Ong dú có thể góp phần thụ phấn cho nhiều cây trong vườn chuyên canh, nhất là những cây có hoa nhỏ, nở nhiều, ong ra vào dễ; lợi ích thật sự cho từng vườn phụ thuộc loài cây, giống cây, cách đặt dãy thùng và việc chủ vườn có giữ cho ong an toàn trong mùa hoa hay không. Muốn biết vườn mình có hưởng lợi, cách chắc nhất là tự quan sát và so sánh qua vài mùa, không dựa vào lời hứa tăng năng suất bao nhiêu phần trăm.
Bài này viết cho người làm trại muốn đặt đàn trong vườn chuyên canh và cho chủ vườn đang cân nhắc có nên mời ong vào. Bài không nêu tỉ lệ tăng năng suất, vì chưa có số liệu đủ chắc cho từng loại cây ở vùng này; thay vào đó là cách nghĩ về thụ phấn, cách đặt thùng và những điều cần giữ cho cả cây lẫn ong.
Thụ phấn là gì và ong dú tham gia ở đâu
Thụ phấn là quá trình hạt phấn từ nhị hoa được đưa tới nhuỵ, để hoa đậu trái. Có cây tự thụ phấn được, có cây cần gió, có cây cần côn trùng mang phấn từ hoa này sang hoa khác. Ong là nhóm côn trùng làm việc này nhiều nhất, vì chúng đi lấy mật và phấn liên tục, mang phấn bám trên người từ hoa này sang hoa khác.
Ong dú thân nhỏ, bay không xa như ong mật và thường kiếm ăn ở vùng gần tổ. Chúng thích những hoa nhỏ, nhiều phấn, mở rộng, dễ chui vào. Vì vậy chúng hay thấy trên hoa của nhiều cây ăn trái, rau màu, cây hàng rào. Ong dú cũng có thói quen kiếm ăn bền bỉ trên một nhóm hoa quen trong một khoảng thời gian, điều có lợi cho việc mang phấn đúng loại.
Tuy vậy, mỗi đàn ong dú có số ong thợ ít hơn nhiều so với một đàn ong mật, và chúng không thể bay xa. Một vài đàn đặt ở góc vườn rộng khó phủ được cả vườn. Lợi ích thụ phấn, nếu có, sẽ rõ nhất ở vùng gần dãy thùng, và giảm dần khi ra xa.
Cây nào có thể hưởng lợi, cây nào khó
Cây có hoa nhỏ, mở, nở nhiều đợt. Nhiều loại cây ăn trái ở Đông Nam Bộ thuộc nhóm này. Ong dú dễ ra vào và thường thấy đậu nhiều trên hoa. Đây là nhóm có khả năng hưởng lợi nhất.
Cây cần phấn từ cây khác giống. Có những giống cây đậu trái tốt hơn khi nhận phấn từ cây khác giống trồng xen. Ong mang phấn qua lại giữa các hàng là việc có ích, nếu vườn có trồng xen.
Cây hoa to, ống sâu. Ong dú khó vào sâu bên trong, ít mang được phấn tới nhuỵ. Những cây này thường cần loài côn trùng lớn hơn hoặc thụ phấn bằng tay.
Cây nở về đêm hay nở rất ngắn. Ong dú hoạt động ban ngày, trời mát và nắng nhẹ. Hoa nở chủ yếu ban đêm hay chỉ mở vài giờ vào lúc ong không bay thì ong ít giúp được.
Cây tự thụ phấn tốt. Có cây đậu trái tốt mà không cần côn trùng. Đặt ong vẫn có thể giúp đôi chút, nhưng đừng kỳ vọng thay đổi lớn.
Tự quan sát để biết vườn mình có hưởng lợi không
Cách đơn giản nhất là đi vào vườn vào những buổi sáng đẹp trời trong mùa hoa, đứng gần một cây đang nở, đếm xem có bao nhiêu ong dú đậu trên hoa trong vài phút. Làm ở cây gần dãy thùng và cây ở xa, so sánh. Nếu gần thùng thấy nhiều ong dú hơn hẳn, ong đang làm việc ở đó.
Muốn rõ hơn, có thể so sánh tỉ lệ đậu trái giữa những hàng cây gần dãy thùng và những hàng xa. Chọn vài cành tương tự, đếm số hoa lúc nở và số trái đậu sau đó. Một mùa chưa nói được gì, vì thời tiết và chăm sóc ảnh hưởng nhiều; phải theo dõi vài mùa mới có căn cứ.
Một số chủ vườn làm thí nghiệm nhỏ: trùm lưới mịn lên vài chùm hoa để côn trùng không vào được, so với những chùm không trùm. Nếu chùm có trùm lưới đậu trái kém hơn rõ, cây đó cần côn trùng thụ phấn, và ong dú có thể giúp được phần nào.
Những quan sát này không cần dụng cụ gì đắt tiền, chỉ cần ghi chép cẩn thận. Kết quả có thể khác nhau giữa các vườn, giữa các năm. Điều đó bình thường, và nó là lý do không nên tin những lời hứa tăng năng suất chung chung.
Đặt dãy thùng trong vườn chuyên canh
Vì ong dú kiếm ăn gần tổ, nên chia đàn thành nhiều cụm nhỏ đặt rải trong vườn thay vì dồn hết vào một góc. Mỗi cụm vài thùng, đặt ở chỗ dễ vào chăm, có bóng mát buổi chiều, không chắn lối đi của người làm vườn và xe chở phân, chở trái.
Đặt cụm thùng ở đầu hàng cây, ven lối đi chính, hoặc ở khoảng trống giữa các lô, thường là chỗ hợp lý. Tránh đặt ngay dưới tán cây sẽ được phun thuốc, tránh chỗ trũng đọng nước mùa mưa, tránh sát khu ủ phân hay chuồng trại.
Đưa đàn vào vườn trước khi cây ra hoa một khoảng thời gian, để đàn kịp quen chỗ mới, định hướng đường bay, ổn định. Đưa đàn vào giữa lúc hoa đang rộ thì đàn còn đang bối rối với vị trí mới, không tận dụng được.
Kệ phải có vành chống kiến như ở trại chính, vì vườn chuyên canh nhiều kiến, nhất là vườn có rệp sáp. Mái che cần chắc, vì người nuôi không có mặt thường xuyên để xử lý khi có mưa lớn.
Chuẩn bị đàn trước khi đưa vào vườn thụ phấn
Không phải đàn nào cũng hợp để đưa đi thụ phấn. Đàn đưa vào vườn chuyên canh nên là đàn khoẻ, đông ong thợ, có bánh trứng rộng và còn mật trữ, vì nó sẽ phải tự xoay xở ở một nơi lạ, có thể phải chịu vài đợt phun thuốc gần bên, và người nuôi không ở bên hằng ngày. Đàn yếu hay đàn vừa tách đưa đi dễ thành gánh nặng hơn là trợ giúp.
Trước khi chở, kiểm từng thùng: nắp chắc, khe hở đã trám, cửa tổ có thể đóng tạm được. Ghi mã tổ, tình trạng đàn lúc đi vào sổ, để khi đưa về có cái mà so. Nếu trại đã có xếp loại đàn A, B, C, chỉ chọn nhóm khoẻ nhất cho việc này.
Chở đàn vào ban đêm hoặc sáng sớm khi ong đã về tổ hết, đóng cửa tổ trước khi nhấc thùng, chằng buộc chắc chắn, tránh xóc mạnh. Đến nơi, đặt thùng lên kệ đã dựng sẵn, chờ đàn yên rồi mới mở cửa tổ. Những ngày đầu, ghé xem đàn có định hướng được đường bay không, có ong lạc nhiều không.
Cũng nên chuẩn bị sẵn chỗ ở trại chính để đón đàn về sau mùa hoa. Nhiều người quên mất bước này, đến khi rút đàn khỏi vườn chuyên canh mới thấy kệ cũ đã đặt đàn khác, phải dựng vội.
Giữ cho đàn an toàn trong mùa hoa
Mùa hoa cũng là mùa nhiều vườn phun thuốc phòng sâu bệnh cho hoa và trái non. Đây là xung đột lớn nhất giữa nhu cầu của vườn và an toàn của đàn ong. Nếu không giải quyết, đàn đặt vào vườn để thụ phấn có thể mất ngay trong mùa đầu tiên.
Người nuôi và chủ vườn cần thống nhất lịch phun, như đã nói ở bài về đặt trại nhờ vườn: báo trước để kịp che chắn hoặc đóng cửa tổ, phun lúc ong ít bay, tránh phun thẳng lên hoa đang nở rộ gần dãy thùng nếu có thể, chọn loại thuốc ít độc cho ong khi có lựa chọn.
Người nuôi cũng nên có mặt nhiều hơn trong mùa hoa: kiểm cửa tổ, xem có ong chết bất thường không, ghi lại tình trạng đàn trước và sau mỗi đợt phun. Nếu một đợt phun làm mất nhiều ong, cần báo cho chủ vườn ngay, cùng tìm hiểu nguyên nhân và điều chỉnh cho lần sau.
Nếu vườn bắt buộc phải phun thuốc độc với ong trong mùa hoa, cân nhắc rút đàn ra trước đợt phun và đưa vào lại sau một khoảng thời gian an toàn. Việc này tốn công, nhưng còn hơn mất đàn.
Ngoài mùa hoa: đàn sống bằng gì trong vườn chuyên canh
Vườn chuyên canh thường rất giàu hoa trong vài tuần cây chủ lực nở, rồi gần như trống trơn phần lớn thời gian còn lại, nhất là khi chủ vườn giữ cỏ sạch dưới gốc và phát quang bờ rào. Đàn đặt ở đó quanh năm phải sống bằng mật trữ và chút hoa lác đác, dễ rơi vào cảnh đói kéo dài.
Có hai cách xử lý. Cách thứ nhất là chỉ đặt đàn trong vườn vào mùa hoa, sau đó đưa về trại chính hoặc sang điểm khác có nguồn hoa đều hơn. Cách này tốn công chở đi chở về, nhưng đàn không bị bỏ đói. Cách thứ hai là đặt đàn lâu dài nhưng cùng chủ vườn giữ lại những dải cây dại, trồng thêm vài loại cây bụi nở khác mùa dọc bờ rào, để vườn có hoa rải rác quanh năm.
Dù chọn cách nào, cũng đừng thu mật quá tay ngay sau mùa hoa của vườn chuyên canh. Phần mật đó là lương ăn giúp đàn qua những tháng trống phía sau. Người nuôi thu sạch rồi để đàn lại trong vườn trơ là đã tự đặt đàn vào thế khó.
Lợi ích hai chiều và giới hạn cần nói thật
Khi đặt ong trong vườn chuyên canh, cả hai bên đều có thể có lợi. Chủ vườn có thêm côn trùng thụ phấn, có thể đậu trái đều hơn ở một số cây. Người nuôi có chỗ đặt đàn, có nguồn hoa trong mùa vườn nở. Mật thu được trong mùa đó cũng mang dấu ấn của cây chủ lực trong vườn.
Nhưng cũng cần nói thật về giới hạn. Ong dú không thể thay thế hoàn toàn các cách thụ phấn khác, nhất là ở vườn rộng hay cây có hoa không hợp với ong dú. Ngoài mùa hoa, vườn chuyên canh có thể rất thiếu thức ăn cho đàn, và người nuôi phải tính chuyện đó. Mật trong vườn chuyên canh cũng có thể ít hơn kỳ vọng nếu cây chủ lực không nhiều mật.
Nói thật những giới hạn này từ đầu giúp hai bên có kỳ vọng đúng. Một chủ vườn mời ong vào vì mong năng suất tăng vọt sẽ thất vọng và có thể đổ lỗi cho người nuôi. Một chủ vườn hiểu đây là một cách hỗ trợ, cần quan sát nhiều mùa, sẽ sẵn lòng hợp tác lâu dài hơn.
Sau mỗi mùa, người nuôi nên ghi lại đàn đi vào thế nào, đàn đưa về thế nào: số đàn mất, số đàn yếu đi, lượng mật thu trong vườn. Nếu mùa nào cũng đưa đàn khoẻ vào và nhận về đàn kiệt sức, việc thụ phấn ở vườn đó đang lấy của trại nhiều hơn những gì nó trả lại, và cần tính lại.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có thụ phấn tốt bằng ong mật không?
Mỗi loại có điểm mạnh riêng. Ong mật đàn đông, bay xa, phủ được vùng rộng. Ong dú thân nhỏ, kiếm ăn gần tổ, hợp với hoa nhỏ, mở. Chúng có thể bổ sung cho nhau chứ không cần so ai hơn ai.
Đặt bao nhiêu đàn ong dú để thụ phấn cho một vườn?
Chưa có con số đáng tin cho từng loại cây và diện tích. Nên bắt đầu với vài cụm nhỏ rải trong vườn, quan sát mức ong đậu trên hoa và tỉ lệ đậu trái qua vài mùa rồi mới điều chỉnh.
Đưa đàn ong vào vườn lúc nào là hợp lý?
Nên đưa vào trước khi cây ra hoa một khoảng thời gian để đàn quen chỗ mới và định hướng đường bay. Đưa vào giữa lúc hoa rộ thì đàn chưa kịp ổn định, tận dụng kém.
Vườn phun thuốc thường xuyên có đặt ong được không?
Rất khó. Nếu vườn phải phun dày trong mùa hoa bằng loại thuốc độc với ong, đàn khó sống được. Cần thống nhất lịch phun, giờ phun, loại thuốc; nếu không được, nên tìm vườn khác.
Đặt ong dú trong vườn có làm giảm chất lượng trái không?
Ong dú không đục trái hay hại cây. Ngược lại, nếu cây cần côn trùng thụ phấn, việc có ong có thể giúp đậu trái đều hơn. Chất lượng trái vẫn do giống, chăm sóc và thời tiết quyết định là chính.
Làm sao biết ong dú có giúp được vườn mình không?
Quan sát số ong dú đậu trên hoa gần và xa dãy thùng, đếm tỉ lệ đậu trái của những cành tương tự, hoặc trùm lưới vài chùm hoa để so sánh. Theo dõi vài mùa sẽ có căn cứ rõ hơn.