Mật ong dú của trại này khác trại kia chủ yếu vì nguồn hoa và nhựa cây quanh trại khác nhau, rồi tới mùa thu mật, độ ẩm lúc thu và cách sơ chế, đóng hũ; cùng một dòng ong, đặt trong vườn nhãn và vườn điều sẽ cho mật có màu, mùi, độ chua ngọt khác nhau. Với người làm trại, hiểu điều này giúp tách lô mật cho đúng và nói với khách cho trung thực.
Bài này đứng ở góc người sản xuất: vì sao mật trong trại mình thay đổi theo mùa, theo vườn, và nên làm gì với sự khác biệt đó. Bài không đưa ra mô tả vị chuẩn cho từng loại hoa hay thông số kỹ thuật của mật, vì chưa có số liệu đủ chắc để gán cho từng vườn; những gì nói dưới đây là nguyên lý và cách quan sát.
Mật ong dú được làm ra như thế nào
Ong thợ đi lấy mật hoa, mang về tổ, rồi chế biến và trữ trong những hũ nhỏ làm bằng sáp trộn nhựa cây. Khác với ong mật trữ mật trong lỗ lục giác trên bánh sáp, ong dú trữ trong những hũ tròn xếp thành cụm, thường nằm quanh khu bánh trứng hoặc ở tầng riêng của thùng.
Trong quá trình trữ, mật ở lâu trong hũ có vách chứa nhựa cây, nên mùi của nhựa phần nào đi vào mật. Đây là một lý do mật ong dú thường có mùi và hậu vị khác mật ong thường. Mật ong dú cũng thường loãng hơn, có vị chua nhẹ, do đặc điểm của cách trữ và môi trường trong hũ.
Vì quá trình làm mật dựa vào những gì ong mang về, nên bất cứ thay đổi nào ở nguồn hoa, nguồn nhựa, thời tiết đều có thể in dấu lên mật. Hai trại cách nhau không xa nhưng nằm trong hai vùng cây khác nhau sẽ cho hai loại mật khác nhau, dù cùng một dòng ong và cùng cách nuôi.
Thêm vào đó, trong một trại cũng có nhiều dòng ong dú khác nhau, mỗi dòng có thói quen kiếm ăn, cỡ hũ, cách trữ mật riêng. Trại nuôi nhiều dòng thì ngay trong cùng một đợt thu, mật của các thùng đã có thể khác nhau. Người làm trại nên ghi dòng ong của từng tổ trong sổ, để khi so mật biết khác biệt đến từ vườn hay từ đàn.
Năm yếu tố làm mật mỗi trại một khác
Nguồn hoa chủ lực. Đàn đặt trong vườn có một loại cây chiếm ưu thế, đúng mùa cây đó nở, thì mật mang dấu của cây đó nhiều hơn. Vườn trồng xen nhiều loại thì mật là hỗn hợp, mỗi mùa một tỉ lệ khác.
Nguồn nhựa. Nhựa cây dùng làm vách hũ ảnh hưởng tới mùi mật. Vườn nhiều cây có nhựa thơm, mật có thể mang mùi riêng khác vườn ít nhựa.
Mùa thu. Mật thu vào cuối mùa khô thường khác mật thu đầu mùa mưa, về độ đặc, màu và vị. Cùng một tổ, mỗi đợt thu một khác.
Độ ẩm khi thu. Thu vào lúc trời ẩm, hũ mật chưa được đàn làm đặc đủ, mật loãng hơn, dễ lên men hơn. Điều này làm vị mật thay đổi trong lúc bảo quản.
Cách sơ chế và bảo quản. Lọc, để lắng, giữ ở nhiệt độ nào, đóng hũ loại gì, bao lâu mới tới tay người dùng: mỗi khâu đều có thể làm vị mật đổi đi ít nhiều.
Mật vườn chuyên canh: rõ dấu cây chủ lực nhưng không thuần một loại
Khi đàn đặt trong vườn chuyên canh đúng mùa cây chủ lực nở rộ, phần lớn mật hoa ong mang về có thể đến từ cây đó. Mật thu sau mùa này thường mang dấu ấn rõ của cây chủ lực hơn mật của trại vườn hỗn hợp. Đây là điều nhiều người làm trại nhận ra khi so mật hai đợt thu.
Tuy vậy, gọi mật đó là "mật thuần" của một loại hoa là nói quá. Ong dú vẫn đi lấy mật ở cây dại, cây hàng rào, vườn bên cạnh. Hũ mật trong tổ còn có phần mật cũ trữ từ trước khi đàn tới vườn. Nếu không có xét nghiệm phấn hoa trong mật, không ai biết chắc tỉ lệ của từng loại hoa.
Vì vậy, cách nói trung thực là "mật thu trong mùa vườn nhãn nở" hay "mật thu ở trại đặt trong vườn điều", chứ không phải "mật hoa nhãn nguyên chất". Cách nói đầu cho khách biết nguồn gốc mà không hứa điều mình không chứng minh được.
Một chi tiết nữa: mật từ vườn chuyên canh có phun thuốc cần được người làm trại cân nhắc kỹ. Nếu vườn phun trong mùa hoa, có khả năng còn tồn dư trong mật. Người làm trại muốn bán mật như sản phẩm sạch thì nên chọn vườn hạn chế thuốc, và nếu cần chứng minh, phải đem mật đi kiểm nghiệm ở nơi có thẩm quyền.
Tách lô mật theo vườn và theo đợt
Biết mật mỗi vườn, mỗi đợt một khác, người làm trại nên tách lô ngay từ lúc thu. Mật thu ở trại vườn nhà để riêng, mật thu ở điểm đặt trong vườn người khác để riêng, mật đợt cuối mùa khô để riêng với mật đầu mùa mưa. Đổ chung tất cả vào một can lớn là mất hết thông tin.
Mỗi lô ghi rõ: điểm đặt trại, khoảng ngày thu, những tổ đã thu, cây chủ lực đang nở lúc đó, thời tiết những ngày trước khi thu. Thông tin này nằm trong sổ thu mật, chỉ cần chép lên nhãn lô hoặc gắn mã để tra lại.
Tách lô có ba cái lợi. Thứ nhất, khi một lô có vấn đề như lên men mạnh, người làm trại biết ngay đó là lô nào, từ đâu, để rút kinh nghiệm. Thứ hai, khi khách thích một lô, có thể giới thiệu đúng lô đó mùa sau. Thứ ba, người làm trại hiểu dần mật của trại mình, biết điểm nào cho mật đẹp, mùa nào cho mật đặc.
Với trại nhỏ, việc tách lô có vẻ phiền. Nhưng chỉ cần quen tay vài mùa, nó trở thành thói quen, và chính thông tin lô là thứ phân biệt mật của một trại làm bài bản với mật gom chợ.
Nói với khách cho trung thực về sự khác biệt
Khách mua mật thường bối rối khi lần này mật màu sẫm, lần sau màu nhạt, lần này chua hơn, lần sau ngọt hơn. Nếu không được giải thích, họ dễ nghĩ mật bị pha hoặc kém chất lượng. Người làm trại nên chủ động nói trước rằng mật ong dú thay đổi theo vườn, theo mùa, và đó là dấu hiệu của mật thật từ trại thật.
Khi mô tả mật, chỉ nói những gì quan sát được và kiểm chứng được: thu ở đâu, khi nào, màu ra sao, vị cảm nhận thế nào. Tránh những chữ như "nguyên chất trăm phần trăm từ một loại hoa", "chữa được bệnh này bệnh kia". Những chữ đó không chỉ sai sự thật mà còn có thể vi phạm quy định về quảng cáo thực phẩm.
Có thể kể câu chuyện của từng lô: lô này thu ở trại trong vườn nhà sau đợt cây ăn trái nở, lô kia thu ở điểm đặt trong vườn người quen. Khách hiểu và thích câu chuyện thật hơn những lời quảng cáo chung chung. Đó cũng là cách xây dựng nhóm khách quen, những người chờ mật của mùa này để so với mùa trước.
Khi muốn khẳng định nguồn gốc mật
Nếu muốn khẳng định nguồn gốc hay chất lượng mật một cách chắc chắn, người làm trại cần đến kiểm nghiệm. Có những phương pháp phân tích phấn hoa trong mật để biết thành phần hoa chính, có những chỉ tiêu về độ ẩm, đường, tồn dư thuốc. Những kiểm nghiệm này phải làm ở phòng thí nghiệm có thẩm quyền, không phải ước đoán bằng mắt hay bằng lưỡi.
Với trại nhỏ, không cần kiểm nghiệm mọi lô. Nhưng khi muốn bán số lượng lớn, bán cho cửa hàng, hay muốn ghi trên nhãn những điều cụ thể, thì nên làm. Hỏi thông tin ở cơ quan quản lý nông nghiệp, an toàn thực phẩm địa phương về nơi kiểm nghiệm và quy định hiện hành.
Điều quan trọng là không ghi trên nhãn hay nói với khách những gì chưa được kiểm chứng. Một câu "mật thu tại trại, đặt trong vườn cây ăn trái" luôn an toàn hơn và đáng tin hơn một câu quảng cáo lớn mà không có giấy tờ đi kèm.
Đừng nhầm khác biệt tự nhiên với lỗi sơ chế
Khi thấy mật một lô khác thường, người làm trại cần phân biệt đó là khác biệt tự nhiên từ vườn, từ mùa, hay là dấu hiệu của lỗi trong khâu thu và sơ chế. Màu sẫm hơn, vị chua hơn, mùi nhựa đậm hơn sau mùa một loại cây nở thường là khác biệt tự nhiên. Còn sủi bọt mạnh, đẩy nắp, mùi men rượu nồng, có cặn lạ, váng lạ thì nhiều khả năng là lỗi.
Những lỗi hay gặp là thu mật lúc trời quá ẩm, thu cả hũ chưa được đàn làm đặc, để mật hở lâu trong khu thu, dụng cụ không sạch, hũ đựng còn ẩm, để mật ở chỗ nóng. Mỗi lỗi để lại dấu riêng trên lô mật, và sổ thu mật giúp truy ngược lại xem lô đó đã đi qua những bước nào.
Đừng gán mọi khác biệt cho vườn để che lỗi của khâu sơ chế, cũng đừng vội đổ cho khâu sơ chế khi chỉ là mật mùa này khác mùa trước. Đặt lô có vấn đề cạnh ghi chép của nó, so với những lô cùng vườn mà không có vấn đề, thường là đủ để thấy nguyên nhân.
Dùng sự khác biệt để hiểu trại mình
Sự khác biệt của mật không chỉ là chuyện bán hàng. Nó còn là thông tin quý về trại. Một điểm đặt trại cho mật đặc, thơm, ít lên men có thể là điểm có nguồn hoa tốt, thông thoáng. Một điểm luôn cho mật loãng, dễ lên men có thể đặt ở chỗ ẩm, hoặc thời điểm thu chưa hợp.
Ghi lại cảm nhận về mỗi lô trong sổ: màu, độ đặc, mùi, vị, có lên men không sau một thời gian. Sau vài mùa, đặt cạnh lịch hoa và vị trí các điểm đặt, người làm trại sẽ thấy quy luật của chính trại mình. Từ đó có thể quyết định đặt thêm đàn ở điểm nào, thu vào mùa nào, chừa mật mùa nào cho đàn.
Đó là cách người làm trại dần hiểu "chất mật" của trại mình, không qua sách vở mà qua chính sổ ghi của mình. Không cần thiết bị đắt tiền, chỉ cần thói quen ghi chép và nếm thử có chủ đích.
Nếm thử cũng nên có cách: nếm các lô cạnh nhau trong cùng một buổi, bằng thìa sạch, súc miệng bằng nước giữa hai lô, ghi ngay cảm nhận. Nếm rải rác mỗi lô một ngày thì trí nhớ đánh lừa, khó so được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mật ong dú cùng một trại mà mỗi đợt một màu?
Vì nguồn hoa, nguồn nhựa và thời tiết thay đổi theo mùa. Mật thu sau mùa này mang dấu của những cây đang nở lúc đó, độ ẩm lúc thu cũng khác, nên màu và vị thay đổi là chuyện bình thường.
Mật ong dú từ vườn nhãn có phải mật hoa nhãn nguyên chất không?
Không nên gọi như vậy nếu chưa có kiểm nghiệm phấn hoa. Ong dú vẫn lấy mật ở cây khác quanh vườn, hũ cũng còn mật cũ. Cách nói trung thực là mật thu trong mùa vườn nhãn nở.
Mật ong dú vị chua có phải là mật hỏng không?
Mật ong dú thường có vị chua nhẹ do đặc điểm trữ mật trong hũ. Nhưng nếu mật sủi bọt mạnh, có mùi lạ hay chua gắt bất thường, có thể đã lên men quá mức và cần kiểm tra cách thu, cách bảo quản.
Có nên trộn mật nhiều đợt để vị đồng đều?
Có thể trộn nếu muốn sản phẩm ổn định, nhưng nên ghi rõ đó là lô trộn từ những đợt nào. Nhiều người làm trại chọn giữ riêng từng lô để khách thấy sự khác biệt theo mùa, theo vườn.
Mật từ vườn phun thuốc có an toàn không?
Có khả năng còn tồn dư nếu vườn phun trong mùa hoa. Người làm trại muốn bán mật sạch nên chọn vườn hạn chế thuốc, và nếu cần khẳng định thì đem mật kiểm nghiệm ở nơi có thẩm quyền.
Làm sao biết mật trại mình thuộc loại hoa gì?
Cách chắc chắn là kiểm nghiệm phấn hoa trong mật ở phòng thí nghiệm. Trong thực tế, người làm trại dựa vào lịch hoa trong sổ trại để biết lô mật thu vào mùa cây nào nở, và mô tả theo cách đó.