Một trại ong dú đông đàn cần điểm nước riêng trong mùa khô: nước nông, có nhiều chỗ cho ong đậu để uống mà không rơi xuống đuối, đặt gần trại ở chỗ có bóng mát, xa nguồn thuốc trừ sâu, và giữ có nước đều đặn mỗi ngày. Không có nước gần, ong thợ phải đi xa để chở nước về làm mát tổ, tốn sức đàn và dễ mang về nước bẩn, nước có thuốc.
Bài này viết cho người làm trại vài chục đàn trở lên, nơi một cái chén nước nhỏ đặt cạnh thùng không còn đủ. Phần dưới nói vì sao đàn cần nước, nên làm điểm nước kiểu gì, đặt ở đâu, bao nhiêu điểm, giữ sạch thế nào và những sai lầm hay gặp. Bài không đưa con số lượng nước mỗi đàn cần, vì chưa có số đo đủ chắc cho ong dú trong điều kiện vùng này.
Vì sao đàn ong dú cần nước trong mùa khô
Nhiệt độ trong tổ ảnh hưởng tới sự phát triển của ấu trùng và sức khoẻ của cả đàn. Khi trời nóng gắt, đàn phải tìm cách làm mát tổ. Một trong những cách là mang nước về, để nước bay hơi trong tổ làm hạ nhiệt. Ngoài ra, ong cũng cần nước để pha loãng mật khi nuôi con và cho các hoạt động khác của đàn.
Trong mùa mưa, nước có ở khắp nơi: giọt sương trên lá, vũng nước nhỏ, đất ẩm. Sang mùa khô, những nguồn đó cạn dần, ong phải bay xa hơn để tìm. Mỗi chuyến chở nước là một chuyến ong thợ không đi lấy mật, lấy phấn. Với trại đông đàn, nếu không có nước gần, áp lực lên từng đàn rất lớn.
Ngoài ra, khi phải tự tìm nước, ong có thể uống ở những chỗ không an toàn: mương có thuốc trừ sâu rửa trôi, vũng nước quanh khu chăn nuôi, máng nước của gia súc. Có điểm nước sạch ngay trong trại giúp kiểm soát được nguồn nước đàn dùng.
Điểm nước tốt cho ong dú trông thế nào
Nông. Ong dú nhỏ, rất dễ rơi xuống nước và không tự bò lên được. Nước sâu là bẫy chết. Điểm nước nên nông, mặt nước sát mép.
Có nhiều chỗ đậu. Thả sỏi, đá nhỏ, cành khô, lá to, miếng xốp hay mẩu gỗ nổi để ong có chỗ đậu uống. Mép chậu nên có vật liệu nhám như đất nung, gỗ, để ong bám được.
Rộng hơn sâu. Chậu rộng, đáy bằng tốt hơn xô sâu. Nhiều chậu nhỏ tốt hơn một chậu lớn, vì chia ong ra nhiều chỗ, giảm chen chúc.
Sạch và mát. Nước sạch, không có hoá chất, đặt ở chỗ có bóng râm để không nóng lên quá nhanh dưới nắng gắt.
Ổn định. Có nước đều đặn mỗi ngày. Ong học được chỗ có nước và quay lại; điểm nước lúc có lúc không thì ong lại đi tìm chỗ khác.
Có mép ẩm. Ong dú thường thích uống ở chỗ đất, đá hay gỗ ẩm hơn là mặt nước trống. Một mép sỏi, mép đất luôn ướt nhẹ quanh chậu thường đông ong hơn giữa chậu.
Dễ thấy với người chăm. Đặt ở chỗ người đi kiểm trại ngang qua hằng ngày, để liếc mắt là biết còn nước hay cạn, khỏi phải nhớ.
Đặt điểm nước ở đâu trong trại
Điểm nước nên ở gần trại để ong không phải bay xa, nhưng không đặt ngay trước cửa tổ. Ong uống nước đông, bay qua lại có thể làm rối đường bay của đàn gần đó. Đặt ở một bên dãy thùng, hoặc ở khoảng trống giữa các dãy, là hợp lý.
Chỗ đặt nên có bóng mát, nhất là buổi trưa và chiều. Dưới tán cây, dưới mái che phụ, hay cạnh hàng rào xanh là những chỗ tốt. Nước để dưới nắng trưa nóng lên nhanh, bay hơi nhanh, và cũng ít ong tới.
Cần đặt xa nguồn có thể có thuốc: xa ruộng phun thuốc, xa chỗ người ta rửa bình phun, xa mương thoát nước từ khu canh tác. Cũng đặt cao hơn mặt đất một chút, trên bệ hay giá thấp, để hạn chế kiến và côn trùng bò vào. Chân giá có thể có vành nước chống kiến như chân kệ thùng.
Với trại lớn, nên có nhiều điểm nước rải đều quanh trại, mỗi khu vài dãy thùng một điểm. Như vậy đàn nào cũng có nước gần, không dồn hết về một chỗ.
Khi mới đặt điểm nước, ong có thể chưa tìm tới ngay vì đã quen chỗ uống cũ. Đặt điểm nước từ cuối mùa mưa, trước khi nguồn nước tự nhiên cạn, giúp đàn có thời gian làm quen. Một số người thả vài giọt mật pha loãng lên mép sỏi trong ngày đầu để ong phát hiện, nhưng chỉ nên làm thật ít và không lặp lại, tránh kích cướp mật.
Làm một điểm nước đơn giản cho trại
Không cần dụng cụ đắt tiền. Điểm nước có thể làm từ những thứ sẵn có ở nông thôn, miễn là theo đúng nguyên tắc nông, có chỗ đậu, sạch.
- Chọn một chậu đất nung rộng miệng, đĩa lót chậu cây, hoặc khay nhựa nông, rửa sạch.
- Đặt chậu lên một bệ thấp hoặc giá có chân, ở chỗ có bóng mát, gần dãy thùng.
- Rải một lớp sỏi hoặc đá nhỏ dưới đáy, để mặt sỏi nhô lên gần mặt nước.
- Thả thêm vài cành khô, lá to hoặc mẩu gỗ nổi trên mặt nước.
- Đổ nước sạch tới mức vừa ngập sỏi, để phần lớn sỏi chỉ hơi ướt.
- Kiểm tra mỗi ngày, thêm nước khi cạn, thay nước và rửa chậu định kỳ.
Nếu có hệ thống tưới, có thể làm điểm nước nhỏ giọt: một vòi nhỏ giọt chảy chậm lên một tấm đá nghiêng hoặc khay sỏi, nước luôn mới, luôn ẩm mà không đọng sâu.
Giữ nước sạch và an toàn
Nước đọng lâu dễ có rêu, có bọ gậy muỗi, có mùi hôi. Thay nước định kỳ, rửa chậu, chà rêu bám ở thành. Trong mùa khô nắng gắt, nước bay hơi nhanh nên phải thêm mỗi ngày, nhưng vẫn nên thay hẳn sau vài ngày để tránh tích tụ bẩn.
Không cho bất cứ hoá chất nào vào nước của ong: không thuốc diệt muỗi, không chất tẩy rửa, không phân bón. Nếu lo muỗi đẻ trứng, thay nước thường xuyên là đủ, vì trứng muỗi cần thời gian để nở thành bọ gậy.
Để ý những dấu hiệu bất thường quanh điểm nước: nhiều ong chết trong chậu, ong bò lảo đảo quanh mép. Đó có thể là dấu hiệu nước bị nhiễm bẩn hoặc có vấn đề khác. Đổ bỏ, rửa sạch, đặt nước mới và theo dõi.
Nếu trại có gia súc, gia cầm, giữ điểm nước của ong tách biệt khỏi máng nước của chúng. Gia cầm có thể bới, làm đổ, làm bẩn chậu; nước của gia súc thường có phân, nước tiểu lẫn vào, không hợp cho ong.
Những sai lầm hay gặp
Sai lầm phổ biến nhất là dùng xô, chậu sâu không có chỗ đậu. Ong đến uống, trượt chân rơi xuống, không bò lên được, chết hàng loạt trong chậu. Nhìn thấy nhiều xác ong trong nước là phải sửa ngay.
Sai lầm thứ hai là để điểm nước lúc có lúc không. Ong đã quen một chỗ, bỗng chỗ đó cạn, chúng phải đi tìm chỗ mới, có khi tìm tới chỗ không an toàn. Khi bắt đầu làm điểm nước, phải giữ đều cho tới hết mùa khô.
Sai lầm thứ ba là đặt nước sát cửa tổ. Ong uống nước đông đúc ngay trước cửa tổ làm rối đường bay, có khi kéo cả ong của tổ khác tới, tạo điều kiện cho xung đột.
Một sai lầm nữa là dùng chung điểm nước với khu rửa dụng cụ thu mật. Nước có lẫn mật, sáp vụn kéo ong của cả trại tới, gây chen lấn và kích cướp, lại dễ có ruồi. Khu rửa dụng cụ nên ở xa trại, nước thải đổ xuống hố có lấp.
Sai lầm cuối cùng, cũng rất hay gặp ở người mới lên trại đông đàn, là tưới nước thẳng lên thùng ong để làm mát. Nước ngấm vào thùng gỗ, làm ẩm bên trong, có thể gây mốc, hỏng hũ phấn, thu hút ruồi đẻ trứng. Muốn làm mát, nên che thêm mái, tưới mát mái hay tưới đất xung quanh, không tưới thẳng vào thùng.
Nước, bóng mát và nhiệt độ của cả dãy thùng
Nước chỉ là một nửa câu chuyện làm mát. Nửa còn lại là giữ cho thùng không bị nung nóng ngay từ đầu. Trong mùa khô, mái che phải đủ rộng để che nắng chiều xiên vào thành thùng, không chỉ che phía trên. Thành thùng hứng nắng chiều trực tiếp là nơi nhiệt dồn vào nhanh nhất.
Nền đất quanh dãy thùng cũng ảnh hưởng. Nền bê tông, nền gạch trơ dưới nắng toả nhiệt lên tới đêm. Nền đất có cỏ thấp, có lớp lá khô phủ, hay được tưới ẩm vào buổi chiều thì mát hơn nhiều. Tưới đất quanh trại vào cuối chiều là cách đơn giản để hạ nhiệt cả khu mà không đụng vào thùng.
Khi trại có điểm nước tốt, bóng mát tốt, nền mát, đàn đỡ phải dồn ong thợ đi chở nước, còn sức cho kiếm ăn. Người làm trại có thể quan sát ở cửa tổ: những ngày nắng nhất, nếu đàn vẫn ra vào đều, không tụ ong quạt gió đông bất thường ở miệng ống, nghĩa là cách làm mát của trại đang ổn.
Nước và nhịp làm việc của trại trong mùa khô
Trong mùa khô, việc giữ nước nên trở thành một phần của lịch làm việc hằng ngày của trại, như kiểm kiến hay quan sát cửa tổ. Với trại có người làm cùng, giao rõ ai lo điểm nước, mỗi ngày làm lúc nào, ghi vào sổ.
Khi người làm trại vắng nhà vài ngày, điểm nước là thứ dễ bị quên nhất. Nên dặn người trông giữ, hoặc làm hệ thống nhỏ giọt có nước chảy liên tục. Đàn quen nước gần rồi mà bị cắt đột ngột trong những ngày nắng nhất có thể bị ảnh hưởng.
Với trại xa nhà, có thể dùng thùng chứa lớn đặt trên cao, nối một ống nhỏ có khoá điều chỉnh xuống khay sỏi, chỉnh cho nước rỉ chậm vừa đủ ướt. Một thùng chứa như vậy giữ được vài ngày, đỡ phải ra trại mỗi sáng chỉ để thêm nước. Nhớ che nắp thùng chứa để không có lá rụng, muỗi đẻ.
Cuối mùa khô, khi mưa bắt đầu, giảm dần điểm nước nhưng không cần bỏ hẳn. Một vài điểm nước sạch quanh năm vẫn có ích, nhất là những đợt nắng hạn giữa mùa mưa. Ghi lại kinh nghiệm mùa khô năm nay vào sổ để năm sau chuẩn bị sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có cần nước không hay chỉ cần mật hoa?
Có cần. Ong dú dùng nước để làm mát tổ khi trời nóng và cho các hoạt động khác của đàn. Mùa khô, khi nước tự nhiên cạn dần, có điểm nước gần trại giúp đàn đỡ phải đi xa.
Vì sao ong dú hay chết đuối trong chậu nước?
Vì chậu sâu, không có chỗ đậu. Ong dú nhỏ, trượt xuống nước không bò lên được. Nên dùng chậu nông, rải sỏi, thả cành khô hay lá nổi để ong có chỗ đậu uống.
Một trại cần bao nhiêu điểm nước?
Không có con số chung. Nên có nhiều điểm nhỏ rải đều quanh trại, mỗi khu vài dãy thùng một điểm, để đàn nào cũng có nước gần mà không dồn hết vào một chỗ.
Có nên tưới nước lên thùng ong cho mát?
Không nên tưới thẳng vào thùng vì nước ngấm làm ẩm bên trong, dễ gây mốc và thu hút ruồi đẻ trứng. Muốn làm mát, nên che thêm mái, tưới mát mái che hoặc tưới đất xung quanh.
Có nên cho đường vào nước để nuôi ong mùa khô?
Không nên trộn đường vào điểm nước chung. Nước đường đặt hở dễ kích cướp mật trong trại và kéo kiến tới. Nếu cần cho ăn bổ sung, phải làm riêng, đúng cách và không lẫn vào mật đem bán.
Nước giếng hay nước máy dùng cho ong được không?
Đều dùng được nếu sạch. Nước máy có thể để một lúc cho bớt mùi trước khi đổ vào chậu. Quan trọng là không có hoá chất như thuốc trừ sâu, chất tẩy rửa hay phân bón lẫn vào.