Khi nhiều đàn ong dú trong trại cùng suy hoặc chết đột ngột ngay sau khi vườn, ruộng bên cạnh phun thuốc, cần làm ba việc: ghi nhận đầy đủ và có ngày giờ (đàn nào, dãy nào, dấu hiệu gì, ảnh chụp, hướng gió, vườn nào phun), giữ đàn còn lại khỏi phơi nhiễm thêm, rồi nói chuyện với hàng xóm để có lịch báo trước và vùng đệm cho những lần sau. Không tự ý kết luận loại thuốc hay quy trách nhiệm khi chưa có căn cứ.
Trại ong dú hiếm khi đứng một mình; xung quanh là vườn cây ăn trái, ruộng, vườn điều, cao su của người khác. Họ có quyền chăm vườn của họ, và phun thuốc là một phần của canh tác. Trại ong cần sống chung được. Bài này nói cách nhận ra một sự cố do thuốc, ghi nhận cho đủ, xử lý trong những ngày đầu, và làm việc với hàng xóm để giảm rủi ro về lâu dài.
Nhận ra sự cố có thể liên quan đến thuốc
Ong dú đi kiếm ăn trên hoa của cả vùng, không chỉ trong vườn đặt trại. Khi một vườn gần đó phun thuốc lúc cây đang có hoa hoặc thuốc bay theo gió vào trại, ong thợ có thể bị ảnh hưởng trên đường kiếm ăn hoặc mang theo thuốc về tổ. Dấu hiệu thường thấy là nhiều xác ong trước cửa tổ ở nhiều thùng cùng lúc, ong bò lổm ngổm, run rẩy, không bay được, cửa tổ vắng đột ngột.
Điểm phân biệt với các sự cố khác là tính đồng loạt và thời điểm. Kiến, ruồi hay cướp mật thường bắt đầu ở một vài thùng rồi lan dần; sự cố do thuốc thường xuất hiện ở nhiều thùng trong cùng một hai ngày, thường nặng hơn ở phía trại gần với vườn đã phun hoặc phía cuối gió.
Tuy vậy, chỉ dựa vào dấu hiệu thì chưa thể khẳng định chắc chắn nguyên nhân. Nắng nóng cực điểm, một đợt khan hoa kéo dài, hay nguyên nhân khác cũng có thể làm nhiều đàn suy cùng lúc. Vì vậy ghi nhận cẩn thận quan trọng hơn kết luận vội.
Ghi nhận ngay trong ngày phát hiện
Ghi nhận càng sớm, càng đủ thì càng có giá trị, cả cho việc rút kinh nghiệm lẫn cho việc nói chuyện với hàng xóm. Những gì nên ghi:
- Ngày giờ phát hiện, ngày giờ biết hoặc nghi có phun thuốc ở vườn bên.
- Danh sách mã tổ bị ảnh hưởng, vị trí trên sơ đồ trại, mức độ từng đàn (nhiều xác, ít xác, đàn bỏ tổ).
- Ảnh chụp và video cửa tổ, xác ong, ong có biểu hiện bất thường, có ngày giờ.
- Hướng gió và thời tiết trong ngày phun nếu biết, khoảng cách tương đối từ vườn phun tới các dãy.
- Vườn nào phun, cây gì, đang ra hoa hay không. Chỉ ghi những gì tận mắt thấy hoặc được chủ vườn cho biết.
- Những đàn không bị ảnh hưởng, vị trí của chúng, để thấy được sự phân bố.
Nếu có thể, giữ một ít mẫu xác ong trong túi sạch, ghi ngày, để nơi mát. Mẫu này có thể hữu ích nếu sau này cần tham khảo ý kiến cơ quan chuyên môn về bảo vệ thực vật hay thú y ở địa phương. Hỏi trước ở UBND xã, phường về nơi tiếp nhận và cách làm theo quy định hiện hành.
Xử lý trong những ngày đầu
Mục tiêu trước mắt là giữ những đàn còn lại và giảm phơi nhiễm thêm. Các bước:
- Hỏi chủ vườn bên xem đợt phun đã xong chưa, còn phun tiếp không, để biết rủi ro còn kéo dài bao lâu.
- Nếu còn phun tiếp và biết trước giờ phun, cân nhắc thu hẹp hoặc tạm đóng cửa tổ bằng lưới thoáng khí trong thời gian phun và một khoảng sau đó, che thùng khỏi nắng; mở lại khi an toàn. Đóng cửa kéo dài trong nắng nóng cũng là rủi ro, nên cân nhắc kỹ.
- Không mở thùng các đàn bị ảnh hưởng ngay, trừ khi cần đánh giá. Đàn đang yếu cần yên.
- Dọn xác ong trước cửa tổ để theo dõi xem xác mới có tiếp tục xuất hiện không.
- Đảm bảo nguồn nước sạch trong trại, vì nguồn nước ở vườn bên có thể bị nhiễm.
- Theo dõi dày các đàn bị ảnh hưởng trong vài tuần: đàn còn ra vào không, có mang phấn không, có hồi phục không.
- Đàn chết hẳn: mang thùng ra khỏi dãy, không dùng mật và phấn trong đó, làm sạch thùng kỹ và để nghỉ lâu trước khi dùng lại.
Không thu mật từ các đàn bị ảnh hưởng trong thời gian này. Mật và phấn có thể đã bị nhiễm, và đàn cũng cần dự trữ để hồi phục.
Nói chuyện với hàng xóm: mục tiêu là lần sau
Cảm giác tức giận khi mất đàn là dễ hiểu. Nhưng cách tiếp cận đối đầu hiếm khi đem lại kết quả tốt, nhất là khi trại còn phải sống cạnh vườn ấy nhiều năm. Hàng xóm có thể không biết ong dú bị ảnh hưởng bởi thuốc, không biết trại ở gần, hoặc không nghĩ tới chuyện báo trước. Mục tiêu của cuộc nói chuyện là thay đổi lần sau, không phải thắng trong lần này.
Mang theo ghi nhận: ảnh, danh sách đàn bị ảnh hưởng, thời gian. Trình bày sự việc, không quy kết loại thuốc hay lỗi khi chưa có căn cứ. Đề nghị những điều cụ thể: báo trước một hai ngày khi định phun; phun vào giờ ong ít bay như chiều muộn nếu kỹ thuật cho phép; tránh phun lúc cây đang nở rộ khi có lựa chọn; chú ý hướng gió.
Hãy nghĩ cách để việc báo trước dễ dàng cho hàng xóm: một nhóm nhắn tin chung, một số liên lạc dễ nhớ. Một số trại tặng hàng xóm vài hũ mật mỗi mùa như lời cảm ơn vì đã báo trước; mối quan hệ tốt là lớp bảo vệ đáng giá nhất của trại.
Phòng lần sau bằng thiết kế trại
Vùng đệm. Giữ khoảng cách giữa dãy thùng và ranh vườn có phun thuốc thường xuyên. Trồng hàng rào cây xanh dày ở ranh giới có thể giúp chắn bớt thuốc bay theo gió.
Vị trí dãy. Khi dựng dãy mới, tránh đặt phía cuối gió so với ruộng, vườn phun thuốc nhiều. Biết hướng gió chính từng mùa ở trại giúp chọn vị trí.
Nguồn nước riêng. Có điểm nước sạch trong trại để ong không phải đi uống ở mương, vũng nước có thể nhiễm thuốc từ ruộng bên.
Nguồn hoa trong trại. Trồng cây cho hoa quanh trại giúp ong có nguồn kiếm ăn gần, ít phải bay sang vườn đang phun.
Danh bạ hàng xóm. Ghi trong sổ trại tên vườn, cây chính, thời điểm hay phun, cách liên lạc. Cập nhật mỗi năm.
Chia trại ra nhiều điểm. Trại đông đàn đặt hết ở một vị trí thì một đợt phun có thể ảnh hưởng gần như toàn bộ. Chia đàn ra hai ba điểm cách xa nhau giảm khả năng mất đàn hàng loạt trong một lần, dù việc đi lại tốn công hơn.
Khi phun thuốc là chuyện thường xuyên
Có những vị trí mà vườn xung quanh phun thuốc dày đặc theo lịch canh tác, và việc báo trước hay đổi giờ phun không đủ để bảo vệ trại. Ghi chép qua một vài mùa sẽ cho thấy điều này rõ ràng: đàn ở vị trí đó liên tục suy vào cùng thời điểm, hao hụt cao hơn hẳn các điểm khác.
Khi đó, câu hỏi thực tế là có nên tiếp tục đặt trại ở vị trí ấy không. Dời trại hay một phần trại là việc tốn công, nhưng mất đàn mỗi năm cũng tốn kém. Sổ sự cố và số liệu kiểm kê là căn cứ để quyết định, không phải cảm giác.
Nếu không thể dời, có thể giảm số đàn ở vị trí đó, giữ đàn sản xuất chính ở nơi an toàn hơn, và coi vị trí rủi ro là nơi đặt ít đàn với kỳ vọng thấp. Cũng có trại thử thoả thuận với chủ vườn bên về cây che chắn, vùng đệm, hay đặt đàn thụ phấn kèm điều kiện về cách phun. Mỗi giải pháp đều có trao đổi riêng.
Một điểm cần nhớ khi cân nhắc dời: vị trí mới cũng có hàng xóm, và hàng xóm mới cũng phun thuốc theo lịch của họ. Trước khi dời, hãy hỏi kỹ về cách canh tác của các vườn quanh vị trí mới, xem cây chính là gì, mùa nào phun nhiều, có ai đang nuôi ong gần đó không. Một lần dời không tìm hiểu kỹ có thể đưa trại từ rủi ro này sang rủi ro khác, tốn công mà không bớt mất đàn.
Cũng nên tính tới chuyện mùa vụ của vùng thay đổi. Một vườn hôm nay ít phun có thể đổi sang cây khác cần phun nhiều hơn vào năm sau. Giữ quan hệ và cập nhật danh bạ hàng xóm mỗi năm giúp trại biết sớm những thay đổi ấy, và có thời gian chuẩn bị vùng đệm hay dời bớt đàn trước khi mùa phun mới bắt đầu, thay vì phát hiện ra khi đàn đã chết.
Ghi vào sổ sự cố và đọc lại hằng năm
Mỗi sự cố liên quan đến phun thuốc nên có một mục đầy đủ trong sổ sự cố: thời gian, đàn bị ảnh hưởng, ghi nhận, cách xử lý, kết quả sau vài tuần, nội dung đã trao đổi với hàng xóm. Đọc lại vào kỳ kiểm kê cuối năm, cùng với số liệu hao hụt.
Qua vài năm, sổ sẽ cho thấy những vườn nào, mùa nào, cây gì liên quan tới sự cố. Từ đó kế hoạch năm có thêm những mốc cảnh giác: tháng nào cần liên lạc vườn nào để hỏi lịch phun, dãy nào nên tạm dời trong mùa phun nhiều.
Một trại hiểu rõ rủi ro từ xung quanh và có cách ứng phó đã chuẩn bị sẵn sẽ chịu thiệt hại ít hơn nhiều so với trại mỗi lần lại bị bất ngờ. Phần lớn việc đó không cần tiền, chỉ cần ghi chép, quan hệ và kế hoạch.
Những thông tin về sự cố cũng nên được chia sẻ với các trại ong khác trong vùng, ở mức sự việc: thời gian, khu vực, dấu hiệu. Trại bên cạnh có thể đang gặp cùng vấn đề mà chưa nhận ra, và nhiều trại cùng ghi nhận một hiện tượng sẽ có tiếng nói rõ hơn khi trao đổi với chủ vườn hay với chính quyền địa phương về cách canh tác thân thiện với ong. Chia sẻ thì giữ đúng sự việc, không nêu tên người khi chưa có căn cứ, để thông tin giúp được mọi người mà không gây thêm mâu thuẫn trong xóm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết chắc đàn ong dú chết do thuốc trừ sâu?
Người làm trại chỉ có thể nghi dựa trên dấu hiệu và thời điểm, như nhiều đàn cùng suy ngay sau đợt phun, xác ong nhiều, ong run rẩy. Muốn khẳng định cần xét nghiệm của cơ quan chuyên môn. Nên ghi nhận kỹ, giữ mẫu xác ong nếu có thể, và hỏi UBND xã, phường về nơi tiếp nhận.
Có nên đóng cửa tổ trong lúc vườn bên phun thuốc không?
Có thể cân nhắc nếu được báo trước và thời gian phun ngắn. Đóng bằng lưới thoáng khí, che thùng khỏi nắng, mở lại khi đã an toàn. Không nên đóng kín cả ngày dài dưới nắng nóng, vì đàn có thể ngột. Đây là biện pháp tạm, giải pháp lâu dài vẫn là vùng đệm và thoả thuận.
Mật từ đàn bị ảnh hưởng bởi thuốc có bán được không?
Không nên thu và bán mật từ đàn nghi bị ảnh hưởng trong thời gian đó. Mật và phấn có thể đã nhiễm. Đàn cũng cần dự trữ để hồi phục. Ghi rõ trong sổ thu mật để không trộn lẫn mật từ những đàn này vào lô bán.
Hàng xóm không đồng ý báo trước lịch phun thì làm gì?
Tiếp tục giữ quan hệ tốt, trình bày lại bằng ghi nhận cụ thể khi có dịp. Trong khi đó, tăng vùng đệm, trồng hàng rào cây xanh, giữ nguồn nước và nguồn hoa trong trại. Nếu thiệt hại lặp lại nặng, cân nhắc dời đàn khỏi vị trí đó dựa trên số liệu trong sổ.
Thùng có đàn chết do nghi nhiễm thuốc có dùng lại được không?
Nên làm sạch rất kỹ: cạo bỏ hết sáp, mật, phấn cũ, rửa và phơi nắng. Để thùng nghỉ một thời gian dài hơn bình thường trước khi cho đàn mới vào. Ghi chú trong sổ kho nguồn gốc của thùng. Nếu không chắc, dùng làm thùng bẫy thay vì thùng cho đàn sản xuất.