Ruồi nhỏ đẻ trứng vào tổ ong dú, chủ yếu ở bầu phấn và chỗ bầu bị vỡ, làm ấu trùng phá hỏng dự trữ và bánh nhộng; đàn yếu có thể bị diệt. Ở trại, ruồi lan nhanh khi có nhiều thùng hở khe, khi mùi chua từ thùng bị phá kéo ruồi tới, và khi người kiểm mang trứng ruồi từ thùng này sang thùng khác. Xử lý theo thứ tự: khoanh vùng thùng bị ruồi, làm sạch và trám kín từng thùng, kiểm các thùng xung quanh, đổi thứ tự đi kiểm để thùng có ruồi luôn cuối cùng.
Người nuôi ong dú gọi chung nhiều loại ruồi nhỏ tìm vào tổ là "ruồi đẻ trứng". Bài này không đi vào định danh loài, mà tập trung vào điều người làm trại cần làm: nhận ra sớm, xử lý từng thùng, và ngăn không để ruồi đi theo dãy. Ở mức vài tổ trong vườn, đây là chuyện của từng thùng; ở trại đông đàn, đây là chuyện của cả hệ thống làm việc.
Ruồi vào tổ bằng đường nào
Ruồi đẻ trứng không phá được lớp vỏ thùng, chúng vào qua những chỗ đàn không canh giữ được: khe nắp, khe tầng, kẽ nứt ván, những chỗ trám chưa kín sau khi mở thùng. Chúng bị thu hút bởi mùi phấn, mùi mật, đặc biệt là mùi chua từ bầu phấn hay bầu mật đã vỡ. Một thùng vừa mở xong, bầu bị vỡ, khe chưa trám là đúng loại thùng ruồi tìm tới.
Đàn mạnh thường có lính canh tốt, nhanh chóng bịt khe và đẩy ruồi ra. Đàn yếu, đàn vừa tách, đàn vừa bị cướp mật không đủ quân để giữ mọi khe. Khi ruồi đã đẻ trứng thành công, ấu trùng nở ra ăn phấn và nhộng, làm bầu phấn chảy nhão, có mùi chua đặc trưng. Mùi này lại kéo thêm ruồi.
Ở trại, ba con đường lan quan trọng nhất là: ruồi trưởng thành bay từ thùng bị phá sang thùng gần có khe hở; người kiểm mang trứng hay ấu trùng dính trên găng, dao cạo, khay từ thùng này sang thùng khác; và thùng chết chưa dọn trở thành ổ ruồi nhân lên giữa dãy.
Dấu hiệu nhận ra thùng có ruồi
Có những dấu hiệu nhìn từ ngoài, có những dấu hiệu chỉ thấy khi mở thùng. Người làm trại cần quen cả hai:
- Từ ngoài: ruồi nhỏ lượn quanh khe nắp, khe tầng, cửa tổ; mùi chua lạ khi đứng gần thùng; cửa tổ vắng hơn trước; ong lính canh tụ ở khe nắp nhiều hơn bình thường.
- Khi mở thùng: bầu phấn chảy nhão, có ấu trùng trắng ngọ nguậy; bánh nhộng có chỗ bị ăn, nhão; mùi chua rõ; có nhộng ruồi màu nâu bám ở góc thùng hay dưới đáy.
- Ở đàn nặng: dự trữ gần như bị phá sạch, lượng ong giảm mạnh, đàn có thể bỏ tổ.
Phát hiện sớm khi mới thấy ruồi lượn quanh khe là thời điểm tốt nhất để xử lý. Khi đã có nhiều ấu trùng trong thùng, việc cứu đàn khó hơn nhiều và nguy cơ lan sang thùng bên cạnh cao hơn.
Khoanh vùng khi phát hiện ruồi ở một thùng
Thấy ruồi ở một thùng, đừng chỉ xử lý thùng đó. Hãy coi đó là tín hiệu để khoanh vùng:
- Đánh dấu thùng có ruồi bằng một ký hiệu riêng, khác với kẹp đánh dấu thông thường.
- Ghi vào sổ sự cố ngày phát hiện, mức độ, vị trí trên dãy.
- Đi nhìn ngoài các thùng xung quanh, đặc biệt các thùng cạnh bên và đối diện, xem có ruồi lượn, mùi chua không.
- Lên kế hoạch xử lý: thùng có ruồi xử lý ở cuối buổi, sau khi đã làm xong các thùng khoẻ.
- Nếu thùng có ruồi nặng và đàn yếu, cân nhắc chuyển thùng ra khỏi dãy, đặt ở khu cách ly, để giảm nguồn ruồi giữa dãy.
- Trong vài tuần tiếp theo, đưa các thùng quanh vùng đó vào danh sách theo dõi dày hơn.
Khoanh vùng không cần mở tất cả thùng quanh đó. Mở thêm thùng cũng là tạo thêm khe hở và mùi. Nhìn ngoài kỹ, chỉ mở những thùng có dấu hiệu.
Xử lý một thùng bị ruồi
Chọn một ngày khô ráo, làm vào cuối buổi khi đã xong các thùng khoẻ. Chuẩn bị sẵn khay, dao cạo, sáp trám, túi đựng phần bỏ, và một bộ găng riêng. Mở thùng nhẹ nhàng, xác định chỗ ruồi đã phá: bầu phấn nhão, chỗ có ấu trùng, nhộng ruồi.
Loại bỏ phần bị hỏng: cạo bỏ bầu phấn nhão, phần bánh nhộng bị ăn, nhộng ruồi, cho tất cả vào túi kín ngay. Không để rơi vãi ra kệ hay xuống đất dưới kệ. Lau sạch chỗ ẩm nhão, giữ nguyên những phần còn tốt. Nếu thùng có tầng bị hỏng nặng, có thể thay tầng đó bằng tầng sạch từ kho.
Đóng thùng và trám kín mọi khe. Đây là bước quan trọng nhất: không trám kín thì ruồi quay lại ngay. Một số người nuôi đặt bẫy giấm nhỏ trong hoặc cạnh thùng để bắt ruồi trưởng thành; cách này được nhiều người dùng nhưng cần đặt sao cho ong không rơi vào được. Túi chứa phần bỏ được mang ra xa khu nuôi để xử lý, không vứt quanh trại.
Ngăn ruồi đi theo tay người và dụng cụ
Thứ tự đi kiểm. Luôn làm thùng khoẻ trước, thùng có vấn đề sau cùng. Thùng có ruồi, thùng đang cách ly, thùng chết là cuối cùng của buổi.
Dụng cụ riêng cho thùng có ruồi. Một bộ dao cạo, khay, găng dành riêng, cất riêng. Rửa sạch sau mỗi lần dùng. Không dùng chung với dụng cụ thu mật.
Rửa tay, thay găng. Sau khi làm thùng có ruồi, không quay lại mở thùng khoẻ trong cùng buổi. Nếu buộc phải, rửa tay, thay găng sạch.
Không để phần bỏ trong trại. Phần cạo bỏ, nhộng ruồi, bầu hỏng cho vào túi kín và mang ra xa ngay. Một túi để quên dưới kệ là ổ ruồi mới.
Ghi sổ đủ. Mỗi lần xử lý ghi rõ đã làm gì, để lần sau biết thùng đó đã được xử lý mấy lần, có tái lại không.
Người chăm hộ cũng theo quy tắc này. Khi giao trại cho người khác, ghi rõ trong sổ bàn giao thùng nào đang có ruồi, thứ tự đi kiểm, bộ dụng cụ nào dành cho thùng nào. Người chăm không biết những điều này sẽ vô tình đi từ thùng có ruồi sang thùng khoẻ ngay trong lượt đầu tiên.
Giảm nguy cơ ruồi cho cả trại
Phòng ruồi ở quy mô trại dựa vào việc giảm số khe hở và giảm mùi. Thùng chuẩn hoá, ván kín, nắp khít ít khe hơn thùng chắp vá. Thói quen trám khe ngay sau mỗi lần mở thùng, hạn chế mở thùng vào mùa ẩm, mở nhanh và đóng kín, đều giảm cơ hội cho ruồi.
Giữ đàn khoẻ cũng là phòng ruồi. Đàn mạnh tự canh giữ được; đàn yếu thì không. Vì vậy những quyết định về tách đàn, thu mật có chừng, không để đàn yếu kéo dài cũng góp phần giảm nguy cơ ruồi cho trại. Đàn yếu không cải thiện là nguồn ruồi tiềm tàng cho cả dãy.
Dọn sạch thùng chết, mật và phấn rơi vãi, khu thu mật gọn gàng là những việc vệ sinh trực tiếp giảm mùi kéo ruồi. Cách ly đàn mới nhập giúp không đưa trứng ruồi từ bên ngoài vào giữa trại.
Thời điểm mở thùng và ruồi
Mỗi lần mở thùng, dù để kiểm hay để thu mật, đều tạo ra một khoảng thời gian thùng có mùi và có khe hở. Ở trại có ruồi lảng vảng, khoảng thời gian ấy là cơ hội. Vì vậy chọn thời điểm mở thùng là một phần của phòng ruồi. Ngày khô ráo, có nắng nhẹ, đàn đang hoạt động mạnh để có đủ quân trám lại là ngày thích hợp. Ngày ẩm, sau mưa, hay khi đàn đang yếu vì vừa tách, vừa bị cướp thì nên hoãn nếu không gấp.
Trong mùa ẩm, nhiều trại giảm hẳn số lượt mở thùng, chỉ mở khi có dấu hiệu từ ngoài. Đây cũng là lý do lịch kiểm luân phiên phân biệt rõ lượt nhìn ngoài và lượt mở thùng: nhìn ngoài có thể làm đều quanh năm, còn mở thùng thì điều chỉnh theo mùa và theo nguy cơ ruồi.
Khi thu mật, tránh làm vỡ bầu phấn, vì phấn vỡ là thứ thu hút ruồi mạnh nhất. Hút mật gọn gàng, không để mật chảy xuống bánh nhộng, trám kín ngay sau khi xong. Thùng vừa thu mật được đưa vào danh sách nhìn ngoài kỹ hơn trong vài ngày sau đó.
Cuối cùng, nếu trại có nhiều người cùng mở thùng, cần thống nhất những quy tắc này cho mọi người. Một người cẩn thận trám khe, một người khác vội vàng để hở, thì cả dãy vẫn có nguy cơ. Quy tắc mở thùng nên được viết thành vài dòng ngắn, dán ở chỗ làm việc của trại: làm thùng khoẻ trước, trám khe ngay, không để bầu phấn vỡ, dụng cụ thùng có ruồi để riêng, phần bỏ cho vào túi kín mang ra xa. Người mới vào làm đọc một lần là nhớ.
Khi ruồi đã lan ra nhiều thùng
Nếu sau một thời gian, ruồi xuất hiện ở nhiều thùng trên cùng một dãy, cần nhìn lại nguyên nhân chung: có phải dãy đó ẩm hơn, thùng ở đó cũ và nhiều khe hơn, có thùng chết nào chưa dọn, có phải người kiểm đang đi sai thứ tự. Xử lý từng thùng mà không sửa nguyên nhân chung thì ruồi tiếp tục quay lại.
Lập danh sách các thùng bị ruồi, sắp theo mức độ. Xử lý thùng nặng trước, nhưng vẫn theo nguyên tắc làm thùng có vấn đề cuối buổi. Có thể phải tạm dừng mọi việc khác như thu mật trên dãy đó trong một thời gian để dồn sức.
Sau đợt xử lý, theo dõi dày vài tuần và ghi kết quả từng thùng vào sổ sự cố. Những thùng tái ruồi nhiều lần nên được xem xét lại: thùng có vấn đề về khe hở không, đàn có quá yếu không. Một vài thùng như vậy có thể cần thay thùng mới hoặc nhập đàn.
Cũng đừng quên nhìn ra ngoài trại. Nếu quanh trại có đống rác hữu cơ, trái cây rụng thối, chuồng trại hay chỗ ủ phân, đó có thể là nơi ruồi sinh sôi rồi tìm vào thùng ong. Những nguồn này không phải lúc nào cũng xử lý được, nhưng biết chúng ở đâu giúp hiểu vì sao một dãy hay bị ruồi hơn dãy khác, và là cơ sở để trao đổi với chủ vườn về việc dời đống ủ ra xa hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ruồi đẻ trứng trong tổ ong dú có nguy hiểm cho người ăn mật không?
Mật thu từ bầu mật sạch, được lọc và đóng hũ đúng cách thì không lẫn ấu trùng ruồi. Không thu mật từ thùng đang có ruồi, và không lấy mật từ bầu đã bị phá hay có mùi chua lạ. Ghi lô mật theo mã tổ giúp loại trừ khi có nghi vấn.
Có nên dùng thuốc diệt ruồi quanh trại không?
Không nên. Thuốc diệt côn trùng có thể hại ong dú, nhất là khi phun hay đặt gần thùng. Nên dựa vào trám kín khe, giữ đàn khoẻ, vệ sinh trại và xử lý cơ học các thùng bị ruồi.
Bẫy giấm có an toàn cho ong dú không?
Bẫy giấm được nhiều người nuôi dùng để bắt ruồi trưởng thành, nhưng phải đặt sao cho ong không rơi vào được, ví dụ có lưới hay lỗ nhỏ chỉ ruồi lọt. Theo dõi xem có ong chết trong bẫy không, nếu có thì sửa lại thiết kế hoặc thôi dùng.
Thùng bị ruồi nặng, đàn gần như mất hết, có cứu được không?
Rất khó. Nếu còn một phần bánh nhộng và ong, có thể làm sạch và theo dõi, nhưng khả năng hồi phục thấp. Quan trọng hơn là ngăn thùng này thành nguồn ruồi cho thùng khác. Nhiều trại chọn chuyển thùng ra khỏi dãy và xử lý như thùng có đàn chết.
Mùa nào ruồi đẻ trứng hoạt động mạnh nhất?
Người nuôi thường thấy ruồi nhiều hơn vào những giai đoạn ẩm, nhất là mùa mưa. Tuy vậy mỗi vùng mỗi khác. Sổ sự cố ghi đều qua vài năm sẽ cho trại biết mùa nào trại mình cần cảnh giác hơn và nên hạn chế mở thùng hơn.