Để mở trại, nên mua đàn đã sống ổn định trong thùng gỗ cùng cỡ với thùng trại sẽ dùng: đàn quen thùng, mở kiểm được, tách và thu mật được bằng một bộ dụng cụ. Đàn hốc cây (còn trong khúc gỗ) và đàn mới tách đều có chỗ dùng, nhưng mỗi loại kèm rủi ro mà người mới làm trại nên biết trước khi đặt số lượng.
Trên thị trường ba loại này thường được rao cùng một chữ "đàn giống", giá và lời mô tả khác nhau. Bài này đặt chúng cạnh nhau theo góc nhìn của người dựng trại: loại nào dễ nhận, loại nào dễ chăm theo dãy, loại nào cần thêm việc và thêm thời gian mới thành đàn của trại.
Ba loại đàn hay được rao bán
Đàn trong thùng là đàn đã được tách hoặc chuyển vào thùng gỗ, nuôi ở đó một thời gian và đã xây bánh trứng, hũ mật trong lòng thùng. Đây là loại người bán chuyên nghiệp thường có nhiều nhất. Điểm cần hỏi là thùng có cùng kích thước và kiểu với thùng trại của anh chị không, vì một trại mười kiểu thùng sẽ rất khó làm việc lâu dài.
Đàn hốc cây là đàn còn nằm trong đoạn thân cây, khúc gỗ hoặc ống tre được cưa ra nguyên khối. Có người mua loại này để trưng bày, có người để chuyển dần sang thùng. Nguồn gốc của đàn hốc cây rất cần hỏi, vì cưa từ cây trong vườn nhà khác hẳn cưa trong rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, nơi việc khai thác không được phép.
Đàn mới tách là phần đàn vừa được chia ra từ một đàn mẹ, thường chỉ có một phần bánh trứng, ít ong, ít hũ. Nếu tách đúng cách và đã đủ thời gian để đàn đứng lại, nó sẽ thành đàn tốt. Nếu mua ngay sau khi tách rồi chở xa, đàn rất dễ suy.
So sánh ba loại theo góc người làm trại
Bảng dưới đây so theo những điều quyết định công việc ở trại hằng ngày, không xét giá. Mỗi trại có điều kiện riêng, nên đọc như danh sách để hỏi người bán chứ không phải kết luận cứng.
| Tiêu chí | Đàn trong thùng | Đàn hốc cây | Đàn mới tách |
|---|---|---|---|
| Kiểm trước khi mua | Mở nắp xem được | Khó, thường chỉ nhìn cửa tổ | Xem được nhưng đàn còn nhỏ |
| Chịu chở xa | Khá nếu đóng cửa đúng cách | Nặng, cồng kềnh, dễ nứt | Kém trong vài tuần đầu |
| Xếp vào dãy trại | Ngay | Phải làm kệ riêng hoặc chuyển thùng | Ngay nhưng cần chỗ ít bị cướp |
| Tách đàn, thu mật sau này | Thuận nếu thùng chuẩn | Khó, phải chuyển thùng trước | Phải chờ đàn lớn |
| Rủi ro chính | Thùng lệch cỡ, đàn bị thu mật trước khi bán | Chết sau chuyển, nguồn khai thác | Mất chúa, bị cướp, suy khi chở |
| Hợp với ai | Trại mới, trại mở rộng | Người có tay nghề chuyển đàn | Trại gần nơi bán, có kinh nghiệm |
Đàn trong thùng: dễ nhất, nhưng phải hỏi chuyện cỡ thùng
Phần lớn trại mới nên lấy đàn trong thùng làm lô chính. Đàn đã quen sống trong lòng thùng, đã xây khối nhộng ở chỗ nó chọn, hũ mật xếp đâu vào đấy. Về trại chỉ cần đặt lên kệ, mở cửa tổ đúng lúc và theo dõi. Kiểm trước khi mua cũng dễ vì mở nắp là thấy.
Điều hay bị bỏ qua là cỡ thùng. Nếu trại định dùng một cỡ thùng có tầng để sau này tách và thu mật nhanh, mà đàn mua về nằm trong thùng khác cỡ, anh chị sẽ phải chuyển thùng, tức là thêm một lần làm đàn xáo trộn. Hỏi người bán có thể giao trong thùng theo cỡ của trại không, có nơi nhận đóng thùng theo yêu cầu khi đặt số lượng.
Một điều khác là đàn có bị thu mật sát trước khi bán không. Đàn trong thùng thu mật dễ, nên một số nơi thu mật rồi mới bán. Không sai, nhưng anh chị cần biết để đặt đàn vào chỗ có hoa ngay và đừng chở xa.
Cuối cùng, xem tình trạng chính cái thùng. Thùng gỗ đã qua vài mùa mưa có thể mục ở đáy, nứt ở mối ghép, nắp cong vênh. Ong sẽ bít khe bằng keo, nhưng thùng hở nhiều thì kiến và ruồi dễ vào, mưa tạt ngấm vào lòng thùng. Thùng hư nhẹ thì thay khi tách đàn lần đầu; thùng mục nặng thì nên yêu cầu chuyển đàn sang thùng mới trước khi giao, hoặc tính phần công chuyển thùng vào thoả thuận ngay từ đầu.
Đàn hốc cây: đẹp, nhưng nhiều việc
Đàn trong khúc gỗ trông tự nhiên, nhiều người thích đặt vài khúc ở lối vào trại cho có hồn. Nhưng với mục tiêu sản xuất, đàn hốc cây có ba bất lợi. Thứ nhất, không mở ra kiểm được nên mua gần như dựa trên cửa tổ. Thứ hai, khúc gỗ nặng, chở dễ nứt, mật chảy, ong chết dính. Thứ ba, muốn tách hay thu mật phải chuyển đàn sang thùng trước.
Chuyển đàn từ khúc gỗ sang thùng là một kỹ thuật riêng, cần bổ khúc gỗ, gỡ khối nhộng nguyên vẹn đặt sang thùng, chuyển hũ mật hũ phấn, giữ cho ong theo sang. Làm vội hoặc làm sai mùa thì tỉ lệ đàn bỏ đi hoặc suy rất cao. Người mới làm trại nên để việc này cho người có tay nghề, hoặc chỉ mua đàn hốc cây với số lượng rất ít.
Nếu vẫn muốn có vài khúc gỗ trong trại, hãy làm cho chúng một chỗ đặt riêng: kê ngang hoặc dựng đứng theo đúng chiều đàn đã sống, có mái che, có chống kiến ở chân. Đừng nhét khúc gỗ vào dãy thùng chuẩn, vì nó làm lệch nhịp kệ, chắn lối đi và khó kiểm. Coi chúng là đàn trưng bày và đàn học nghề, không tính vào sản lượng của trại. Khách đến thăm trại thường thích nhìn những khúc gỗ này hơn cả dãy thùng thẳng tắp, nên đặt chúng gần lối vào là vừa đẹp vừa đỡ để khách đi sâu vào các dãy sản xuất.
Và một lần nữa, hỏi nguồn khúc gỗ. Đàn cưa từ cây ăn trái đổ trong vườn, từ cây phải chặt khi làm đường, có câu chuyện rõ ràng. Đàn mà người bán không nói được từ đâu, hoặc nói từ rừng, thì không nên mua, vì vừa có rủi ro pháp lý vừa khuyến khích phá tổ tự nhiên.
Đàn mới tách: rẻ công chở nếu gần, rủi ro nếu xa
Đàn mới tách có lợi thế là thường được giao ngay trong thùng chuẩn, và nếu trại ở gần nơi bán thì có thể nhận nhiều đàn với chi phí thấp hơn so với đàn đã lớn. Nhưng đàn mới tách cần thời gian để có chúa đẻ ổn định. Trong giai đoạn đó, nó ít ong canh cửa, dễ bị đàn mạnh xung quanh cướp mật.
Nếu mua đàn mới tách, hỏi rõ phần đàn mình nhận là phần nào: phần mang theo chúa cũ hay phần phải tự nuôi chúa mới. Phần có chúa cũ thường đứng nhanh hơn. Phần phải nuôi chúa mới cần có ô chúa trong khối nhộng và cần yên tĩnh trong nhiều tuần.
Đặt đàn mới tách ở đầu dãy hoặc khu riêng, xa các đàn mạnh, thu nhỏ cửa tổ để ong dễ canh. Không thu mật, không mở kiểm dày. Người mua đàn mới tách nên có kinh nghiệm hoặc có người bán theo sát ít nhất trong tháng đầu.
Có một cách mua đàn mới tách ít rủi ro hơn: đặt trước với người bán, để họ tách và giữ đàn ở trại của họ đến khi đàn đã đứng, rồi mới giao. Đàn ở lại chỗ cũ trong giai đoạn mong manh nhất, nơi người bán quen tay chăm. Đổi lại anh chị phải chờ lâu hơn và nên đến xem một lần trước khi nhận để chắc đàn đúng là đã lớn lên như hẹn.
Đàn bắt bằng thùng bẫy: loại thứ tư ít người nhắc
Ngoài ba loại trên, có những nơi bán đàn bắt được bằng thùng bẫy đặt trong vườn. Thùng bẫy là thùng rỗng có mồi sáp, keo cũ, đặt ở chỗ đàn tự nhiên hay chia tổ đi tìm nhà mới. Khi một đàn vào ở, người nuôi để nó lớn thêm trong thùng một thời gian rồi mới bán. Về bản chất đây là đàn tự nhiên nhưng đã quen thùng ngay từ đầu, nên không phải chịu cú sốc chuyển từ hốc cây.
Điểm mạnh của đàn bẫy là nguồn gốc rõ và hợp lệ, đàn tự chọn chỗ nên thường có sức. Điểm cần hỏi là đàn vào thùng từ khi nào. Đàn mới vào ở vài tuần còn đang xây, chưa có nhiều hũ, giống như đàn mới tách về độ mong manh. Đàn đã ở vài tháng, có khối nhộng đầy, hũ mật xếp kín thì tương đương đàn trong thùng tốt.
Thùng bẫy thường là thùng rẻ, đóng vội, có khi khác cỡ hẳn thùng trại. Nếu mua đàn bẫy cho trại, nên tính trước lần chuyển sang thùng chuẩn, hoặc nhờ người bán dùng đúng cỡ thùng trại khi đặt bẫy cho mùa sau. Một số trại đặt hàng theo kiểu này: gửi trước thùng trống đúng cỡ cho người bắt đàn, mùa sau nhận lại đàn đã vào ở.
Một lô hỗn hợp cho trại mới trông thế nào
Với một trại mới, cách an toàn là lấy đàn trong thùng chuẩn làm phần lớn của lô đầu, đàn mới tách nếu có thì chỉ là phần nhỏ và đặt riêng, đàn hốc cây chỉ để trưng bày hoặc để học cách chuyển đàn khi đã có tay nghề. Như vậy trại có một nền đàn ổn định để học nhịp chăm, trong khi vẫn thử được các loại khác mà không đặt cược cả trại vào chúng.
Khi lập danh sách mua, ghi rõ từng thùng thuộc loại nào ngay trên phiếu giao. Sau hai tháng, nhìn lại sổ: loại nào đứng được nhiều, loại nào hao. Đó là thông tin quý nhất để quyết định lô sau, sát với điều kiện vườn và tay nghề của chính trại mình hơn bất cứ lời khuyên chung nào.
Nếu sau một mùa trại đã có vài đàn mẹ khoẻ, nên chuyển dần sang tự tách đàn trong trại thay vì mua thêm đàn mới tách từ xa. Đàn tách tại chỗ không phải chịu đường chở, và anh chị biết rõ lịch sử đàn mẹ của nó.
Một lưu ý về cách nói chuyện với người bán khi đặt lô hỗn hợp: nói rõ ngay từ đầu phần nào là lô chính, phần nào là thử. Người bán biết anh chị cần bao nhiêu đàn trong thùng chuẩn, bao nhiêu đàn mới tách, sẽ chuẩn bị đúng, thay vì giao một lô trộn lẫn rồi hai bên mất công phân loại lại tại vườn. Phiếu giao ghi loại đàn cạnh số thùng giúp cả hai bên dễ đối chiếu khi cần dùng tới thoả thuận bảo hành.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú hốc cây có cho mật nhiều hơn đàn trong thùng không?
Không có cơ sở để nói vậy. Lượng mật phụ thuộc sức đàn, nguồn hoa và cách chăm. Đàn hốc cây chỉ khác ở chỗ khó thu mật mà không phá tổ, nên với trại sản xuất, đàn trong thùng thuận tay hơn nhiều.
Mua đàn mới tách bao lâu thì nên chở về?
Nên chờ đến khi đàn có dấu hiệu đã đứng được: có ô bánh trứng mới, cửa tổ có ong canh, ong mang phấn về đều. Khoảng thời gian này tuỳ đàn và mùa, hỏi người bán và xin xem lại trước khi chở.
Có nên tự chuyển đàn hốc cây sang thùng ngay khi mua về?
Không nên làm ngay. Đàn vừa chịu một lần chở đã bị xáo trộn, chuyển thùng tiếp là thêm một cú sốc. Để đàn yên vài tuần ở trại, chọn ngày mát, có nguồn hoa, và tốt nhất làm cùng người đã quen tay.
Thùng của nơi bán khác cỡ thùng trại thì xử lý sao?
Có hai cách: đặt nơi bán giao trong thùng theo cỡ của trại nếu họ nhận làm, hoặc nhận đàn trong thùng cũ rồi chuyển sang thùng chuẩn khi đàn đã khoẻ, thường kết hợp vào lần tách đàn đầu tiên để đỡ một lần xáo trộn.
Đàn hốc cây từ vườn nhà có cần giấy tờ gì không?
Mua bán đàn ong từ vườn nhà giữa các hộ thường không có giấy tờ riêng, nhưng nên có tin nhắn hoặc giấy ghi nguồn gốc. Nếu có nghi ngờ về khai thác trong rừng, không mua và hỏi kiểm lâm hoặc UBND xã nơi đó để biết quy định hiện hành.