OngDuTrangBang.comOng Dú Trảng Bàng
Kinh tế một trại ong dú

Dự phòng mất đàn trong kinh tế trại ong dú: để ra bao nhiêu phần là hợp lý

Dự phòng mất đàn là phần đàn, thùng và tiền trại giữ sẵn để bù đàn yếu, đàn chết mỗi năm. Cách đặt mức dự phòng theo số liệu của chính trại, không theo tỉ lệ nghe kể.

Several empty spare wooden stingless bee hive boxes stacked neatly under a lean-to roof at the edge of an orchard, a few active hives on stands in soft focus behind

Dự phòng mất đàn là phần mà trại ong dú giữ sẵn để bù cho những đàn sẽ yếu đi, bỏ tổ hoặc chết trong năm: gồm một số đàn khoẻ không bán, thùng trống sẵn sàng, và một khoản tiền để mua lại đàn khi cần. Mức hợp lý không có tỉ lệ chung; nó nên dựa trên số đàn trại đã mất trong các năm trước, cộng thêm một biên cho năm xấu.

Trại chưa có số liệu thì đặt một mức ước lượng thận trọng, ghi rõ đó là ví dụ giả định, rồi điều chỉnh theo sổ sau năm đầu. Bài này nói vì sao trại ong dú cần dự phòng, dự phòng dưới dạng nào, cách đặt mức theo số liệu của chính trại, và cách để dự phòng không biến thành vốn chết.

Mất đàn là chuyện bình thường của nghề, không phải tai nạn hiếm

Người mới làm trại thường coi mỗi đàn chết là một tai nạn, một lần xui. Người làm lâu thì coi mất đàn là một phần của nghề, như nông dân trồng lúa biết có vụ sẽ bị sâu. Trong một trại nhiều đàn, mỗi năm gần như chắc chắn có vài đàn gặp chuyện: kiến tràn qua một chân kệ bị khô dầu, ruồi đẻ trứng vào đàn yếu, chúa già mà đàn không gây được chúa mới, một trận mưa tạt làm ướt thùng, một đợt nắng gắt khi mái che bị dột.

Ngoài những nguyên nhân rải rác đó còn có những sự cố lớn hơn: vườn bên phun thuốc đúng lúc ong đi làm, giông lốc quật đổ kệ, trộm khiêng mất vài thùng. Những sự cố này hiếm hơn nhưng có thể làm mất nhiều đàn cùng lúc. Một trại không có dự phòng sẽ phải chọn giữa hai cách xấu: bỏ tiền nhà ra mua lại đàn, hoặc chấp nhận trại nhỏ đi và mất luôn phần thu tương ứng.

Dự phòng không ngăn được mất đàn; phần ngăn chặn là việc của chống kiến, cách ly đàn mới, vùng đệm với ruộng phun thuốc, neo kệ và kiểm trại đều. Dự phòng chỉ giúp trại đứng vững về mặt kinh tế khi mất đàn đã xảy ra, để một năm xấu không thành dấu chấm hết.

Ba dạng dự phòng của một trại ong dú

Đàn dự phòng. Một số đàn khoẻ trại cố ý không bán, giữ làm nguồn tách bù khi có đàn mất. Đây là dạng dự phòng tự nhiên nhất vì nó vẫn sống, vẫn cho mật, và có thể tách ra khi cần.

Thùng và vật tư dự phòng. Thùng trống cùng cỡ, chân kệ thay thế, vật tư chống kiến, mái che dư. Khi đàn mẹ cần tách gấp hoặc thùng hỏng, có sẵn là làm được ngay, không lỡ thời điểm.

Tiền dự phòng. Một khoản để riêng trong sổ, dùng mua đàn bù khi số mất vượt sức tự tách của trại, hoặc để sửa kệ, mái sau giông lốc. Khoản này nên được nạp đều từ phần thu, không phải đợi có chuyện mới lo.

Kết hợp. Trại nhỏ thường dựa nhiều vào đàn dự phòng và thùng; trại lớn hoặc trại nằm ở vùng rủi ro cao như sát ruộng phun thuốc nên có thêm tiền dự phòng.

Đặt mức dự phòng từ số liệu của trại

Cách đặt mức dự phòng tốt nhất là nhìn lại sổ. Đếm số đàn mất mỗi năm trong vài năm gần nhất, kể cả đàn bỏ tổ và đàn yếu tới mức phải nhập vào đàn khác. Lấy mức bình quân làm phần dự phòng cơ bản. Sau đó nhìn năm tệ nhất: năm đó mất bao nhiêu đàn và vì sao. Phần chênh giữa năm tệ nhất và mức bình quân là phần dự phòng cho năm xấu.

Ví dụ giả định: một trại ba mươi đàn, ba năm qua mất lần lượt hai, ba và tám đàn; năm tám đàn là do vườn bên phun thuốc. Mức bình quân khoảng bốn đàn, năm tệ nhất tám đàn. Trại có thể đặt dự phòng cơ bản bằng bốn đàn dưới dạng đàn khoẻ không bán và thùng trống, cộng thêm một khoản tiền tương đương giá bốn đàn nữa cho năm xấu. Đây là ví dụ giả định, không phải tỉ lệ áp cho mọi trại.

Trại mới chưa có số liệu thì dùng một mức thận trọng, sau đó thay bằng số thật. Đừng lấy tỉ lệ hao hụt nghe từ trại khác, vì vị trí, tay nghề và nguồn hoa khác nhau làm số đó không dùng được cho mình. Nếu trại nằm ở chỗ có rủi ro riêng như sát đường lớn nhiều bụi, sát ruộng phun thuốc, hay vắng người, nên nâng mức dự phòng lên so với một trại trong vườn nhà kín đáo.

Dự phòng nằm ở đâu trong bảng tính

Bảng dưới cho thấy cách đưa dự phòng vào kinh tế trại để không bị bỏ quên. Các tỉ lệ là ví dụ giả định cho một trại có ghi sổ.

Hạng mụcĐưa vào đâuGhi chú
Đàn dự phòng không bánGiảm số đàn bán được mỗi nămBù lại, đàn vẫn cho mật và giữ giá trị tài sản
Thùng, vật tư dưChi phí một lần, khấu hao như thùng thườngKhông để quá nhiều tới mức mục mọt trong kho
Tiền dự phòngMột dòng chi đều mỗi tháng trong sổ, chuyển vào quỹ riêngKhông dùng cho việc khác
Hao hụt thực tếGhi khi xảy ra, trừ vào quỹ hoặc đàn dự phòngĐối chiếu với mức đã đặt
Quỹ dư cuối nămGiữ lại cho năm sau hoặc dùng mua thêm đànChỉ dùng khi quỹ đã vượt mức năm xấu

Đưa dự phòng vào bảng tính làm phần dư mỗi năm trông nhỏ hơn. Đó là con số trung thực hơn, và giúp tránh tình trạng năm tốt chia hết, năm xấu không còn gì.

Để dự phòng không thành vốn chết

Dự phòng quá nhiều cũng là vấn đề. Mười cái thùng trống nằm trong kho hai ba năm sẽ bị mối mọt, ẩm mốc, không dùng được nữa. Tiền để riêng quá lớn trong khi trại cần đầu tư mái che hay chống kiến tốt hơn là tiền nằm im trong khi rủi ro vẫn còn đó. Đàn dự phòng giữ lại quá nhiều thì trại bỏ lỡ nguồn thu đàn giống.

Cách tránh là luân chuyển. Thùng dự phòng nên được dùng cho đàn tách mỗi mùa, rồi đóng thùng mới bù vào, để kho luôn có thùng mới. Đàn dự phòng không phải là những đàn cố định mãi; mỗi năm chọn lại theo sổ xếp loại đàn, giữ những đàn khoẻ nhất làm nguồn tách. Tiền dự phòng khi đã vượt mức năm xấu thì phần vượt có thể dùng cho những khoản giảm rủi ro, như thay chân kệ, làm vùng đệm, lắp rào.

Một nguyên tắc nhỏ: bỏ tiền giảm khả năng mất đàn thường có lời hơn bỏ tiền giữ quỹ bù đàn mất. Nếu sổ cho thấy phần lớn đàn mất vì kiến, khoản tiền tốt nhất là làm lại hệ chống kiến, không phải tăng quỹ dự phòng.

Cũng nên nhớ rằng đàn dự phòng chỉ có giá trị khi nó thật sự khoẻ. Một đàn được xếp vào dự phòng vì "chưa bán được" chứ không vì khoẻ thì khi cần tách bù sẽ không đủ sức, và trại vẫn hụt. Vì vậy chọn đàn dự phòng nên theo sổ xếp loại: chỉ đàn hạng tốt, cửa tổ đông, bánh trứng đều, đã qua được ít nhất một mùa khó ở chính trại.

Khi mất đàn vượt dự phòng

Có năm, mất đàn vượt cả mức năm xấu đã đặt. Khi đó, việc đầu tiên không phải là mua bù ngay, mà là tìm nguyên nhân. Đi một vòng trại, ghi lại những đàn mất nằm ở dãy nào, phía nào, gần cái gì, mất trong khoảng ngày nào; vẽ phác vị trí ra giấy nếu cần. Mất nhiều đàn cùng lúc thường có một nguyên nhân chung: thuốc phun, kiến tràn từ một điểm, nắng nóng cả dãy, ruồi lan giữa các thùng. Mua đàn mới về đặt vào chỗ cũ khi nguyên nhân còn đó là mất thêm lần nữa.

Sau khi xử lý nguyên nhân, trại có thể tự tách bù từ đàn còn khoẻ, chấp nhận vài mùa quy mô nhỏ hơn, hoặc mua đàn bù từ nguồn tin cậy. Cách tự tách bù rẻ nhất nhưng chậm, và không nên tách quá tay làm suy đàn mẹ. Mua bù nhanh hơn nhưng cần tiền và cần cách ly đàn mới trước khi đưa vào dãy. Nhiều trại kết hợp: tách bù một phần từ đàn dự phòng, mua thêm một ít để giữ quy mô, và chấp nhận một mùa thu mật mỏng hơn trong lúc trại hồi lại.

Ghi lại sự cố vào sổ sự cố, kèm số đàn mất, nguyên nhân, đã làm gì và tốn bao nhiêu. Năm sau, khi đặt mức dự phòng, sự cố này sẽ là căn cứ: nếu nó có thể lặp lại, mức dự phòng cần cao hơn; nếu đã loại bỏ được nguyên nhân, có thể giữ mức cũ.

Lập quỹ dự phòng cho trại từ năm đầu

Các bước dưới đây hợp với hộ nuôi có ghi sổ thu chi. Số trong ví dụ là giả định, thay bằng số của trại mình.

  1. Chọn mức dự phòng ban đầu: với trại chưa có số liệu, đặt một số đàn ước lượng sẽ mất trong năm, ghi rõ là ước lượng.
  2. Quy mức đó ra ba phần: số đàn khoẻ giữ lại không bán, số thùng trống cần có sẵn, và số tiền tương đương phần còn lại.
  3. Mở một trang riêng trong sổ thu chi tên là quỹ dự phòng; mỗi lần bán mật hoặc bán đàn, chuyển một phần nhỏ cố định vào trang đó.
  4. Khi có đàn mất, ghi ngay vào trang quỹ: mất đàn nào, bù bằng cách nào, dùng bao nhiêu thùng, bao nhiêu tiền.
  5. Mỗi quý nhìn lại: quỹ đang đủ, thiếu hay dư so với mức đặt; thiếu thì tăng phần chuyển vào, dư nhiều thì cân nhắc dùng phần dư cho việc giảm rủi ro.
  6. Cuối năm, so số đàn mất thật với mức đã đặt, ghi lại để đặt mức năm sau sát hơn.

Quỹ dự phòng của hộ nuôi không cần là một tài khoản ngân hàng riêng; điều cần là con số được ghi rõ và không bị tiêu vào việc khác. Ví dụ giả định: trại mỗi lần bán mật trích một phần mười tiền thu vào quỹ, sau một năm có một khoản đủ mua lại vài đàn. Tỉ lệ trích là lựa chọn của chủ trại, nên cân với nhu cầu tiền mặt của gia đình.

Điều quan trọng nhất của quỹ là kỷ luật: chỉ dùng khi mất đàn hoặc sau sự cố làm hỏng kệ, mái. Lấy quỹ ra mua thêm đàn để mở rộng khi chưa vượt mức năm xấu là làm trại mất lớp đệm đúng lúc cần nó nhất.

Câu hỏi thường gặp

Trại nhỏ vài chục đàn có cần quỹ tiền dự phòng không?

Trại nhỏ thường dựa vào đàn dự phòng và thùng trống là chính, vì tự tách bù được. Nhưng nếu trại nằm ở vị trí có rủi ro lớn như sát ruộng phun thuốc, hoặc vốn đàn giống là phần lớn tài sản của hộ, nên có thêm một khoản tiền nhỏ để riêng.

Có tỉ lệ mất đàn chuẩn để đặt dự phòng không?

Không có tỉ lệ chuẩn dùng được cho mọi trại. Hao hụt phụ thuộc vị trí, tay nghề, nguồn hoa và may rủi. Cách đúng là dùng số của chính trại qua các năm, trại mới thì đặt một mức ước lượng thận trọng và điều chỉnh sau năm đầu.

Đàn dự phòng có nên thu mật không?

Có thể thu như đàn thường, miễn là vẫn chừa đủ mật cho đàn khoẻ, vì đàn dự phòng cần đủ sức để tách bù khi cần. Không nên thu cạn đàn dự phòng chỉ vì nó "chưa có việc".

Mất đàn do vườn bên phun thuốc có đòi bồi thường được không?

Tuỳ thoả thuận và hoàn cảnh cụ thể; khó chứng minh và dễ làm mất quan hệ hàng xóm. Cách thực tế hơn là thoả thuận trước lịch phun, giữ vùng đệm, và nếu có thiệt hại thì ghi chép đầy đủ, nói chuyện thẳng thắn. Trường hợp phức tạp nên hỏi chính quyền xã, phường.

Bao lâu nên xem lại mức dự phòng?

Mỗi năm một lần khi tổng kết sổ, và ngay sau mỗi sự cố lớn. Nếu trại thay đổi vị trí, tăng quy mô hoặc vườn bên đổi cây trồng, cũng nên xem lại vì rủi ro đã khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68