Ở Đông Nam Bộ, cao điểm mùa khô là lúc cả dãy thùng ong dú dễ bị nóng quá mức, nhất là buổi chiều khi nắng xiên thẳng vào thùng và mái tôn hấp nhiệt xuống. Cách phòng ở quy mô trại là che hướng tây, làm mái hai lớp có khe gió, làm mát mái chứ không tưới nước vào thùng, giữ nguồn nước gần trại, và dời mọi việc mở thùng sang sáng sớm. Đàn có dấu hiệu nóng như ong tụ ngoài cửa buổi chiều, mật rỉ ra cửa tổ cần được che thêm ngay trong ngày.
Một thùng ong dú lẻ dưới tán cây có bóng mát tự nhiên. Một dãy dài dưới mái tôn thì khác: mái hấp nhiệt, đầu dãy phía tây chịu nắng xiên, các thùng kề nhau không có khoảng thoáng. Nắng nóng không làm chết đàn ngay trong một ngày, nhưng kéo dài cả mùa thì đàn suy, mật chảy, sáp mềm, và đàn yếu có thể bỏ tổ. Bài này đi qua cách nhận ra, cách che, cách làm mát và cách sắp lịch làm việc cho mùa nắng gắt.
Vì sao nắng nóng là rủi ro của cả dãy
Ong dú điều hoà nhiệt trong tổ chủ yếu nhờ lớp vỏ sáp bao quanh bánh nhộng và nhờ vỏ thùng cách nhiệt. Chúng không có cách quạt mát mạnh như một số loài ong khác. Khi nhiệt bên ngoài kéo dài ở mức cao, nhất là khi vỏ thùng bị nắng chiếu trực tiếp, nhiệt trong thùng có thể vượt khả năng chịu của đàn. Sáp và nhựa trong tổ mềm ra, bầu mật có thể biến dạng, rỉ mật.
Ở trại, các thùng thường đặt dưới một mái chung. Nếu mái làm bằng tôn mỏng sát đầu thùng, nhiệt từ mái toả thẳng xuống. Các thùng ở đầu dãy phía tây nhận thêm nắng xiên buổi chiều. Thùng ở giữa dãy kề nhau không có luồng gió. Một thiết kế mái không tính tới mùa khô có thể khiến cả dãy chịu nóng cùng lúc.
Nắng nóng cũng đi kèm những rủi ro khác. Nguồn hoa giảm, nước cạn, đàn yếu đi, dễ bị cướp mật. Kiến tìm nước và đồ ngọt dữ hơn. Vì vậy mùa khô gắt là mùa mà nhiều sự cố chồng lên nhau, và chống nóng là nền để giảm các sự cố còn lại.
Dấu hiệu đàn đang bị nóng
Những dấu hiệu sau thường xuất hiện vào buổi chiều nắng gắt. Thấy ở nhiều thùng cùng dãy là tín hiệu dãy đó cần được che thêm.
- Ong tụ thành đám bên ngoài cửa tổ hoặc trên mặt thùng vào giờ nóng, ít bay đi kiếm ăn.
- Mật rỉ ra cửa tổ hoặc qua khe thùng.
- Mặt ngoài thùng nóng rát khi chạm tay vào buổi chiều.
- Cửa tổ vắng hẳn vào giữa trưa và chiều, chỉ hoạt động vào sáng sớm.
- Khi mở thùng vào sáng sớm hôm sau thấy sáp, vỏ bao bánh nhộng bị mềm, biến dạng hoặc bầu mật bị xô lệch.
- Kiến và ruồi tìm tới nhiều hơn quanh các thùng có mật rỉ.
Đặt tay lên mặt thùng vào khoảng giữa chiều ở vài vị trí trong dãy là cách đo nhanh và rẻ. Thùng nào nóng hơn hẳn thùng khác là thùng đang nhận nắng trực tiếp hoặc nằm dưới chỗ mái hấp nhiệt nhất.
Thiết kế mái và che chắn cho mùa khô
Mái hai lớp có khe gió. Một lớp mái tôn trên cùng để chắn mưa, bên dưới có thêm một lớp che nắng như lưới che hoặc tấm lợp cách nhiệt, giữa hai lớp có khoảng trống cho gió lùa qua. Khe gió mang nhiệt đi trước khi nó toả xuống thùng.
Mái cao vừa đủ. Mái quá thấp sát đầu thùng thì nhiệt toả xuống trực tiếp. Mái quá cao thì nắng xiên lọt vào dưới mái. Chiều cao hợp lý tuỳ hướng dãy và độ rộng mái, nên quan sát bóng mái lúc chiều trong mùa khô để điều chỉnh.
Che hướng tây. Nắng chiều là nắng gắt nhất với dãy thùng. Thêm tấm che đứng ở đầu dãy và mặt phía tây, hoặc trồng hàng cây có tán dày phía tây trại. Tấm che phải để hở phía dưới cho gió lưu thông.
Mái nhô dài. Mái nhô ra hai bên đủ dài để bóng mái phủ thùng cả khi nắng xiên. Mái vừa khít với kệ thì nắng xiên buổi chiều vẫn chiếu vào mặt thùng.
Khoảng cách giữa thùng. Để khoảng hở giữa các thùng trên kệ cho không khí lưu thông, thay vì xếp sát nhau thành một khối.
Màu sáng. Mặt trên mái và mặt ngoài thùng sơn màu sáng hấp nhiệt ít hơn màu tối. Nếu sơn thùng, dùng loại không mùi và để khô bay mùi hẳn trước khi đưa đàn vào.
Đầu dãy phía tây và thùng ở rìa: chỗ cần chăm thêm
Trong cùng một dãy, không phải thùng nào cũng chịu nóng như nhau. Thùng ở đầu dãy phía tây nhận nắng xiên buổi chiều lâu nhất. Thùng ở rìa mái, nơi bóng mái ngắn lại khi mặt trời xuống thấp, có thể bị nắng chiếu vào mặt thùng dù nằm dưới mái. Thùng đặt sát tấm tôn che đứng cũng nhận nhiệt toả ra từ tấm che.
Cách làm thực tế là đánh dấu những vị trí nóng nhất trong trại sau vài buổi chiều quan sát, rồi dành những vị trí ấy cho đàn khoẻ nhất, hoặc để trống trong mùa khô. Đàn yếu, đàn mới tách, đàn đang cách ly được xếp ở giữa dãy hoặc ở phía đông, nơi chỉ nhận nắng sáng dịu hơn.
Có trại dùng thêm tấm che riêng cho từng thùng ở đầu dãy, như một tấm ván nhỏ dựng nghiêng phía tây, hoặc phủ thêm bao tải trên nắp. Những biện pháp riêng lẻ này rẻ và nhanh, phù hợp để xử lý trong ngày khi phát hiện dấu hiệu nóng, trong khi chờ sửa mái cho cả dãy vào mùa sau.
Làm mát mái, không tưới thùng
Vào những ngày nắng cực điểm, nhiều trại tưới nước lên mái để hạ nhiệt. Cách này có tác dụng khi làm đúng: nước tưới lên lớp mái trên cùng hoặc lên bao tải, tấm phủ đặt trên mái, bốc hơi và mang nhiệt đi. Tưới vào buổi trưa và đầu chiều, lúc mái nóng nhất.
Điều cần tránh là tưới nước trực tiếp vào thùng hoặc để nước từ mái nhỏ xuống thùng. Nước lọt vào thùng làm tổ ẩm, dễ mốc, dễ thu hút ruồi, và đàn phải tốn sức xử lý. Mái phải được thiết kế để nước chảy ra ngoài, không rơi vào hàng thùng. Không phun sương vào cửa tổ.
Một cách làm mát nhẹ nhàng hơn là phủ một lớp bao tải hoặc lá khô dày trên nắp từng thùng, bên dưới mái chung. Lớp này cách nhiệt cho nắp thùng, nơi nhận nhiệt từ mái toả xuống. Lớp phủ phải khô, không đọng nước, và được dọn vào mùa mưa để không mục, không thành chỗ ở cho côn trùng.
Sắp lịch làm việc theo giờ trong mùa khô
Mùa nắng gắt, giờ làm việc trong trại cần dời về những khung mát. Việc gì làm vào giờ nào ảnh hưởng trực tiếp tới đàn.
| Khung giờ | Việc nên làm | Việc nên tránh |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Mở thùng kiểm, thu mật, trám khe, thay tầng | Không có việc gì cần tránh đặc biệt, chỉ chờ trời đủ sáng |
| Giữa buổi sáng | Lượt nhìn ngoài, kiểm chân kệ, châm nước vành | Mở thùng lâu khi nắng đã gắt |
| Trưa và đầu chiều | Làm mát mái nếu cần, nghỉ ngơi | Mọi việc mở thùng, chở đàn, tách đàn |
| Chiều muộn | Nhìn ngoài phát hiện dấu hiệu nóng, che thêm thùng nóng | Mở thùng đàn yếu, vì đàn có ít thời gian trám lại trước đêm |
Lịch này cũng bảo vệ người làm. Làm việc dưới mái tôn giữa trưa mùa khô gây mệt nhanh, và người mệt dễ thao tác vụng, dễ quên trám khe. Mùa nắng là mùa nên làm ít việc hơn nhưng làm đúng giờ.
Nước cho trại trong cao điểm nắng
Ong dú cần nước, nhất là trong những ngày nóng. Khi nước quanh trại cạn, ong phải bay xa tìm nước, có khi tới mương ruộng có thể nhiễm thuốc. Đặt vài điểm nước sạch trong và quanh trại, có vật để ong đậu như đá, sỏi, cành nổi, để ong không bị chết đuối.
Điểm nước đặt cách xa dãy thùng một quãng, không đặt ngay dưới kệ để tránh ẩm cho thùng và tránh nhầm với vành nước chống kiến. Thay nước thường xuyên để không thành chỗ muỗi đẻ trứng. Mùa khô, điểm nước nên được kiểm trong mỗi lượt nhìn ngoài, như chân kệ.
Vành nước chống kiến ở chân kệ cũng cạn nhanh hơn trong mùa nắng. Đây là thời điểm kiến dễ vượt lớp chặn nhất, đúng lúc đàn đang yếu vì nóng. Châm nước vành dày hơn, hoặc kết hợp thêm lớp mỡ chân kệ trong mùa khô.
Không thu mật mạnh và không tách đàn giữa cao điểm nóng
Mùa khô thường là mùa có mật, và người làm trại muốn thu. Nhưng thu mật mạnh vào lúc đàn đang chịu nóng là lấy đi dự trữ đúng lúc đàn cần nhất, khi nguồn hoa bắt đầu giảm và việc kiếm ăn bị gián đoạn vì nắng. Nếu thu, nên thu sớm hơn, ở những đàn mạnh nhất, và chừa nhiều hơn cho đàn.
Tách đàn giữa cao điểm nóng cũng có rủi ro lớn. Đàn con nhỏ có ít ong, vỏ sáp bao còn mỏng, khó điều hoà nhiệt hơn đàn mẹ. Phần lớn trại dời việc tách sang giai đoạn thời tiết dịu hơn, khi đàn có cơ hội đứng vững.
Mở thùng giữa mùa nóng nên được hạn chế. Mỗi lần mở là một lần lớp vỏ bao và bầu mật bị xáo trộn trong lúc sáp đang mềm, dễ vỡ, dễ rỉ mật. Lịch kiểm mùa khô dựa nhiều hơn vào lượt nhìn ngoài.
Rút kinh nghiệm sau mỗi mùa khô
Khi mùa khô qua, ghi lại vào sổ trại những dãy nào, thùng nào đã có dấu hiệu nóng, đàn nào suy, đàn nào bỏ tổ. Ghi những biện pháp đã thử và kết quả: lớp che nào có tác dụng, cách làm mát nào làm thùng ẩm, giờ làm việc nào hợp.
Từ đó, giai đoạn cuối mùa mưa trước mùa khô năm sau là lúc sửa mái, thêm lớp che, trồng cây phía tây, dời những thùng hay bị nóng sang vị trí mát hơn. Mỗi mùa khô sẽ bớt bất ngờ hơn mùa trước nếu những ghi chép ấy được đọc và làm theo.
Với trại mới dựng, mùa khô đầu tiên là bài kiểm tra quan trọng cho thiết kế trại. Đừng ngại sửa lớn sau mùa đầu: dựng thêm lớp mái, xoay hướng dãy, chuyển một dãy sang chỗ khác. Sửa sớm khi trại còn ít đàn dễ hơn nhiều so với khi trại đã kín chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tưới nước trực tiếp lên thùng ong dú cho mát không?
Không nên. Nước lọt vào thùng làm tổ ẩm, dễ mốc và thu hút ruồi. Nếu muốn làm mát, tưới lên mái hoặc lên lớp bao tải phủ trên mái, để nước bốc hơi mang nhiệt đi mà không chảy xuống thùng.
Mái tôn có dùng được cho trại ong dú không?
Dùng được nếu làm đúng: mái đủ cao, có lớp che thứ hai bên dưới và khe gió giữa hai lớp. Mái tôn đơn sát đầu thùng hấp nhiệt mạnh và toả thẳng xuống, là nguyên nhân phổ biến khiến cả dãy bị nóng trong mùa khô.
Thấy ong tụ ngoài cửa tổ vào buổi chiều thì làm gì?
Đó có thể là dấu hiệu đàn bị nóng. Che thêm thùng đó ngay, nhất là phía tây, làm mát mái nếu được, và đừng mở thùng. Ghi vào sổ để xem dãy đó có cần sửa mái về lâu dài không. Sáng hôm sau quan sát lại xem đàn có trở lại bình thường không.
Có nên dời đàn sang chỗ mát hơn giữa mùa khô không?
Nếu một vài thùng liên tục bị nóng và không che thêm được, có thể dời vào chiều tối như chuyển đàn bình thường. Tuy vậy dời đàn giữa mùa nóng cũng là áp lực. Ưu tiên che tại chỗ trước, và đưa việc dời vào kế hoạch cho mùa sau.
Trồng cây gì phía tây trại để che nắng?
Nên chọn cây có tán dày, lớn nhanh, hợp đất vùng, và tốt nhất là có hoa cho ong. Cây ăn trái quen thuộc ở vùng vừa che nắng vừa có hoa. Trồng cách dãy thùng một quãng để rễ không làm lệch kệ, cành không chạm mái thành cầu cho kiến.