Một vườn nuôi được bao nhiêu đàn ong dú thì không có con số đúng cho mọi nơi: mức đó gọi là sức chứa, và nó do lượng hoa, lượng nhựa cây, nước và ong khác đang cùng kiếm ăn quanh vườn quyết định, nhất là trong tháng khan nhất của năm. Cách chắc nhất để biết là tăng đàn từng bậc, ghi sổ và nhìn phản ứng của đàn qua trọn một vòng năm, thay vì nhân số đàn theo diện tích đất.
Bài này viết cho người đã nuôi vài tổ, nay muốn lên thành một trại vài chục đàn trong vườn nhà hoặc vườn thuê. Bài không đưa ra con số "bao nhiêu đàn mỗi công đất", vì chưa có số liệu nào đáng tin để áp chung cho mọi vườn; thay vào đó là cách nghĩ về sức chứa, những thứ làm nó tăng hay giảm, và cách tự dò ra mức của chính vườn mình.
Sức chứa là gì và vì sao không có một con số chung
Sức chứa của một vườn là số đàn ong dú mà nguồn thức ăn quanh đó nuôi được ở mức khoẻ qua cả năm, không phải số đàn nhét vừa trên kệ. Đàn ong dú cần mật hoa để làm mật, phấn hoa để nuôi ấu trùng, và nhựa cây để xây cửa tổ, vách hũ, trám khe. Thiếu một trong ba thứ đó trong thời gian dài là đàn chững lại, dù thùng vẫn đẹp, kệ vẫn chắc.
Con số chung không có vì mỗi vườn một khác. Vườn chôm chôm xen sầu riêng khác vườn điều thuần, vườn sát rừng tràm khác vườn giữa khu dân cư dày. Có vườn ra hoa dồn vào hai tháng rồi im lặng cả mùa khô; có vườn nhỏ nhưng xung quanh nhiều hàng rào bông giấy, cây dại, cỏ hoa ven bờ ruộng, nên ong lúc nào cũng có chỗ kiếm ăn. Cùng một diện tích, sức chứa có thể chênh nhau rất xa.
Thêm nữa, ong dú không chỉ kiếm ăn trong hàng rào nhà mình. Chúng bay ra vườn bên, ra bờ kênh, ra hàng cây ven đường. Vì vậy sức chứa thật là của cả một vùng nhỏ quanh trại, và vùng đó cũng có ong của người khác, đàn hoang trong hốc cây, ong mật của trại bên. Người làm trại nên coi con số mình đọc được ở đâu đó chỉ là chuyện của vườn người ta, không phải của vườn mình.
Năm thứ quyết định sức chứa của một vườn
Hoa nở rải đều hay dồn cục. Vườn có nhiều loại cây nở nối nhau thì đàn có ăn quanh năm. Vườn chỉ một loại cây chủ lực thì đàn no một mùa, đói nhiều tháng. Sức chứa bị kéo xuống bởi tháng ít hoa nhất, không phải tháng nhiều hoa nhất.
Phấn hoa, không chỉ mật hoa. Có những giai đoạn vườn nhiều mật hoa nhưng ít phấn; đàn vẫn trữ được mật mà bánh trứng không nở rộng. Đàn nuôi con bằng phấn, nên vườn thiếu cây cho phấn thì số ong non giảm dần.
Nhựa cây. Ong dú dùng nhựa nhiều hơn người mới nghĩ. Vườn có xoài, điều, cây có nhựa ở vỏ hay ở chồi non thì đàn dễ xây tổ, vá tổ, chống địch hại. Vườn trơ, toàn cây ít nhựa, đàn phải bay xa để lấy.
Nước gần trại. Mùa nắng, đàn cần nước để làm mát tổ. Không có nước trong tầm bay thì ong phải đi xa hơn, tốn ong thợ cho việc chở nước thay vì kiếm ăn.
Ong khác cùng kiếm ăn. Trại bên có hàng chục đàn ong mật, hay quanh vùng có nhiều đàn ong dú hoang, thì phần hoa chia cho trại mình ít đi. Một vườn từng nuôi tốt mười đàn có thể chững lại khi người hàng xóm mở trại mới, dù vườn mình không thay đổi gì.
Nhìn vòng quanh trại, không chỉ trong hàng rào
Trước khi quyết định tăng đàn, đi bộ một vòng quanh trại, càng xa càng tốt, và ghi lại những gì thấy. Bên trái là vườn ai, trồng gì, cây đã mấy năm tuổi. Bên phải là ruộng lúa hay ruộng rau, có phun thuốc định kỳ không. Phía sau có bờ kênh nhiều cây dại, rặng tre hay một khoảng đất trống đầy cỏ hoa. Những chỗ đó đều là "bếp" chung của đàn ong.
Ghi thêm những gì có thể thay đổi trong vài năm tới. Vườn cao su bên cạnh sắp đến tuổi thanh lý, khu đất trống đang được san lấp để xây xưởng, hàng rào cây dại vừa bị phát quang làm đường. Một trại tính sức chứa dựa trên vườn bên cạnh mà vườn đó đổi sang trồng cây khác hoặc bê tông hoá, thì năm sau số đàn đang có sẽ thành quá nhiều.
Cũng nên hỏi người trong xóm xem quanh đây ai nuôi ong, nuôi bao nhiêu, đặt ở đâu. Không cần hỏi kỹ, chỉ cần biết trong vùng có trại ong mật lớn hay không, có ai thường đi bắt đàn ong dú trong hốc cây không. Câu trả lời giúp người làm trại hiểu vì sao đàn mình ở mùa này yếu đi mà không phải tự trách kỹ thuật.
Người làm trại lâu năm thường giữ một tờ giấy vẽ tay sơ đồ vùng quanh trại, đánh dấu chỗ có cây hoa lớn, chỗ có nước, chỗ hay phun thuốc. Tờ giấy đó cũ dần theo năm, nhưng nhìn lại là thấy ngay vì sao một mùa đàn khoẻ, một mùa đàn yếu.
Dò sức chứa bằng cách tăng đàn từng bậc
Cách dò không cần dụng cụ gì đặc biệt, chỉ cần kiên nhẫn và một cuốn sổ trại. Ý chính là tăng đàn chậm, mỗi bậc chờ đủ lâu để thấy phản ứng của đàn cũ.
- Bắt đầu từ số đàn đang nuôi ổn định ít nhất một năm. Đó là mức vườn đã chứng minh là nuôi được.
- Tăng một bậc vừa phải, ví dụ thêm khoảng một phần ba hoặc một nửa số đàn đang có, bằng đàn tách từ chính trại hoặc đàn mua về.
- Theo dõi qua trọn một vòng năm, nhất là qua mùa khô và đầu mùa mưa, những tháng hoa ít nhất.
- Ghi cho từng tổ: cửa tổ có ong ra vào đều không, hũ mật dày lên hay mỏng đi, bánh trứng nở rộng hay co lại, có vụ cướp mật nào không.
- So đàn cũ trước và sau khi tăng. Nếu đàn cũ vẫn giữ nhịp như năm trước, có thể tăng bậc tiếp. Nếu đàn cũ yếu đi rõ, dừng lại và coi mức trước đó là sức chứa tạm thời.
- Lặp lại sau mỗi năm, vì vùng quanh trại thay đổi và sức chứa cũng thay đổi theo.
Cách này chậm, nhưng nó tránh được cái giá đắt nhất của người làm trại: tăng đàn ồ ạt rồi mất một loạt đàn vào mùa khó, phải gầy dựng lại từ đầu.
Đọc mùa khó nhất, đừng đọc mùa rộ
Sai lầm thường gặp là đánh giá vườn vào lúc hoa nở rộ. Khi cả vườn nhãn, vườn xoài cùng ra hoa, ong ra vào tấp nập, hũ mật dày lên trông thấy, người nuôi dễ nghĩ vườn còn nuôi được gấp đôi. Nhưng mùa rộ chỉ kéo dài vài tuần, còn những tháng sau đó đàn phải sống bằng phần trữ và lượng hoa lác đác.
Mùa khó với trại ong dú ở Đông Nam Bộ thường rơi vào cuối mùa khô, lúc nắng gắt, cây dại khô héo, nhiều vườn đã qua mùa hoa, và cả những đợt mưa dầm dài khiến ong ít ra được khỏi tổ. Thời điểm cụ thể của từng vùng, từng vườn một khác, nên phải tự ghi trong sổ chứ không theo lịch chung.
Trong mùa khó, nhìn ba thứ: hũ mật có bị đàn ăn mỏng dần không, ong có tụ quanh cửa tổ nhà bên một cách khác thường không, và có tổ nào bắt đầu co bánh trứng lại không. Nếu mùa khó qua đi mà phần lớn đàn vẫn giữ được bánh trứng và còn một ít mật trữ, vườn đang nuôi trong sức chứa. Nếu nhiều đàn trơ hũ, có cướp mật, có tổ bỏ đi, vườn đã quá tải.
Một chi tiết nhỏ: đừng thu mật quá tay ngay trước mùa khó. Lượng mật chừa lại trong hũ chính là phần lương ăn giúp đàn qua những tuần hoa ít. Thu sạch lúc này rồi đổ lỗi cho vườn thiếu hoa là đánh giá sai sức chứa.
Khi vườn đã chạm trần: giữ ít mà khoẻ, hay mở điểm thứ hai
Khi đã thấy vườn chạm trần, người làm trại có ba lựa chọn. Thứ nhất là giữ số đàn ở mức đó, tập trung làm cho từng đàn khoẻ, mật đều, đàn giống đẹp. Một trại ba mươi đàn khoẻ thường cho nhiều hơn một trại sáu mươi đàn đói, và tốn ít công chăm hơn hẳn.
Thứ hai là nâng sức chứa của chính vườn: trồng thêm cây nở vào tháng thiếu hoa, giữ lại hàng rào cây dại thay vì phát sạch, làm thêm điểm nước. Cách này mất vài năm mới thấy hiệu quả, vì cây cần thời gian lớn và ra hoa, nhưng nó bền nhất.
Thứ ba là mở một điểm đặt trại thứ hai, cách điểm đầu đủ xa để hai nhóm đàn không tranh cùng một vùng hoa, thường là trong vườn của người quen. Cách này nhanh, nhưng kéo theo việc đi lại, thoả thuận với chủ vườn và rủi ro ở nơi mình không ở thường xuyên.
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi người. Người làm trại một mình, ít thời gian thì nên nghiêng về giữ ít mà khoẻ. Người muốn sống bằng nghề, có người phụ, có đường bán đàn giống thì có thể tính tới điểm thứ hai. Dù chọn gì, quyết định nên dựa vào sổ trại của chính mình qua ít nhất một vòng năm, không dựa vào cảm giác lúc mùa hoa.
Ghi gì trong sổ để biết vườn đang ở đâu
Sổ không cần cầu kỳ. Một bảng đơn giản, ghi mỗi tháng một lần cho cả trại, đủ để sau một năm nhìn ra vườn đang nuôi trong hay quá sức chứa.
| Mục ghi | Cách ghi | Nói lên điều gì |
|---|---|---|
| Số đàn đang nuôi | Đếm đầu tháng, ghi cả đàn mới tách, đàn mua thêm | Mốc để so với sức khoẻ đàn |
| Đàn có bánh trứng nở rộng | Đếm số tổ khi kiểm luân phiên | Đàn còn đủ phấn để nuôi con |
| Đàn có hũ mật mỏng hoặc trơ | Đếm số tổ, ghi tên dãy | Dấu hiệu thiếu mật hoa |
| Vụ cướp mật | Ghi ngày, tổ bị cướp, tổ nghi đi cướp | Áp lực thức ăn trong trại |
| Cây đang ra hoa quanh trại | Ghi tên cây, ước mức nở ít hay nhiều | Nối hoa theo tháng của chính vườn |
| Thay đổi quanh vùng | Vườn bên đổi cây, trại mới mở, phun thuốc | Lý do sức chứa đổi theo năm |
Sau mười hai tháng, đặt các cột cạnh nhau. Tháng nào số đàn đói tăng vọt, tháng đó là điểm nghẽn của vườn; muốn tăng đàn thì phải giải quyết được tháng đó trước.
Câu hỏi thường gặp
Có công thức tính số đàn ong dú theo diện tích vườn không?
Chưa có công thức nào đáng tin để áp chung, vì sức chứa phụ thuộc loại cây, mùa hoa, nhựa, nước và ong khác quanh vùng. Cách chắc nhất là tăng đàn từng bậc, theo dõi qua trọn một năm và dừng lại khi đàn cũ bắt đầu yếu đi.
Vườn nhỏ có làm trại ong dú được không?
Được, nếu quanh vườn có nhiều nguồn hoa ngoài hàng rào như bờ kênh, cây dại, vườn hàng xóm không phun thuốc. Vườn nhỏ nằm giữa vùng nhiều cây xanh có thể nuôi tốt hơn vườn rộng nằm giữa vùng trơ trụi.
Tăng đàn bao lâu một lần là hợp lý?
Nên cách nhau ít nhất một vòng năm cho mỗi bậc tăng lớn, để kịp thấy đàn phản ứng qua mùa khó. Tăng liên tục mỗi vài tháng thì không biết đàn yếu vì vườn quá tải hay vì lý do khác.
Sao vườn không đổi mà năm nay đàn yếu hơn năm trước?
Thường do vùng quanh vườn đổi: có trại ong mới mở gần đó, vườn bên đổi cây, khu cây dại bị phát quang, hoặc mùa mưa nắng bất thường. Đi một vòng quanh trại và hỏi hàng xóm thường tìm ra nguyên nhân.
Trồng thêm cây có tăng được sức chứa không?
Có, nhất là cây nở vào đúng những tháng vườn thiếu hoa. Nhưng cây cần thời gian lớn và ra hoa, nên đây là việc tính cho vài năm tới. Trong lúc chờ, giữ số đàn ở mức vườn đang nuôi được.
Đàn ong mật của trại bên có ảnh hưởng đến trại ong dú không?
Có thể, vì hai loại ong cùng tìm mật và phấn trên nhiều loại cây giống nhau. Trại ong mật lớn đặt sát bên sẽ chia bớt nguồn hoa, nhất là trong mùa khó. Nên tính phần đó khi quyết định số đàn của mình.