Thùng có đàn chết phải được đưa ra khỏi dãy càng sớm càng tốt, vì mật, phấn và xác ong còn lại sẽ kéo kiến, ruồi và ong cướp tới, làm hại những đàn bên cạnh. Quy trình gọn gồm: đóng thùng, mang ra khu xử lý cách xa dãy, mở kiểm tìm nguyên nhân và ghi sổ, loại bỏ mọi thứ trong thùng, làm sạch và phơi khô thùng, xử lý phần bỏ cách xa trại, rồi mới đưa thùng về kho. Song song là giữ vệ sinh trại hằng ngày để giảm mùi và mồi.
Trại nào cũng có lúc mất đàn. Điều phân biệt trại giữ được đàn lâu dài với trại liên tục mất đàn nhiều khi nằm ở chỗ thùng chết được xử lý nhanh hay để lại giữa dãy cả tuần. Bài này đi qua cách xử lý thùng chết từng bước, và những thói quen vệ sinh hằng ngày giúp trại ít mồi hơn cho các mối nguy.
Thùng chết để lại trong dãy gây hại thế nào
Đàn chết hay đàn bỏ tổ thường để lại một phần mật và phấn trong thùng. Khi không còn lính canh, những dự trữ này là nguồn thức ăn mở cho bất cứ ai tìm tới. Ong của đàn bên cạnh phát hiện ra và bắt đầu lấy mật; việc này có thể kích hoạt hành vi cướp sang những đàn yếu khác.
Kiến tìm tới, lập đường đi lên kệ để vào thùng chết. Đường kiến ấy, khi thùng chết đã cạn mật, có thể chuyển sang các thùng khác trên cùng kệ. Ruồi đẻ trứng sinh sôi trong phấn và xác ong, thùng chết trở thành nơi nhân ruồi giữa dãy.
Ngoài ra, nếu đàn chết vì một nguyên nhân có thể lặp lại, như ruồi hay nghi nhiễm hoá chất, thùng để lại trong dãy mang theo nguy cơ đó. Vì vậy thời gian từ lúc phát hiện đàn chết tới lúc thùng rời khỏi dãy nên càng ngắn càng tốt, lý tưởng là ngay trong ngày phát hiện, trước khi đêm xuống và kiến kịp lập đường.
Đưa thùng chết ra khỏi dãy
Ngay khi xác định đàn đã chết hoặc bỏ tổ:
- Xác nhận chắc: cửa tổ không còn ong ra vào nhiều ngày, mở thùng thấy không còn đàn sống. Đừng nhầm với đàn đang rất yếu nhưng còn chúa.
- Đóng cửa tổ và trám khe để không còn đường cho ong khác, kiến, ruồi vào trong lúc mang đi.
- Mang thùng ra khu xử lý riêng, cách xa dãy thùng, không để cạnh kho vật tư sạch.
- Lau sạch chỗ thùng vừa đứng trên kệ: mật rỉ, sáp vụn, xác ong.
- Kiểm chân kệ và lớp chặn kiến của dãy đó, vì nếu đàn chết do kiến thì đường kiến có thể vẫn còn.
- Ghi vào sổ trại: đóng mã tổ, ghi ngày, lý do nghi ngờ ban đầu.
Nếu chưa có thời gian xử lý ngay, ít nhất phải đưa thùng ra khỏi dãy và đóng kín trong ngày. Thùng đóng kín ở khu xử lý có thể chờ vài ngày; thùng mở ở giữa dãy thì không.
Tìm nguyên nhân khi mở thùng chết
Trước khi cạo sạch, dành vài phút quan sát và chụp ảnh bên trong. Đây là cơ hội duy nhất để biết đàn chết vì sao. Bảng dưới gợi ý một số dấu hiệu, nhưng không thay thế kinh nghiệm và không phải chẩn đoán chắc chắn.
| Thấy trong thùng | Có thể liên quan tới | Cần làm cho đàn khác |
|---|---|---|
| Nhiều kiến, xác kiến, bầu bị khoét | Kiến tràn | Kiểm chân kệ, cầu nối của dãy |
| Ấu trùng, nhộng ruồi, phấn nhão chua | Ruồi đẻ trứng | Kiểm các thùng lân cận, đổi thứ tự đi kiểm |
| Bầu mật trống trơn, không có dấu phá | Cạn dự trữ, có thể do thu quá tay hoặc mùa khó | Xem lại cách thu mật và nguồn hoa |
| Sáp biến dạng, mật chảy, bánh nhộng sập | Nắng nóng hoặc thùng bị xô đổ | Kiểm che nắng, kiểm kệ |
| Nhiều xác ong ở đáy, xảy ra cùng lúc với đàn khác | Có thể liên quan hoá chất từ bên ngoài | Ghi nhận kỹ, xem bài về phun thuốc vùng bên |
| Không thấy dấu gì rõ, đàn bỏ đi | Mất chúa, đàn yếu kéo dài, hoặc nguyên nhân khác | Đọc lại lịch sử đàn trong sổ |
Ghi kết quả quan sát vào sổ sự cố, kể cả khi không rõ nguyên nhân. Qua nhiều trường hợp, những ghi chép "không rõ" cũng cho thấy quy luật, ví dụ đàn bỏ tổ hay xảy ra ở một dãy hay một mùa.
Làm sạch thùng để dùng lại
Sau khi quan sát và ghi lại, lấy ra toàn bộ những gì còn trong thùng: bánh nhộng, bầu mật, bầu phấn, sáp, xác ong, ấu trùng nếu có. Cho hết vào túi hoặc thùng chứa kín ngay. Mật trong thùng chết không dùng để bán và không cho đàn khác ăn, vì không biết chắc nguyên nhân chết.
Cạo sạch thành thùng, góc thùng, mặt trong nắp, khe ghép giữa các tầng. Những chỗ sáp và nhựa bám chặt cũng cạo hết, vì chúng có thể giữ trứng ruồi hay mùi. Rửa bằng nước sạch nếu cần, không dùng chất tẩy có mùi mạnh vì gỗ hút mùi. Phơi nắng cho khô hẳn, lật các mặt để nắng chiếu đều.
Thùng từ đàn chết vì ruồi hay nghi nhiễm hoá chất nên được làm sạch kỹ hơn và để nghỉ lâu hơn trước khi dùng lại, ghi chú trong sổ kho. Thùng có ván mục, nứt sâu, bị mối ăn thì không nên dùng cho đàn sản xuất; có thể sửa làm thùng bẫy hoặc loại bỏ.
Xử lý phần bỏ ra khỏi thùng
Phần lấy ra từ thùng chết gồm mật, phấn, sáp, xác ong, có thể có ấu trùng ruồi. Nếu vứt quanh trại, chúng trở thành mồi lớn cho kiến, ruồi và ong cướp, đúng thứ mà việc đưa thùng ra khỏi dãy muốn tránh. Phần bỏ phải được mang ra xa khu nuôi.
Cách thường dùng là chôn sâu ở chỗ cách xa trại, lấp kín đất để không bị đào bới. Một số người đốt phần sáp và xác ong; nếu đốt phải tuân thủ quy định địa phương về đốt rác, chọn chỗ an toàn, không đốt gần trại vì khói làm đàn hoảng. Không đổ xuống mương nước.
Phần sáp sạch từ những thùng chết không vì ruồi hay hoá chất có thể giữ lại, đun chảy và lọc để làm sáp trám khe. Tuy vậy, nếu không chắc nguyên nhân chết, an toàn hơn là bỏ luôn phần sáp ấy. Sáp từ đàn khoẻ khi thu mật là nguồn sáp tốt hơn cho trại.
Vệ sinh trại hằng ngày: những việc nhỏ giữ trại ít mồi
Ngoài xử lý thùng chết, nhiều thói quen nhỏ giúp trại ít mùi và ít mồi cho các mối nguy. Gộp chúng vào lịch làm việc để không phải nhớ riêng:
- Lau sạch mật rỉ quanh nắp, mặt kệ sau mỗi lần mở thùng, thu mật.
- Gom sáp vụn, mảnh bầu vỡ vào túi, không để rơi dưới kệ.
- Dọn xác ong trước cửa tổ khi đi kiểm, để lần sau dễ thấy xác mới, phát hiện sự cố sớm.
- Cắt cỏ quanh kệ, dọn lá rụng, giữ vành đất trống.
- Rửa và phơi dụng cụ sau mỗi buổi, cất riêng dụng cụ thu mật và dụng cụ xử lý thùng bẩn.
- Giữ khu thu mật sạch, kín, cách xa dãy thùng.
- Không để đồ ăn ngọt, nước ngọt, vỏ trái cây trong trại.
Trại sạch không chỉ để nhìn đẹp khi khách đến. Mỗi giọt mật rỉ, mỗi miếng sáp rơi là một tín hiệu mời kiến và ruồi. Trại đông đàn có hàng trăm cơ hội như vậy mỗi tuần, và thói quen dọn sạch là cách duy nhất để chúng không cộng dồn thành sự cố.
Khu xử lý riêng: một góc nhỏ đáng có
Trại đông đàn nên có một khu xử lý riêng, tách biệt khỏi dãy thùng và khỏi kho sạch: một bàn làm việc, chỗ phơi thùng, thùng chứa phần bỏ có nắp, dụng cụ cạo riêng. Thùng chết, thùng bị ruồi phá, tầng hỏng đều được mang tới đây để xử lý.
Có khu riêng, việc xử lý trở nên nhanh và có trật tự: không phải tìm chỗ mỗi lần, không mang thùng bẩn vào kho, không làm việc bẩn sát đàn khoẻ. Khu này cũng là chỗ cất bộ dụng cụ dành cho thùng có vấn đề.
Khu xử lý nên đặt cuối hướng đi trong trại, gần lối ra, để thùng bẩn không phải đi xuyên qua các dãy. Giữ khu này sạch như khu thu mật, vì một khu xử lý bẩn sẽ thành ổ ruồi và kiến cho cả trại. Dọn khu này sau mỗi lần dùng, đổ phần bỏ đi trong ngày, và phơi dụng cụ cho khô trước khi cất.
Với trại nhỏ chưa có chỗ dựng khu riêng, ít nhất cũng nên có một tấm bạt hoặc mặt bàn chỉ dùng cho việc xử lý thùng bẩn, đặt ở góc xa nhất, và một thùng chứa phần bỏ có nắp đậy. Quan trọng là không làm việc bẩn trên kệ, ngay cạnh các đàn đang sống. Mùi mật cũ và sáp hỏng bốc lên từ một thùng chết đang được cạo có thể kéo ong cướp và ruồi tới cả dãy chỉ trong một buổi.
Vệ sinh theo mùa và vệ sinh của người
Bên cạnh việc hằng ngày, trại nên có những đợt vệ sinh lớn theo mùa. Trước mùa mưa, dọn sạch dưới kệ, lá khô trên mái, lớp phủ trên nắp thùng đã dùng trong mùa khô, để không thành chỗ ẩm mốc và chỗ ở cho côn trùng. Trước mùa khô, dọn rãnh thoát nước, cắt cỏ, sửa vành đất trống quanh kệ.
Vệ sinh của người làm trại cũng là một phần. Găng tay dính mật, dính sáp của thùng có ruồi mà đi tiếp sang thùng khoẻ là con đường lây quen thuộc. Rửa tay, thay găng khi chuyển từ việc bẩn sang việc sạch. Giày dép dính mật, sáp cũng có thể kéo kiến theo dấu chân vào gần kệ.
Quần áo làm việc ở trại nên giặt riêng, không để lẫn mùi mật lâu ngày. Ở khu thu mật và khu xử lý, thói quen sạch sẽ giúp hạn chế việc mang mùi và mầm sự cố từ chỗ này sang chỗ khác. Những thói quen nhỏ này, như mọi thói quen vệ sinh khác, chỉ có tác dụng khi mọi người trong trại cùng làm.
Một cách giữ cho vệ sinh không bị bỏ quên là ghi nó vào lịch như các việc khác: dọn lớn trước mùa mưa, dọn lớn trước mùa khô, mỗi lần có tên người làm và ngày làm trong sổ trại. Khi trại có khách tham quan, một trại sạch, có khu xử lý gọn gàng cũng là điều khiến khách tin vào cách làm của trại và vào sản phẩm trại bán ra.
Câu hỏi thường gặp
Mật trong thùng có đàn chết có dùng được không?
Không nên dùng để bán hay cho đàn khác ăn. Không biết chắc nguyên nhân đàn chết, mật có thể đã nhiễm bẩn, có ấu trùng ruồi, hoặc nhiễm hoá chất. Cho đàn khác ăn còn có thể lây vấn đề sang đàn khoẻ. An toàn nhất là bỏ đi cùng phần còn lại trong thùng.
Thùng chết có cần để nghỉ bao lâu trước khi dùng lại?
Không có thời gian chuẩn chung. Thùng đã làm sạch và phơi khô kỹ, đàn chết vì nguyên nhân rõ như cạn dự trữ, có thể dùng lại sớm. Thùng từ đàn chết vì ruồi hay nghi hoá chất nên để nghỉ lâu hơn và kiểm kỹ trước khi dùng, ghi chú trong sổ kho.
Có nên rửa thùng bằng chất tẩy cho sạch không?
Hạn chế chất tẩy có mùi mạnh, vì gỗ hút mùi và ong dú rất nhạy với mùi lạ. Cạo sạch cơ học, rửa nước sạch nếu cần và phơi nắng kỹ thường là đủ. Nếu dùng chất làm sạch nào, phải rửa lại thật kỹ và để bay mùi hoàn toàn.
Đàn rất yếu, gần chết, có nên đưa ra khỏi dãy luôn không?
Nếu đàn còn sống, có thể chuyển nó tới khu cách ly hoặc cuối dãy để theo dõi và giảm nguy cơ bị cướp. Không nên coi như đàn chết khi chưa chắc. Ghi vào sổ và quyết định dựa trên các lượt kiểm tiếp theo.
Có cần ghi sổ khi đàn chết không rõ lý do không?
Rất cần. Ghi ngày, vị trí, những gì thấy trong thùng, ảnh nếu có, và ghi rõ là chưa rõ nguyên nhân. Nhiều trường hợp chưa rõ cộng lại theo thời gian sẽ cho thấy quy luật về vị trí, mùa hay cách làm, giúp phòng cho những đàn khác.