Phần giữ cho trại ong dú bền qua nhiều mùa mưa nằm dưới chân: nền dưới kệ phải cao hơn xung quanh và nện chặt, nước mưa từ mái và từ vườn phải có đường thoát ra xa chân kệ, lối đi phải khô không lầy. Đi kèm là nguồn nước sạch cho chỗ làm việc và đường điện an toàn, đi kín, xa dãy thùng. Những thứ này ít ai chụp ảnh khoe, nhưng thiếu chúng thì kệ đẹp mấy cũng xuống cấp nhanh, chống kiến bị nước cuốn, và người chăm ngại ra trại mỗi khi trời mưa.
Bài này dành cho phần hạ tầng của setup: làm nền, làm rãnh, làm lối đi, kéo nước và điện. Không có kỹ thuật xây dựng phức tạp, chỉ là những nguyên lý mà nếu nghĩ trước khi dựng kệ thì làm rất rẻ, còn nghĩ sau khi trại đã đầy đàn thì phải đào bới giữa các dãy thùng.
Vì sao nền và nước quyết định tuổi thọ trại
Ở Đông Nam Bộ, mùa mưa kéo dài nhiều tháng với những trận mưa dông lớn, đổ nhanh trong thời gian ngắn. Nước không thoát kịp sẽ đọng thành vũng dưới kệ, ngấm vào chân kệ gỗ, làm gỉ chân sắt, lún đế, cuốn trôi lớp mỡ hay dầu chống kiến, tràn qua vành nước. Sau mỗi trận mưa như vậy, kiến tìm đường lên thùng rất nhanh vì ổ của chúng cũng bị ngập.
Độ ẩm từ nền đọng nước còn bốc lên quanh thùng, làm lòng thùng ẩm hơn, mật loãng hơn, nấm mốc dễ mọc trên thành thùng và trên hũ phấn. Một dãy thùng đặt trên nền ướt mùa mưa thường có nhiều vấn đề hơn dãy đặt trên nền khô, dù cùng loại đàn, cùng cách chăm.
Người chăm cũng bị ảnh hưởng. Lối đi lầy lội làm việc kiểm sau mưa trở nên mệt, và chính lúc sau mưa là lúc cần kiểm nhất để xem mái có dột, kiến có lên, thùng có ướt. Một trại mà sau mỗi trận mưa người chăm ngại ra thì những vấn đề nhỏ sẽ kịp lớn lên.
Ngược lại, một trại có nền khô và lối đi sạch thì mùa mưa trở thành mùa dễ kiểm: nhìn chân kệ là thấy ngay đường kiến mới, nhìn nền là thấy chỗ mái dột vì đất ướt thành vệt, đi lại nhanh nên vòng kiểm không bị cắt ngắn.
Nền dưới kệ: cao hơn xung quanh, nện chặt
Nguyên tắc đầu tiên là nền dưới dãy kệ cao hơn mặt đất xung quanh một chút, để nước tự chảy ra chứ không chảy vào. Ở đất bằng, có thể đắp một lớp đất hoặc đất trộn sỏi dọc theo dãy kệ, nện chặt, tạo độ dốc nhẹ ra hai bên. Ở đất dốc, đặt dãy kệ theo đường đồng mức, phía trên dốc làm rãnh chặn nước từ trên chảy xuống.
Nền phải chặt để chân kệ không lún. Chân kệ lún không đều làm dãy kệ nghiêng, thùng nghiêng, khối bánh trứng trong thùng chịu lực lệch, và vành nước chống kiến bị đổ. Với chân kệ đặt trên đế bê tông, đế phải nằm trên nền đã nện, không đặt thẳng lên đất xốp mới đắp.
Dưới dãy kệ nên giữ sạch cỏ hoặc phủ một lớp sỏi, đá dăm, gạch vụn. Cỏ cao dưới kệ vừa là cầu cho kiến, vừa giữ ẩm, vừa che mắt người chăm khi nhìn chân kệ. Lớp sỏi giúp nước thấm nhanh, không bắn bùn lên thùng khi mưa to, và nhìn vào là thấy ngay đường kiến hay đất mối.
Thoát nước: từ mái, từ vườn và từ lối đi
Nước đến dãy kệ từ ba nguồn. Thứ nhất là nước từ mái che chung: cả một mái dài xả nước dọc mép, lượng nước rất lớn trong một trận mưa dông. Mép mái phải vươn ra xa hàng chân kệ, và dưới mép mái nên có máng xối hoặc ít nhất một rãnh nông lót sỏi để hứng và dẫn nước đi.
Thứ hai là nước chảy tràn từ vườn xung quanh, nhất là khi trại đặt ở chỗ hơi thấp hơn hoặc dưới chân dốc. Phía trên dốc của trại nên có rãnh chặn ngang, dẫn nước vòng qua hai bên trại rồi ra mương, ao hoặc chỗ thấp tự nhiên của vườn. Nếu vườn có hệ mương sẵn, nối rãnh của trại vào đó.
Thứ ba là nước trên lối đi. Lối đi giữa các dãy cũng cần hơi gồ ở giữa hoặc hơi dốc về một phía, có rãnh nhỏ dọc bên. Lối đi lõm xuống sẽ thành mương dẫn nước chảy thẳng vào chân kệ. Nên thử bằng cách đổ vài xô nước lên lối đi khi mới làm xong, xem nước chảy về đâu.
Lối đi khô ráo qua mùa mưa
Rải vật liệu. Sỏi, đá dăm, gạch vụn, xỉ là những vật liệu rẻ giúp lối đi không lầy. Rải trên nền đã nện, dày vừa đủ. Tránh để lối đi chỉ là đất trần, vì sau vài trận mưa sẽ thành bùn và bắn lên chân kệ.
Cỏ thấp. Ở vườn không muốn rải sỏi, có thể giữ lối đi bằng cỏ thấp, cắt thường xuyên. Cỏ giữ đất không trôi và đỡ lầy, nhưng phải cắt đều để không lan lên chân kệ.
Tấm lát. Với lối đi chính dẫn từ chỗ làm việc ra các dãy, vài tấm bê tông đúc sẵn hoặc gạch lát cách khoảng giúp đi lại khô chân và đẩy xe dễ. Đây là chỗ đáng đầu tư nhất vì đi lại nhiều nhất.
Không đặt vật dụng trên lối đi. Thùng rỗng, bao vật tư, dụng cụ để trên lối đi vừa cản đường vừa giữ nước, vừa là chỗ trú của kiến, rắn. Lối đi chỉ để đi.
Nước sạch cho chỗ làm việc và cho ong
Chỗ làm việc của trại cần nước sạch để rửa tay, rửa dụng cụ, lau bàn sau khi thu mật. Không có nước gần, người chăm sẽ làm qua loa, và dụng cụ dính mật để đó là mồi cho ruồi và cướp mật. Một vòi nước có van, kéo bằng ống từ nguồn nước nhà hoặc giếng, đặt cạnh bàn làm việc, là đủ cho phần lớn trại nhỏ.
Nếu trại ở xa nguồn nước, một bồn chứa nhỏ có nắp đậy kín, hứng nước mưa từ mái chỗ làm việc, cũng dùng được cho việc rửa dụng cụ. Bồn phải đậy kín để không thành chỗ muỗi đẻ và chỗ ong rơi xuống đuối nước.
Ống nước nên đi ngầm hoặc đi dọc mép vườn, không chạy ngang lối đi hay dưới dãy kệ. Ống rò rỉ dưới kệ tạo ra vũng nước thường xuyên, phá vỡ mọi công sức làm nền khô. Nước thải từ chỗ rửa phải có chỗ chảy đi, không để đọng quanh bàn.
Ong cũng cần nước, nhất là mùa khô. Nếu quanh trại không có nguồn nước tự nhiên, có thể đặt điểm nước cho ong ở một chỗ cách dãy, có vật nổi cho ong đậu để không đuối. Điểm nước này nên đặt từ lúc setup, để ong quen dùng ngay từ đầu thay vì tìm đến vòi nước, chậu rửa ở chỗ làm việc hay nhà hàng xóm. Chuyện nước cho cả trại mùa khô có bài riêng trong danh mục nguồn hoa.
Điện cho trại: cần gì và đi dây thế nào
Phần lớn trại ong dú nhỏ không cần nhiều điện. Những chỗ thường cần là đèn cho chỗ làm việc và lối vào để giao nhận đàn ban đêm, ổ cắm cho máy hút mật, quạt hoặc tủ mát ở chỗ sơ chế mật nếu có, sạc điện thoại để ghi sổ và chụp ảnh, và camera nếu trại muốn theo dõi khi vắng người. Liệt kê nhu cầu trước khi kéo dây để chọn công suất và vị trí ổ cắm cho đúng.
Dây điện ngoài trời phải là loại chịu nắng mưa, đi trong ống bảo vệ, treo cao hoặc chôn ngầm có đánh dấu, không chạy trên mặt đất nơi người đi và máy cắt cỏ có thể chạm. Ổ cắm ngoài trời phải có nắp che mưa, đặt dưới mái và cao khỏi mặt đất. Có cầu dao chống giật riêng cho đường điện trại là điều nên làm, vì trại là nơi ẩm và hay có nước.
Đèn không nên treo ngay trên dãy thùng và không nên bật cả đêm. Ánh đèn ban đêm hút côn trùng tụ về, kéo theo thằn lằn, nhện, và có thể làm xáo trộn hoạt động của ong ở cửa tổ. Đèn chỗ làm việc và lối vào nên có công tắc, chỉ bật khi cần. Với những trại không có điện lưới, một bộ đèn năng lượng mặt trời nhỏ và sạc dự phòng thường đủ cho nhu cầu cơ bản.
Làm hạ tầng theo thứ tự nào
Thứ tự hợp lý là đi từ dưới lên và từ ngoài vào. Đầu tiên làm rãnh chặn và rãnh thoát lớn quanh khu trại, để những trận mưa trong lúc thi công không làm hỏng phần đã làm. Tiếp theo san và nện nền dưới các dãy kệ, làm lối đi chính. Rồi đặt đế chân kệ, dựng kệ, lợp mái, làm máng xối nối vào rãnh đã có. Sau cùng mới kéo nước, điện tới chỗ làm việc và rải sỏi hoàn thiện.
Ống nước và ống luồn dây điện nên được chôn trước khi rải sỏi và lát lối đi, để không phải đào lại. Nếu chưa chắc có cần điện hay không, chôn sẵn một ống luồn rỗng dọc lối đi chính là cách rẻ để sau này kéo dây không phải đào.
Nếu có thể, hoàn thành phần nền và thoát nước trước mùa mưa, rồi để qua vài trận mưa thật trước khi dựng kệ và nhận đàn. Mưa thật sẽ chỉ ra những chỗ nước đọng mà mắt thường không thấy được khi đất còn khô. Sửa lúc này chỉ là xúc thêm vài xẻng đất, chưa có thùng nào phải dời.
Kiểm hạ tầng sau mùa mưa đầu tiên
Mùa mưa đầu tiên là lần thử thật cho mọi thứ đã làm. Sau đó, đi một vòng kiểm những điểm dưới đây và sửa trước mùa mưa thứ hai.
- Chỗ nào nước còn đọng sau mưa lớn: dưới kệ, trên lối đi, quanh chỗ làm việc.
- Chân kệ nào lún, nghiêng, gỉ, mục; đế nào nứt.
- Rãnh nào bị đất, lá lấp; máng xối nào tràn.
- Mái chỗ nào dột, chỗ nào mưa tạt vào thùng.
- Vành nước, lớp chống kiến chỗ nào bị cuốn trôi nhiều nhất.
- Ống nước chỗ nào rò, chỗ nào bị đất trôi làm lộ.
- Dây điện, ổ cắm chỗ nào bị ướt, chỗ nào nắp che hỏng.
- Lối đi đoạn nào lầy, đoạn nào cần thêm sỏi hoặc tấm lát.
Ghi những điểm này lên sơ đồ trại cùng ngày kiểm. Năm sau đọc lại sẽ biết những chỗ nào đã sửa xong và chỗ nào vẫn là điểm yếu cần làm lại kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nền dưới kệ ong dú có cần đổ bê tông không?
Không bắt buộc. Nền đất đắp cao hơn xung quanh, nện chặt và phủ sỏi thường đủ cho phần lớn trại. Bê tông chỉ cần ở những chỗ đặt đế chân kệ hoặc ở lối đi chính nếu muốn bền và sạch hơn.
Nước mưa từ mái che chảy vào chân kệ thì xử lý sao?
Cho mép mái vươn ra xa hàng chân kệ, làm máng xối hoặc rãnh nông lót sỏi dưới mép mái để dẫn nước đi, và nâng nền dưới kệ cao hơn rãnh. Kiểm lại sau trận mưa lớn đầu tiên để chỉnh.
Trại ong dú có cần điện không?
Không bắt buộc với trại nhỏ. Điện tiện cho đèn khi giao nhận ban đêm, máy hút mật, quạt chỗ sơ chế và camera. Nếu không có điện lưới, đèn năng lượng mặt trời và sạc dự phòng thường đủ cho nhu cầu cơ bản.
Có nên treo đèn sáng cả đêm quanh trại ong để chống trộm?
Không nên treo đèn sáng thẳng trên dãy thùng cả đêm, vì đèn hút côn trùng, thằn lằn, nhện tụ về và có thể làm xáo trộn ong ở cửa tổ. Nếu cần chống trộm, dùng đèn cảm biến chuyển động đặt ở lối vào.
Đặt nguồn nước cho ong ở đâu trong trại?
Ở một chỗ cách dãy thùng một khoảng, có bóng mát một phần, có vật nổi cho ong đậu. Đặt từ lúc setup để ong quen dùng ngay, tránh việc ong tìm đến chỗ rửa dụng cụ hay nhà hàng xóm.
Lối đi trong trại ong bị lầy mùa mưa thì làm gì?
Nâng lối đi hơi gồ ở giữa hoặc hơi dốc về một bên, làm rãnh nhỏ dọc mép, rải sỏi hoặc gạch vụn trên nền đã nện, và đặt tấm lát ở đoạn đi lại nhiều nhất.