OngDuTrangBang.comOng Dú Trảng Bàng
Nguồn hoa và vườn đặt trại

Đổi chỗ trại ong dú theo mùa hoa: có nên và cái giá phải trả cho đàn

Đổi chỗ trại ong dú theo mùa hoa có thể giúp đàn qua tháng thiếu hoa, nhưng mỗi lần chuyển đàn đều mất sức, mất ong và tốn công. Bài giúp cân nhắc khi nào đáng làm.

Night scene of wooden stingless bee boxes being loaded onto the back of a small truck by headlamp light, a farmer seen from behind securing them with rope, orchard silhouettes

Đổi chỗ trại ong dú theo mùa hoa chỉ đáng làm khi trại chính có những tháng thiếu hoa rõ rệt, trong khi có điểm đặt khác ở khoảng cách hợp lý đang nở rộ đúng lúc đó; mỗi lần chuyển, đàn mất một ít ong, mất vài ngày định hướng lại, và người nuôi tốn công đóng tổ, chở, dựng kệ. Với phần lớn trại ong dú nhỏ, cải thiện nguồn hoa tại chỗ thường bền hơn việc chuyển đàn nhiều lần trong năm.

Bài này giúp người làm trại cân nhắc giữa hai hướng: đứng yên và cải thiện vườn, hay đi theo mùa hoa. Bài không đưa con số tỉ lệ mất ong mỗi lần chuyển, vì chưa có con số đo riêng cho ong dú Đông Nam Bộ đủ chắc để dẫn ra; phần dưới nói về cái giá thật, khi nào đáng chuyển, chuyển thế nào cho ít hại đàn, và cách tính có lời hay không.

Ong dú không phải ong mật: vì sao chuyển đàn khó hơn

Ở nhiều nơi, người nuôi ong mật thường chở đàn đi theo mùa hoa, từ vùng này sang vùng khác, có khi hàng trăm cây số. Người nuôi ong dú nghe vậy dễ nghĩ mình cũng làm được. Nhưng ong dú có những đặc điểm khiến việc chuyển đàn nhiều lần khó hơn.

Đàn ong dú thường gắn bó với vị trí tổ. Chúng xây ống cửa tổ, trám nhựa quanh thùng, định hướng đường bay theo cảnh vật xung quanh. Mỗi lần chuyển chỗ, đàn phải định hướng lại, và trong những ngày đầu, một số ong thợ đi kiếm ăn có thể không tìm được đường về.

Tổ ong dú cũng có cấu trúc dễ tổn thương khi xóc mạnh: hũ mật, hũ phấn bằng sáp mềm có thể vỡ, mật chảy ra làm dính ong, hút kiến tới. Đàn ong dú tăng số lượng chậm hơn đàn ong mật, nên mỗi lần mất ong thì cũng cần thời gian lâu hơn để hồi lại.

Những điều này không có nghĩa là không thể chuyển đàn ong dú, mà là mỗi lần chuyển đều có cái giá phải trả. Quyết định chuyển phải dựa trên việc cân nhắc cái giá đó với cái lợi nhận được.

Cái giá của mỗi lần chuyển trại

Mất ong thợ. Ong đang đi kiếm ăn khi đóng tổ sẽ bị bỏ lại. Sau khi tới chỗ mới, một số ong định hướng sai, không tìm được đường về tổ. Đàn càng phải chuyển nhiều lần càng mất nhiều.

Vỡ hũ và dính mật. Xóc trên đường có thể làm vỡ hũ mật, mật chảy làm dính ong, kéo kiến và ruồi tới khi mở thùng ở chỗ mới.

Thời gian định hướng lại. Những ngày đầu ở chỗ mới, đàn kiếm ăn chưa hiệu quả. Nếu mùa hoa ở chỗ mới ngắn, phần thời gian này chiếm tỉ lệ lớn.

Rủi ro ở chỗ lạ. Kiến, địch hại, thuốc trừ sâu, trộm ở chỗ mới là những thứ người nuôi chưa nắm rõ, dễ bị bất ngờ.

Công của người nuôi. Đóng tổ ban đêm, chở, dựng kệ ở chỗ mới, rồi lại làm ngược lại khi về. Với trại nhiều đàn, đây là nhiều đêm làm việc.

Rối sổ trại. Đàn đi đi về về, kệ cũ đặt đàn khác, mã tổ lẫn lộn giữa hai điểm. Không ghi kỹ thì sau vài lần chuyển không còn biết đàn nào đã qua những đâu.

Khi nào chuyển trại đáng làm

Chuyển trại đáng làm khi trại chính có những tháng thiếu hoa nghiêm trọng, đàn đói rõ, trong khi có một điểm đặt khác ở khoảng cách hợp lý đang có mùa hoa dồi dào đúng lúc đó. Nếu chỉ thiếu một ít, cải thiện tại chỗ như trồng thêm cây, giữ cây dại, chừa mật cho đàn thường đủ.

Điểm đặt mới cần có mùa hoa đủ dài để bù lại thời gian định hướng và cái giá của việc chuyển. Mùa hoa chỉ vài ngày thì chuyển đàn tới chỉ kịp làm quen là đã hết. Điểm mới cũng phải an toàn: ít thuốc trừ sâu, chủ vườn hợp tác, có người trông.

Chuyển trại cũng có thể đáng làm khi trại chính gặp nguy cơ tạm thời: một đợt phun thuốc diện rộng ở vùng bên, một công trình xây dựng gây bụi và rung, hay ngập úng. Khi đó việc chuyển là để tránh mất đàn, không phải để tìm thêm hoa.

Ngoài những trường hợp đó, với phần lớn trại ong dú nhỏ, đứng yên và cải thiện nguồn hoa tại chỗ là lựa chọn ít rủi ro hơn.

Chuyển một phần thay vì chuyển cả trại

Không nhất thiết phải chuyển tất cả các đàn. Một cách làm dung hoà là chỉ chuyển một phần trại, thường là những đàn khoẻ nhất, tới điểm có mùa hoa, trong khi phần còn lại ở trại chính. Như vậy trại chính bớt áp lực nguồn hoa, đàn được chuyển có thêm thức ăn, và nếu có chuyện ở chỗ mới, người nuôi không mất cả trại.

Đàn yếu, đàn mới tách, đàn đang có vấn đề nên giữ ở trại chính, nơi người nuôi theo dõi được hằng ngày. Đàn yếu chịu đựng việc chuyển chỗ kém hơn, dễ mất nhiều ong hơn.

Ghi rõ trong sổ trại những đàn nào đã được chuyển, chuyển đi đâu, từ ngày nào tới ngày nào, tình trạng lúc đi và lúc về. Sau vài mùa, so sánh đàn được chuyển và đàn ở lại sẽ cho người làm trại câu trả lời thực tế về việc chuyển trại có đáng hay không.

Khi chọn đàn để chuyển, cũng nên giữ lại ở trại chính ít nhất vài đàn mẹ tốt nhất làm vốn giống. Nếu chẳng may điểm mới gặp sự cố lớn, trại vẫn còn những đàn tốt để nhân lại, không phải bắt đầu từ con số không.

Chuyển đàn sao cho ít hại nhất

Nếu đã quyết định chuyển, làm đúng cách giúp giảm cái giá phải trả. Các bước dưới đây là nguyên tắc chung, người làm trại điều chỉnh theo điều kiện của mình.

  1. Chuẩn bị chỗ mới trước: dựng kệ, chống kiến, mái che, điểm nước, để đàn tới là có chỗ đặt ngay.
  2. Đóng cửa tổ vào ban đêm hoặc sáng sớm khi phần lớn ong đã về tổ.
  3. Kiểm tra nắp, khe hở, buộc chặt thùng; thùng không được lắc lư trong lúc chở.
  4. Chở nhẹ nhàng, tránh đường xóc, tránh nắng; xe chở hàng nên có che.
  5. Đặt thùng lên kệ ở chỗ mới, chờ đàn yên rồi mới mở cửa tổ.
  6. Theo dõi kỹ những ngày đầu: ong ra vào thế nào, có kiến không, có ong chết nhiều không.

Khi đưa đàn về trại chính, làm lại tương tự. Nhớ rằng mỗi chiều chuyển là một lần đàn phải định hướng lại.

Tính xem có lời hay không

Để biết việc chuyển trại có đáng hay không, người làm trại cần so sánh được và mất. Được là lượng mật thu thêm, đàn khoẻ lên, đàn qua mùa khó tốt hơn. Mất là số ong, số đàn hao hụt, công sức, tiền xe, tiền thuê chỗ đặt nếu có.

Trong sổ trại, ghi riêng cho nhóm đàn được chuyển: số đàn, lượng mật thu được trong mùa ở chỗ mới, số đàn mất hoặc yếu đi, số chuyến xe, số giờ công. So với nhóm đàn ở lại trong cùng khoảng thời gian.

Sau một mùa, kết quả có thể chưa rõ vì nhiều yếu tố ngẫu nhiên. Sau vài mùa, người làm trại có căn cứ khá vững. Nếu nhóm được chuyển luôn tốt hơn rõ rệt, việc chuyển đáng làm tiếp. Nếu chênh lệch không đáng kể hoặc nhóm chuyển còn kém hơn, nên dừng, quay về cải thiện trại chính.

Đừng quên tính công của chính mình. Nhiều người làm trại không tính giờ công vì là việc nhà. Nhưng mỗi đêm đóng tổ, chở đàn là một đêm không làm việc khác, không nghỉ ngơi. Lâu dài, điều đó cũng là một khoản chi.

Khi bắt buộc phải chuyển gấp

Có những lúc việc chuyển trại không phải lựa chọn mà là bắt buộc: ruộng bên báo sắp phun thuốc diện rộng, nước lũ dâng, khu đất bị giải toả, chủ vườn đột ngột lấy lại đất. Khi đó không có thời gian để chuẩn bị kỹ như chuyển theo mùa hoa, nên thứ tự ưu tiên rất quan trọng.

Việc đầu tiên là có chỗ đặt tạm, dù chưa hoàn hảo: một khoảng đất có bóng mát, đặt được kệ tạm hoặc kê thùng lên gạch, chống kiến bằng chén nước dưới chân. Chỗ tạm vài tuần vẫn tốt hơn để đàn ở chỗ nguy hiểm. Sau đó mới tính chuyển tiếp tới chỗ lâu dài.

Nếu không chuyển kịp tất cả, ưu tiên những đàn quý nhất: đàn mẹ tốt, đàn đang làm giống, đàn có phả hệ rõ. Đàn yếu, đàn có vấn đề sẵn để sau. Trong lúc vội vẫn phải đóng cửa tổ ban đêm và buộc thùng chắc; chuyển ban ngày khi ong đang đi kiếm ăn là mất một phần lớn ong thợ của mỗi đàn.

Sau khi qua cơn gấp, ghi lại chuyện đã xảy ra vào sổ sự cố, để lần sau có sẵn một chỗ đặt dự phòng và một danh sách đàn ưu tiên.

Trại nào cũng nên có sẵn một phương án chuyển gấp từ trước: biết sẽ đặt tạm ở đâu, có đủ dây buộc, miếng bịt cửa tổ, xe chở, và vài người có thể gọi tới giúp trong một đêm. Chuẩn bị lúc bình thường thì tốn ít; đợi tới lúc gấp mới lo thì mất đàn.

Hướng lâu dài: làm cho trại chính đủ ăn

Kinh nghiệm chung của nhiều người làm trại ong dú là về lâu dài, trại ổn định nhất là trại có nguồn hoa đủ ngay tại chỗ, không phải chuyển đi chuyển lại. Việc chuyển trại theo mùa có thể là giải pháp tạm trong vài năm đầu, trong lúc chờ cây trồng quanh trại lớn lên.

Mỗi năm, trồng thêm cây nở vào những tháng thiếu hoa, giữ cây dại, rủ hàng xóm trồng cây. Dần dần, lịch hoa của trại chính kín hơn, những tháng đói ngắn lại, nhu cầu chuyển trại giảm đi.

Đồng thời, giữ số đàn ở mức trại chính nuôi được. Nhiều trại phải chuyển đàn đi vì đã tăng đàn quá sức chứa của vườn. Giảm số đàn về mức hợp lý đôi khi là cách giải quyết đơn giản hơn nhiều so với việc đi tìm hoa ở nơi khác.

Nếu sau vài năm trại chính vẫn không đủ hoa dù đã cố gắng, có lẽ chỗ đó không hợp để làm trại lớn. Khi đó, thay vì chuyển đi chuyển lại mỗi mùa, nên tính chuyện đặt cố định một nhóm đàn ở điểm thứ hai có nguồn hoa tốt, mỗi điểm giữ số đàn vừa sức của nó.

Câu hỏi thường gặp

Ong dú có chịu được việc chuyển chỗ nhiều lần không?

Có thể chịu được nếu chuyển đúng cách, nhưng mỗi lần chuyển đàn mất một ít ong và cần thời gian định hướng lại. Chuyển nhiều lần trong năm dễ làm đàn yếu dần, nhất là đàn vốn không khoẻ.

Nên chuyển đàn đi bao xa để ong không bay về chỗ cũ?

Khoảng cách cần đủ xa để ong không nhận ra đường cũ, nhưng con số cụ thể chưa có số liệu đáng tin cho ong dú. Người làm trại nên ghi kinh nghiệm thực tế qua mỗi lần chuyển để biết với trại mình thế nào là đủ.

Có nên chuyển cả trại khi thấy mùa hoa ở chỗ khác đẹp hơn?

Không nên chuyển cả trại ngay. Thử chuyển một phần đàn khoẻ nhất trước, so sánh với đàn ở lại qua một hai mùa. Nếu thật sự có lợi rõ rệt, mới tính chuyển nhiều hơn.

Chuyển trại giữa mùa mưa có được không?

Có thể nhưng khó hơn: đường trơn, thùng dễ ướt, đàn khó định hướng khi trời mưa. Nếu phải chuyển, chọn những đêm không mưa, chuẩn bị kỹ mái che ở chỗ mới.

Thay vì chuyển trại, có cách nào khác khi trại thiếu hoa?

Có. Trồng thêm cây nở vào tháng thiếu hoa, giữ lại cây dại quanh trại, chừa nhiều mật hơn cho đàn trước mùa khó, và giảm số đàn về mức vườn nuôi được. Những cách này thường bền hơn việc chuyển trại.

Đàn mới tách có nên chuyển theo mùa hoa không?

Không nên. Đàn mới tách còn yếu, đang ổn định chúa mới và tổ mới, chuyển chỗ dễ làm đàn bỏ tổ hoặc suy. Nên để đàn mới tách ở trại chính, nơi được theo dõi hằng ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68