Một trại ong dú đang quá tải nguồn hoa thường cho thấy ba dấu hiệu đi cùng nhau: nhiều đàn trơ hũ mật cùng lúc, cướp mật xảy ra giữa các thùng trong trại, và lượng mật thu được giảm dần qua các lần thu dù số đàn không giảm. Thấy một dấu hiệu lẻ thì chưa kết luận được; thấy cả ba lặp lại qua nhiều tuần, nhất là ở mùa khó, thì nên giảm tải trước khi mất đàn.
Bài này dành cho người đã có trại vài chục đàn và bắt đầu thấy "trại không còn như trước". Phần dưới tách từng dấu hiệu, chỉ cách phân biệt quá tải với những nguyên nhân khác hay bị nhầm (đàn bệnh, đàn mất chúa, thuốc trừ sâu vùng bên), rồi đi tới các bước giảm tải theo thứ tự từ nhẹ đến nặng.
Vì sao quá tải là chuyện của cả trại, không phải của một tổ
Một tổ yếu có thể do trăm lý do: chúa già, ruồi đẻ trứng, thùng thấm nước, lần thu mật trước lấy quá tay. Nhưng khi nhiều tổ ở nhiều dãy khác nhau cùng yếu đi theo cùng một kiểu, trong cùng một khoảng thời gian, thì nguyên nhân thường nằm ngoài thùng: nguồn thức ăn quanh trại không còn đủ cho số đàn đang có.
Đây là lý do người làm trại cần nhìn số liệu của cả trại thay vì chỉ chăm chăm vào từng tổ. Khi đi kiểm luân phiên, ghi lại số tổ có hũ mật mỏng, số tổ co bánh trứng, số vụ cướp. Một tuần lẻ tẻ vài tổ là chuyện bình thường. Nhiều tuần liền, con số cứ tăng, trải đều khắp trại, đó là tiếng chuông.
Quá tải cũng nguy hiểm theo kiểu dây chuyền. Đàn đói thì yếu, đàn yếu thì bị đàn khoẻ hơn vào cướp, đàn bị cướp mất mật dự trữ thì càng đói, và đàn đi cướp cũng mất ong trong những trận giằng co ở cửa tổ. Một trại quá tải kéo dài vài tháng có thể mất cùng lúc nhiều đàn, mà người nuôi lại nghĩ là do "dịch" hay "xui".
Dấu hiệu thứ nhất: đàn đói lan rộng
Hũ mật mỏng hoặc trơ ở nhiều tổ. Mở thùng thấy hũ mật cũ đã bị ăn gần cạn, hũ mới không được đắp thêm. Một hai tổ như vậy chưa sao, phần lớn trại như vậy là vấn đề.
Bánh trứng co lại. Đàn thiếu phấn sẽ giảm nuôi con, vòng bánh trứng nhỏ đi so với lần kiểm trước. Ở dãy nào cũng thấy cảnh này thì nghi thiếu phấn hoa quanh trại.
Cửa tổ thưa ong vào giờ đẹp trời. Buổi sáng nắng nhẹ mà ong ra vào lèo tèo, ít con mang phấn trên chân, nghĩa là ngoài kia không còn nhiều thứ để mang về.
Ong tụ lại lâu ở cửa tổ. Ong thợ đứng lì ở miệng ống, không bay ra, cũng không về. Có thể chỉ do thời tiết, nhưng nếu lặp lại vào ngày nắng ráo thì đáng ghi.
Đàn mới tách không lớn lên. Những đàn con tách ra vài tháng trước vẫn nhỏ như lúc mới tách, không xây thêm hũ, không nở bánh trứng. Đàn con nhạy với thiếu ăn hơn đàn mẹ, nên chúng thường báo động sớm nhất cho cả trại.
Ong đi lảng vảng quanh thùng khác. Thấy ong của tổ này bay dò quanh khe thùng của tổ bên cạnh, đậu lên nắp, tìm đường chui vào. Đó là bước trước của cướp mật, cũng là dấu hiệu đàn không tìm đủ thức ăn ở ngoài.
Dấu hiệu thứ hai: cướp mật trở thành chuyện thường
Cướp mật là khi ong từ tổ khác kéo đến, vượt qua lính gác ở cửa tổ để vào lấy mật. Trong trại ong dú, nạn này hay xảy ra lúc thức ăn ngoài kia khan hiếm, vì đàn khoẻ có nhiều ong thợ rảnh việc và đánh hơi được mật ở thùng bên cạnh. Một trại nuôi trong sức chứa có thể có cướp lẻ tẻ vào mùa khó, nhưng khi nó xảy ra hằng tuần thì gần như chắc là trại đang thừa đàn.
Dấu hiệu dễ thấy là đám ong đánh nhau ở cửa tổ, xác ong rơi dưới chân kệ, cửa tổ bị cắn sứt, mùi mật nồng quanh một thùng. Tổ bị cướp thường yếu dần, có khi bị vét sạch rồi bỏ đi. Tổ đi cướp thì lúc đầu có vẻ khoẻ lên, nhưng nó cũng mất ong trong các trận giằng co, và đã quen thói thì đi cướp tiếp sang tổ khác.
Cần phân biệt cướp do quá tải với cướp do sơ suất của người nuôi. Mở thùng lâu, để mật nhỏ giọt quanh kệ, thu mật giữa trại mà không che chắn, để thùng hở khe: những chuyện đó cũng kích cướp, kể cả khi vườn đủ hoa. Nếu đã làm gọn mọi khâu mà cướp vẫn diễn ra đều đặn, thì lý do nằm ở số đàn so với nguồn hoa.
Ghi mỗi vụ cướp vào sổ sự cố của trại: ngày, tổ bị cướp, tổ nghi đi cướp, tình trạng nguồn hoa lúc đó. Sau một mùa, nhìn sổ sẽ thấy các vụ cướp dồn vào khoảng thời gian nào, và đó chính là những tuần vườn không nuôi nổi số đàn đang có.
Dấu hiệu thứ ba: mật ít dần qua từng lần thu
Người làm trại thường ghi lượng mật thu được cho từng tổ hoặc từng dãy. Khi số đàn tăng mà tổng lượng mật của cả trại không tăng, hoặc tăng ít hơn hẳn số đàn, nghĩa là mỗi đàn đang được chia phần nhỏ hơn. Khi tổng lượng mật giảm dù số đàn giữ nguyên hoặc tăng, đó là dấu hiệu khá rõ của quá tải.
Muốn so cho công bằng, cần so cùng mùa của các năm, vì lượng mật thay đổi rất mạnh theo mùa. So mùa rộ năm nay với mùa khó năm ngoái thì kết luận gì cũng sai. Cũng cần trừ đi những năm có thời tiết bất thường, như mưa trái mùa đúng lúc vườn ra hoa, vì năm đó mọi trại trong vùng đều kém.
Một cách nhìn khác là xem tỉ lệ tổ "đủ điều kiện thu". Nếu trước đây trong mỗi đợt thu, phần lớn tổ có hũ mật đầy để lấy, nay chỉ còn một phần nhỏ, còn lại phải để nguyên cho đàn ăn, thì vườn đang bị chia mỏng. Số liệu này có sẵn trong sổ thu mật từng tổ, không cần đo đạc gì thêm.
Đừng nhầm quá tải với những nguyên nhân khác
Thuốc trừ sâu vùng bên. Mất đàn đột ngột, xác ong nhiều trước cửa tổ, xảy ra ngay sau đợt phun của vườn hay ruộng gần đó: đây là ngộ độc, không phải quá tải. Quá tải diễn ra chậm, kéo dài nhiều tuần.
Đàn mất chúa. Một tổ đang tốt bỗng không còn bánh trứng mới, ong thợ ít dần dù mật vẫn còn: thường là mất chúa. Nếu chỉ vài tổ lẻ bị vậy thì là chuyện của từng tổ.
Địch hại. Ruồi đẻ trứng, kiến, thằn lằn rình cửa tổ làm đàn yếu cục bộ theo dãy hoặc theo góc trại. Quá tải thì trải đều khắp trại.
Thu mật quá tay. Nếu trước đó vừa có đợt thu lớn mà chừa ít, đàn trơ hũ là do người, không phải do vườn. Xem lại sổ thu mật trước khi kết luận.
Thời tiết. Một đợt mưa dầm dài làm cả trại đói tạm thời. Trời tạnh, hoa nở lại mà đàn hồi lên nhanh thì không phải quá tải.
Một ví dụ giả định để thấy các dấu hiệu chồng lên nhau
Để dễ hình dung, thử theo một trại giả định, không phải trại có thật. Trại này năm trước nuôi khoảng hai mươi lăm đàn trong vườn cây ăn trái xen điều, qua mùa khô không mất đàn nào. Thấy đàn khoẻ, chủ trại tách và mua thêm, đến đầu năm sau có gần năm mươi đàn trên cùng khu đất, vườn xung quanh không thay đổi gì.
Mùa hoa đầu năm, mọi thứ trông vẫn ổn: ong ra vào nhiều, mật đắp đều. Sang giữa mùa khô, sổ kiểm luân phiên bắt đầu ghi nhiều tổ hũ mỏng ở dãy cuối, rồi lan sang các dãy khác. Vài tuần sau có vụ cướp đầu tiên, rồi gần như tuần nào cũng có. Đợt thu mật cuối mùa khô, phần lớn tổ không đủ mật để lấy, tổng lượng thu ít hơn năm trước dù số đàn gần gấp đôi.
Nhìn riêng từng dấu hiệu, chủ trại có thể nghĩ dãy cuối bị địch hại, vụ cướp là do mở thùng lâu, mật ít là do thời tiết. Đặt cạnh nhau trong sổ, chúng cùng kể một câu chuyện: trại đã vượt sức chứa của vườn. Cách xử lý đúng ở đây không phải là thay thùng hay đổi cách thu, mà là đưa số đàn về gần mức năm trước, hoặc chuyển bớt đàn sang điểm khác.
Ví dụ này cũng cho thấy vì sao tăng đàn nên đi từng bậc: nếu trại chỉ tăng lên khoảng ba mươi lăm đàn rồi theo dõi một năm, chủ trại đã thấy tín hiệu sớm mà không phải mất đàn hàng loạt.
Giảm tải theo thứ tự từ nhẹ đến nặng
Khi đã khá chắc trại đang quá tải, đừng vội bán tống đàn đi. Có thể giảm tải theo thứ tự sau, làm bước nhẹ trước, theo dõi rồi mới tính bước nặng hơn.
- Ngừng tách đàn mới và ngừng nhập thêm đàn, kể cả khi có đàn đang "đẹp để tách".
- Giãn lịch thu mật, chừa nhiều mật hơn cho đàn trong suốt mùa khó.
- Gom những tổ quá yếu, đã mất chúa hoặc gần như trơ ong, xử lý dứt điểm thay vì để chúng thành mồi cho cướp mật.
- Chuyển một phần đàn sang điểm đặt khác cách đủ xa, như vườn người quen, để chia tải ra hai vùng hoa.
- Bán bớt đàn giống khoẻ cho người cần, ưu tiên bán trước mùa khó thay vì đợi đàn yếu đi mới bán.
- Song song, bắt đầu trồng thêm cây nở vào những tháng thiếu hoa và làm thêm điểm nước cho trại.
Sau mỗi bước, theo dõi vài tuần. Khi số vụ cướp giảm, đàn bắt đầu đắp hũ mới, bánh trứng nở lại, đó là dấu hiệu số đàn đã về gần sức chứa của vườn.
Đặt ngưỡng báo động cho chính trại mình
Thay vì đợi tới khi thấy rõ cả ba dấu hiệu, người làm trại có thể tự đặt ra vài ngưỡng báo động dựa trên sổ của chính trại. Ngưỡng không cần chính xác theo nghĩa khoa học; nó chỉ là một mốc để buộc mình dừng lại xem xét, thay vì cứ tiếp tục tách đàn theo thói quen.
Ví dụ, chủ trại có thể quy ước: khi trong một vòng kiểm luân phiên, số tổ hũ mỏng chiếm quá một phần tư trại, thì ngừng tách đàn trong tháng đó. Khi có hai vụ cướp trong cùng một tuần, thì xem lại toàn bộ lịch thu mật và cách làm trong trại. Khi đàn con tách đã hai ba tháng mà không lớn lên ở nhiều dãy, thì không nhập thêm đàn cho tới mùa hoa sau. Đây là quy ước tự đặt, không phải chuẩn chung, và nên điều chỉnh theo kinh nghiệm từng năm.
Ngưỡng nên được ghi ngay trang đầu sổ trại, để cả những người làm cùng cũng biết. Khi có người phụ việc hay người chăm hộ, họ không cần hiểu hết lý thuyết về sức chứa, chỉ cần biết chạm mốc nào thì báo cho chủ trại.
Cái lợi lớn nhất của ngưỡng là nó tách quyết định ra khỏi cảm xúc. Lúc mùa hoa, ai cũng muốn tách thêm; lúc mất đàn, ai cũng muốn bán bớt. Có mốc đặt trước, người làm trại hành động theo sổ, không theo tâm trạng.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tổ trơ hũ thì gọi là trại quá tải?
Không có tỉ lệ cố định. Điều đáng chú ý là xu hướng: số tổ trơ hũ tăng dần qua nhiều tuần, trải đều khắp các dãy, đi kèm cướp mật thường xuyên. Một hai tổ lẻ thì nên xem nguyên nhân riêng của từng tổ.
Cho đàn ăn nước đường có giải quyết được quá tải không?
Cho ăn tạm có thể giúp đàn qua vài tuần khó, nhưng không giải quyết gốc vấn đề. Nước đường đặt hở dễ kích cướp mật trong trại, và mật trữ lẫn đường thì không nên đem bán như mật thật. Giảm số đàn hoặc tăng nguồn hoa mới là cách bền.
Cướp mật có lan từ trại mình sang trại hàng xóm không?
Có thể, nếu hai trại đặt gần nhau và cùng thiếu thức ăn. Ong quen đi cướp sẽ dò tìm mọi nguồn mật gần đó. Đây là lý do nên nói chuyện với người nuôi gần bên khi mùa khó tới.
Có nên thu mật sạch rồi bán bớt đàn khi thấy quá tải?
Không nên thu sạch, vì đàn đang đói lại càng yếu và khó bán. Nên bán đàn khi đàn còn khoẻ, còn mật trữ, để người mua nhận đàn tốt và trại mình giữ được uy tín.
Trại quá tải có làm mật kém chất lượng không?
Lượng mật giảm là chắc, còn chất lượng thì phụ thuộc nguồn hoa và cách thu, sơ chế. Tuy vậy, đàn đói dễ bị cho ăn bổ sung, và nếu người nuôi lỡ thu cả phần mật lẫn đường thì lô mật đó không còn là mật nguyên chất.
Mất bao lâu để trại hồi lại sau khi giảm đàn?
Tuỳ mùa. Giảm đàn ngay trước mùa hoa thì đàn hồi nhanh trong vài tuần. Giảm giữa mùa khó thì phải chờ tới khi hoa nở lại mới thấy rõ. Theo dõi số vụ cướp và hũ mật mới để biết.