Nhận một lô đàn ong dú cho trại nên làm theo bốn bước: chuẩn bị sẵn kệ và chống kiến trước ngày nhận, xếp đàn mới thành một khu riêng cách các dãy đang nuôi, mở cửa tổ vào lúc mát sau khi thùng đã nằm yên, rồi theo dõi và kiểm lại trong khoảng hai tuần trước khi chuyển đàn vào dãy chính. Cách ly ngắn như vậy giúp phát hiện đàn có ruồi, đàn mất chúa, đàn yếu trước khi chúng thành mồi cướp hoặc lây sang đàn khác.
Bài trước nói về đường chở. Bài này bắt đầu từ lúc xe dừng ở cổng trại, dành cho người đã có hoặc đang dựng một trại nhiều tổ và nhận về một lô vài đàn đến vài chục đàn cùng lúc. Chuyện nhận một tổ để nuôi ở nhà có nhịp khác, đơn giản hơn nhiều, không bàn ở đây.
Chuẩn bị trước ngày nhận
Lô đàn về mà kệ chưa xong là lý do phổ biến khiến đàn phải đặt tạm, rồi đặt tạm thành đặt luôn. Trước ngày nhận, nên có đủ những thứ sau.
- Kệ cho khu đàn mới đã dựng xong, có chống kiến ở chân, có mái che, cao ráo.
- Số thùng trống dự phòng, để chuyển đàn nếu thùng nào hư nặng trên đường.
- Băng dính, lưới, keo sáp cũ để thu nhỏ cửa tổ hoặc vá khe.
- Khăn sạch, dao mỏng, hộp đựng hũ vỡ, nước rửa tay.
- Sổ trại hoặc ứng dụng quản lý tổ với một trang sẵn cho từng thùng sẽ nhận.
- Danh sách số thùng và ảnh lúc kiểm chọn ở nơi bán, để đối chiếu khi giao.
- Người phụ: với lô từ mười thùng trở lên, nên có ít nhất hai người lúc nhận.
Đi một vòng trại hôm trước ngày nhận, dọn đường kiến mới xuất hiện, kiểm lại vành nước hoặc lớp chống kiến ở chân kệ. Đàn mới về rất dễ bị kiến tấn công vì đang yếu và thùng có thể dính mật.
Khu đàn mới: vì sao nên tách riêng
Trong một trại đông đàn, đàn mới về là đàn yếu nhất khu: vừa bị chở, chưa quen đường bay, ong canh cửa ít, có thể còn mùi mật từ hũ vỡ. Nếu đặt xen giữa các đàn mạnh đã ổn định, đàn mới dễ bị ong của đàn bên cạnh vào cướp. Một vụ cướp lớn có thể làm cả đàn mới tàn, và còn kích các đàn khác hung hăng hơn, lan sang những thùng khác.
Đàn mới cũng có thể mang theo thứ trại chưa có: ruồi đẻ trứng trong hũ phấn, trứng kiến bám ở khe thùng, nấm mốc. Đặt đàn mới ở khu riêng cho anh chị thời gian để phát hiện những vấn đề đó trước khi chúng lan.
Khu đàn mới không cần xa lắm, chỉ cần không nằm chen trong dãy chính và tốt nhất không nằm ngay hướng bay ra vào của các đàn mạnh. Một dãy kệ ngắn ở cuối trại, hoặc một góc vườn khác vẫn trong tầm mắt hằng ngày, là đủ. Khu này về sau cũng dùng cho đàn mới tách của chính trại.
Đặt thùng và mở cửa tổ
Khi xe dừng, đối chiếu số thùng và ảnh lúc kiểm chọn trước. Ghi thùng nào có dấu hiệu chảy mật, thùng nào kêu to bất thường. Đặt từng thùng lên kệ khu mới theo đúng chiều, khoảng cách giữa các thùng đủ để ong mỗi đàn nhận ra cửa của mình, cửa tổ các thùng cạnh nhau tốt nhất quay khác hướng hoặc có vật mốc khác nhau.
Để thùng nằm yên một lúc cho ong lắng lại. Nếu là ban đêm, có thể mở cửa luôn. Nếu là ban ngày nắng, chờ đến chiều mát. Gỡ lớp bịt cửa nhẹ nhàng, không gõ vào thùng. Sau khi mở, đứng quan sát: ong bay ra từ từ, lượn vòng định hướng trước cửa là tốt.
Thu nhỏ cửa tổ ngay khi mở, bằng cách đắp một chút sáp hoặc keo cũ, hoặc chèn vật cản để miệng cửa chỉ vừa vài con ong cùng ra vào. Cửa nhỏ giúp ong canh giữ được nhà trong giai đoạn đàn còn yếu. Đàn sẽ tự nới cửa khi đã mạnh.
Nếu lô có nhiều thùng giống hệt nhau, đặt một vật mốc nhỏ khác nhau trước mỗi cửa tổ, như một viên đá, một nhánh lá, hoặc sơn một vệt màu khác nhau quanh cửa. Ong nhận nhà bằng mắt, và những đàn mới chưa quen chỗ dễ lạc sang thùng bên cạnh nếu các thùng trông giống hệt nhau. Ong lạc vào nhà khác thường bị giết ở cửa, đàn mất ong mà không ai biết vì sao.
Hai tuần đầu: nhìn gì mỗi ngày
Những ngày đầu, nhìn cửa tổ mỗi sáng và mỗi chiều mát: ong có bay ra vào đều không, có mang phấn về không, có ong lạ vật lộn ở cửa không, dưới chân thùng có nhiều xác ong hay vệt mật không. Ghi ngắn vào sổ cho từng thùng. Việc này chỉ mất vài phút cho cả khu nhưng cho thấy sớm thùng nào có vấn đề.
Mấy ngày đầu cứ để thùng đóng, chỉ mở khi thấy mật rỉ ở miệng tổ hay ruồi bám dày quanh khe; mở sớm hơn thế chỉ bắt đàn làm lại phần việc vừa sửa xong. Khi cần mở thùng chảy mật, gỡ hũ vỡ, thấm mật đọng ở đáy, rồi đóng lại nhanh.
Sau khoảng một tuần, khi trời mát và khô, mở kiểm lần lượt từng thùng một lần theo cùng bảng chấm đã dùng khi kiểm mua: khối bánh trứng có phần ô mới không, hũ mật còn không, đáy thùng khô hay ướt. So với ảnh lúc mua. Thùng nào co lại rõ, báo người bán sớm, kèm ảnh trước và sau.
Cũng trong hai tuần đầu, để ý thời tiết. Một trận mưa lớn kèm gió có thể tạt vào khu cách ly vốn thường là kệ mới dựng, chưa thử qua mưa bão. Sau mỗi trận mưa, đi một vòng xem mái có dột chỗ nào, nước có bắn vào cửa tổ không, chân kệ có bị đất trôi làm nghiêng không. Sửa ngay khi còn ít đàn trên kệ dễ hơn nhiều so với khi khu đã đầy.
Xử lý những đàn có vấn đề trong khu cách ly
Đàn bị cướp. Thấy ong lạ vật lộn ở cửa, xác ong chồng dưới chân thùng, thu nhỏ cửa hơn nữa, che bớt cửa tổ bằng lá hoặc tấm chắn để ong cướp khó tìm. Nếu cướp kéo dài, chuyển thùng ra xa hơn hẳn khu đang nuôi.
Đàn có ruồi. Thấy dòi trong hũ phấn hoặc ở đáy, gỡ bỏ phần hũ nhiễm, làm sạch đáy, bít khe. Nếu nhiễm nặng mà đàn yếu, tách thùng đó ra xa khu nuôi để không lan, và cân nhắc dứt điểm thay vì cố giữ.
Đàn có vẻ mất chúa. Khối bánh trứng không có ô mới sau một hai tuần, ong ít mang phấn. Báo người bán ngay, vì đây thường là vấn đề có sẵn từ trước khi giao. Có thể ghép với đàn khác hoặc bổ sung bánh trứng có ô chúa nếu trại có tay nghề.
Đàn đứng được. Có ô mới, cửa tổ ra vào đều, ong mang phấn đều. Ghi "đạt" vào sổ và chuẩn bị chuyển vào dãy chính.
Đối chiếu lô với người bán ngay hôm nhận
Ngay khi đặt xong thùng, trước khi người giao rời đi, hai bên cùng đếm lại số thùng, nhìn qua cửa tổ từng thùng và ký hoặc nhắn xác nhận. Thùng nào chảy mật, nắp bật, kêu to bất thường thì ghi chú cạnh số thùng ngay lúc đó, chụp ảnh có người giao đứng cạnh nếu có thể. Những ghi chú ban đầu này giúp tránh tranh cãi rằng hư hại xảy ra sau khi giao hay trên đường.
Nếu lô có đàn khác với lúc kiểm chọn, ví dụ số thùng không khớp ảnh, thùng khác cỡ, hỏi ngay. Người giao có thể không biết, nhưng ghi lại ngay hôm đó vẫn tốt hơn là phát hiện sau một tuần. Với lô lớn, mỗi bên giữ một bản danh sách có chữ ký hoặc ảnh chụp danh sách.
Đây cũng là lúc hỏi người giao những điều cần biết về từng đàn: đàn nào vừa thu mật, đàn nào hay bị cướp ở trại cũ, đàn nào tách gần nhất. Người trực tiếp chăm đàn ở nơi bán thường nhớ những chi tiết mà người bán qua điện thoại không nhắc tới, và chúng giúp anh chị biết thùng nào cần để mắt hơn.
Ghi sổ trại cho từng đàn mới
Mỗi đàn mới nên có một dòng riêng trong sổ ngay từ ngày nhận, gồm số thùng, nơi mua, loại đàn, ngày đóng cửa tổ ở nơi bán, ngày giờ về trại, tình trạng lúc nhận. Sau đó mỗi lần quan sát hay mở kiểm, ghi thêm một dòng ngắn. Không cần viết dài, chỉ cần đủ để một người khác đọc vào hiểu đàn này đang thế nào.
Nếu trại dùng mã tổ, gán mã ngay khi đặt thùng lên kệ khu cách ly và dán mã lên thùng. Mã nên theo đàn chứ không theo vị trí, vì đàn sẽ còn chuyển từ khu cách ly vào dãy chính. Trại dùng ứng dụng quản lý tổ có thể chụp ảnh lúc nhận và gắn thẳng vào hồ sơ đàn.
Sổ của lô đầu tiên là tài liệu học quý nhất của một trại mới. Sau vài tháng, đọc lại sẽ thấy rõ đàn loại nào, nơi bán nào, thời điểm nào cho kết quả tốt ở chính vườn mình. Những lô sau sẽ được quyết định nhanh hơn và ít tốn kém hơn nhờ vậy.
Chuyển đàn từ khu cách ly vào dãy chính
Khi đàn đã đứng được, thường sau khoảng hai tuần đến một tháng tuỳ đàn, có thể chuyển vào dãy chính. Nhưng nhớ rằng ong đã nhớ vị trí ở khu cách ly. Chuyển thùng đi xa vài chục mét, ong thợ đang ngoài vườn sẽ bay về chỗ cũ và lạc. Có hai cách thường dùng: chuyển vào chiều tối khi ong đã về, đóng cửa vài giờ hoặc qua đêm rồi mở ở chỗ mới cho ong định hướng lại; hoặc nếu khu cách ly ở gần, dời dần từng đoạn ngắn qua nhiều ngày.
Khi đặt vào dãy chính, xếp đàn mới vào cạnh những đàn có sức tương đương, không đặt ngay giữa hai đàn mạnh nhất trại. Ghi vị trí mới vào sổ, cập nhật mã tổ nếu trại dùng mã theo vị trí.
Những đàn yếu mãi không đứng được trong khu cách ly thì để lại khu đó lâu hơn hoặc xử lý theo thoả thuận với người bán, đừng mang vào dãy chính cho đủ số. Một đàn yếu giữa dãy mạnh là điểm khởi đầu của cướp mật cho cả dãy.
Sau khi khu cách ly đã trống, dọn sạch kệ, lau chân kệ, thay nước chống kiến, để khu nghỉ vài ngày trước khi nhận lô tiếp theo. Thói quen nhỏ này cắt đứt chuỗi ruồi, kiến có thể còn sót lại từ lô trước.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải cách ly đàn ong dú mới mua không?
Không bắt buộc, nhưng với trại nhiều tổ thì rất nên. Đàn mới là đàn yếu nhất khu và có thể mang theo ruồi, kiến. Một khu riêng trong hai tuần đầu giúp phát hiện vấn đề trước khi lan sang cả dãy.
Đặt khu cách ly ở đâu trong trại?
Không có con số cố định. Chỉ cần không chen vào dãy chính và không nằm ngay đường bay ra vào của các đàn mạnh. Một dãy kệ ngắn ở góc khác của vườn, vẫn trong tầm mắt hằng ngày, thường là đủ.
Vì sao phải thu nhỏ cửa tổ đàn mới?
Cửa nhỏ giúp số ong canh ít ỏi của đàn mới giữ được nhà trước ong cướp và côn trùng khác. Khi đàn mạnh lên, ong tự nới cửa. Đây là việc đơn giản nhưng giảm hao đàn đáng kể trong trại đông đàn.
Đàn mới về bao lâu thì mở kiểm lần đầu?
Nếu không có dấu hiệu bất thường, chờ khoảng một tuần, chọn lúc trời mát và khô. Mở nhanh, nhìn khối bánh trứng, hũ mật và đáy thùng, so với ảnh lúc mua rồi đóng lại.
Chuyển đàn từ khu cách ly vào dãy chính thì ong có bị lạc không?
Có thể, vì ong đã nhớ vị trí cũ. Nên chuyển vào chiều tối khi ong đã về đủ, đóng cửa một thời gian rồi mở ở chỗ mới, hoặc dời dần từng đoạn ngắn nếu hai khu ở gần nhau.
Đàn mới bị cướp ngay ngày đầu thì làm sao?
Thu nhỏ cửa tổ hơn nữa, che bớt cửa bằng lá hoặc tấm chắn, kiểm xem có mật chảy ra cửa hút ong khác tới không. Nếu không dứt, chuyển thùng ra xa hơn hẳn các đàn đang nuôi.