cho đàn yếu từ trước. Đàn yếu, đàn mới tách nên có cửa tổ hẹp ngay từ đầu, vừa với số lính canh của đàn. Đừng đợi đến khi bị cướp mới thu hẹp. Cửa rộng hơn sức giữ của đàn là lời mời cho ong lạ thử vào.
Phân biệt cướp mật với các cảnh dễ nhầm
Không phải cảnh đông đúc hay xác ong nào ở cửa tổ cũng là cướp mật. Nhầm lẫn dẫn tới xử lý sai, ví dụ thu hẹp cửa tổ của một đàn đang khoẻ mạnh vào mùa hoa. Bảng dưới giúp phân biệt.
| Cảnh thấy được | Cướp mật | Cảnh khác dễ nhầm |
|---|---|---|
| Cửa tổ rất đông | Đông và hỗn loạn, có vật lộn | Mùa hoa: đông nhưng có nhịp, ong mang phấn về |
| Xác ong trước cửa | Tăng nhanh trong vài giờ, có xác dính cặp | Đàn tự dọn xác ong già: rải rác, đều đặn; sự cố thuốc: nhiều thùng cùng lúc, ong run rẩy |
| Ong bay lượn trước thùng | Lắc lư, dò dẫm quanh khe, quanh cửa | Ong non bay định hướng: lượn vòng đều trước cửa vào giờ nắng đẹp, không vào thùng khác |
| Cửa tổ bị phá | Ống cửa bị cắn, nới rộng | Kiến tấn công: thấy kiến; người va chạm: thường chỉ một chỗ, không có ong lạ |
Khi không chắc, cứ đứng quan sát lâu hơn một chút và so với các đàn xung quanh. Mất vài phút quan sát rẻ hơn nhiều so với một can thiệp nhầm làm đàn khoẻ bị rối.
Theo dõi sau trận cướp
Đàn bị cướp thường mất nhiều dự trữ và nhiều ong. Trong những ngày sau, theo dõi dày đàn này: cửa tổ có dần ổn định không, có còn ong lạ ra vào không. Khi đã yên, mở kiểm vào một ngày khô ráo để đánh giá còn bao nhiêu dự trữ, bánh nhộng có bị hại không.
Đàn bị cướp nặng có thể xuống hạng C, cần được đối xử như đàn yếu: không thu, không tách, đặt ở chỗ yên. Nếu mất quá nhiều, cân nhắc phương án cho đàn yếu như đã bàn trong các bài về xếp loại đàn.
Đừng quên đàn cướp. Đàn đã có thói quen đi cướp có thể quay lại dò thùng khác trong những ngày tiếp theo. Tiếp tục để ý các đàn quanh nó, và giữ nghiêm những thói quen không để mật hở. Ghi đủ vào sổ sự cố để lần sau nhận ra mùa nào, dãy nào hay có cướp.
Nếu sổ cho thấy cướp mật lặp lại vào cùng một giai đoạn mỗi năm, hãy đưa giai đoạn ấy vào kế hoạch năm như một mùa cảnh giác: thu hẹp sẵn cửa tổ các đàn yếu trước khi mùa đến, hoãn những việc mở thùng không cần thiết, dọn trại kỹ hơn, và cân nhắc giảm số đàn ở điểm đặt hay bị cướp nhất. Phòng trước một mùa luôn nhẹ hơn chữa cháy giữa mùa, và cũng ít làm xáo trộn đàn hơn nhiều so với những lần can thiệp gấp.
Câu hỏi thường gặp
Cướp mật có làm chết đàn ong dú không?
Có thể. Trận cướp kéo dài làm đàn bị cướp mất dự trữ, mất nhiều ong do đánh nhau, và có khi bỏ tổ. Đàn yếu, đàn mới tách là những đàn dễ bị hại nhất. Phát hiện sớm và chặn ngay trong ngày giúp giảm nhiều thiệt hại.
Có nên đóng hẳn cửa tổ đàn bị cướp cả ngày không?
Chỉ khi cướp dữ dội, và phải đóng bằng lưới mịn để đàn có không khí, đồng thời che thùng khỏi nắng. Đóng kín cả ngày dưới nắng nóng có thể làm đàn ngột. Thường thu hẹp cửa là đủ, và mở lại vào chiều tối khi ong cướp đã về.
Làm sao phân biệt cướp mật với đàn đông bình thường?
Đàn đông bình thường ra vào có nhịp, ong về mang phấn, không có đánh nhau. Cướp có cảnh ong vật lộn, rơi xuống đất từng cặp, xác ong tăng nhanh, ong ra khỏi đàn bị cướp có bụng căng nhưng không mang phấn. Quan sát vài phút và so với đàn bên cạnh.
Cho ăn bổ sung có giúp giảm cướp mật không?
Cho ăn bổ sung không đúng cách có thể làm cướp tệ hơn, vì mùi ngọt lan ra kéo ong các đàn khác. Nếu trại cho ăn bổ sung trong mùa khó, phải đặt bên trong thùng, vào chiều tối, và dọn sạch phần thừa. Giải pháp lâu dài vẫn là nguồn hoa và mật độ thùng hợp lý.
Có nên dời đàn đi cướp ra xa không?
Có thể cân nhắc khi đàn cướp nằm sát đàn bị cướp và cướp lặp lại. Dời vào chiều tối khi trận cướp đã yên, theo cách chuyển đàn bình thường. Không nên phạt đàn cướp bằng cách đóng cửa hay làm gì gây hại; chúng chỉ là đàn khoẻ đang thiếu thức ăn.