OngDuTrangBang.comOng Dú Trảng Bàng
Tách đàn và nhân đàn

Chọn đàn mẹ để nhân giống trong trại ong dú: tiêu chí đọc từ sổ trại

Đàn mẹ tốt để nhân giống là đàn khoẻ bền qua nhiều mùa, hồi nhanh sau tách, cho mật đều, ít sự cố. Bài chỉ cách đọc các tiêu chí đó từ sổ trại thay vì chọn theo cảm giác.

A wooden table in an orchard with an open notebook beside a row of numbered small wooden stingless bee boxes, hands holding a pencil seen from above, soft natural light

Đàn mẹ tốt để nhân giống là đàn đã chứng minh qua nhiều mùa: khoẻ bền, qua mùa khó mà không suy, hồi nhanh sau mỗi lần tách hay thu mật, cho mật đều, ít bị cướp, ít bị ruồi, không bỏ tổ; những điều đó chỉ đọc được chắc chắn từ sổ trại, không phải từ một lần mở thùng thấy đẹp. Nhân giống từ đàn tốt giúp trại dần có nhiều đàn tốt; nhân từ đàn ngẫu nhiên thì chất lượng trại chỉ đứng yên hoặc đi xuống.

Bài này dành cho trại đã có sổ ghi chép ít nhất một vòng năm và muốn chủ động chọn đàn mẹ thay vì tách đàn nào thấy kín thùng thì tách. Phần dưới đưa ra các tiêu chí, cách đọc từng tiêu chí trong sổ, cách chấm điểm đơn giản, và những cái bẫy khi chọn. Bài không nói về giống ong theo nghĩa loài hay di truyền học; chỉ là cách người làm trại chọn đàn tốt từ những gì mình quan sát được.

Vì sao cần chọn đàn mẹ có chủ đích

Khi nhân đàn, chúa mới của đàn con là con của chúa đàn mẹ, nên đàn con thừa hưởng một phần đặc điểm của đàn mẹ như tính hiền hay dữ, sức kiếm ăn, sức chống chịu; phần còn lại đến từ ong đực mà chúa tơ gặp ngoài trời, vì vậy đàn con không phải bản sao. Một trại liên tục tách từ những đàn tốt nhất sẽ dần có nhiều đàn mang đặc điểm tốt. Ngược lại, nếu tách từ bất cứ đàn nào kín thùng, có cả đàn tốt lẫn đàn tầm thường, chất lượng chung của trại khó cải thiện.

Đàn kín thùng chưa chắc là đàn tốt. Có đàn kín thùng nhờ được đặt ở chỗ thuận lợi, được cho ăn bổ sung, hay vừa qua mùa hoa rộ. Có đàn kín thùng nhưng mỗi mùa khô lại suy nặng, hoặc rất dữ, khó làm việc. Chọn theo một lần nhìn dễ bị đánh lừa.

Ngoài ra, khi trại bán đàn giống, chất lượng đàn mẹ chính là uy tín của trại. Người mua nhận một đàn con từ dòng tốt sẽ có trải nghiệm tốt, quay lại hoặc giới thiệu người khác. Chọn đàn mẹ có chủ đích là đầu tư cho cả trại lẫn tên tuổi.

Chọn có chủ đích cũng giúp người làm trại hiểu đàn của mình hơn. Khi phải trả lời vì sao chọn đàn này mà không chọn đàn kia, người ta buộc phải nhìn kỹ hơn vào sổ, vào từng đàn, và nhận ra những khác biệt mà lúc chăm hằng ngày dễ bỏ qua.

Các tiêu chí chính

Khoẻ bền qua nhiều mùa. Đàn giữ được sức qua ít nhất một vòng năm, đặc biệt qua mùa khó, không có giai đoạn suy nặng.

Hồi nhanh. Sau khi tách hay thu mật, đàn nhanh chóng xây lại bánh trứng, đắp hũ mới. Đây là dấu hiệu chúa tốt và đàn kiếm ăn giỏi.

Mật đều. Cho mật qua nhiều lần thu, không chỉ một lần rộ rồi thôi. Lượng mật so với các đàn cùng dãy ở mức tốt.

Ít sự cố. Ít bị cướp, ít bị ruồi, ít bị kiến tấn công, không có lần nào bỏ tổ. Đàn tự phòng thủ tốt.

Dễ làm việc. Khi mở thùng, đàn không quá kích động, không bám người nhiều. Điều này giúp việc chăm, tách, thu mật nhẹ nhàng hơn, nhất là khi trại có người phụ việc chưa quen tay.

Tổ gọn, sạch. Đàn giữ tổ sạch, bồi nhựa kỹ, cửa tổ chắc chắn. Tổ gọn thường cho thấy đàn có tổ chức tốt.

Đọc từng tiêu chí trong sổ trại

Để chọn được đàn mẹ, sổ trại cần có những thông tin tối thiểu cho từng tổ: ngày nhập hoặc ngày tách ra, tình trạng mỗi lần kiểm luân phiên, ngày và lượng mật mỗi lần thu, các sự cố (cướp, ruồi, kiến, bỏ tổ), các lần tách và kết quả. Không cần chi tiết quá, chỉ cần đều đặn.

Khoẻ bền đọc từ chuỗi các lần kiểm: đàn có lúc nào bị ghi là yếu, trơ hũ, co bánh trứng không, nhất là trong mùa khó. Hồi nhanh đọc từ khoảng thời gian giữa lần tách hay thu mật và lần kiểm thấy đàn kín lại. Mật đều đọc từ sổ thu mật từng tổ.

Ít sự cố đọc từ sổ sự cố: đàn này có tên trong bao nhiêu sự cố. Dễ làm việc thì cần ghi thêm một cột nhỏ mỗi lần mở thùng: đàn hiền, bình thường hay dữ. Tổ gọn có thể ghi nhận xét ngắn.

Nếu sổ trại chưa có đủ những cột này, bắt đầu ghi ngay từ hôm nay. Sau một vòng năm, người làm trại sẽ có đủ dữ liệu để chọn. Trong lúc chờ, có thể chọn tạm theo quan sát, nhưng nên ghi rõ đó là chọn tạm.

Một cách chấm điểm đơn giản

Chấm điểm giúp so sánh các đàn một cách công bằng hơn. Dưới đây là một ví dụ thang điểm tự đặt, người làm trại có thể điều chỉnh theo điều kiện của mình.

Tiêu chíĐiểm caoĐiểm thấp
Khoẻ bền qua mùa khóKhông lần nào bị ghi yếuNhiều lần trơ hũ, co bánh trứng
Hồi nhanh sau tách, thuKín lại nhanh hơn phần lớn trạiChậm hơn hẳn, có lần không hồi
Mật đềuNhiều lần thu, lượng ổn địnhÍt lần thu, lúc có lúc không
Ít sự cốKhông có tên trong sổ sự cốNhiều lần bị cướp, ruồi, kiến
Dễ làm việcHiền, mở thùng nhẹ nhàngDữ, bám người nhiều

Mỗi tiêu chí có thể chấm theo thang ba mức: tốt, trung bình, kém. Cộng lại, chọn những đàn có tổng cao nhất làm đàn mẹ. Đàn có một tiêu chí rất kém, như nhiều lần bị ruồi, nên loại khỏi danh sách dù tổng điểm cao.

Thang điểm không phải chân lý. Nó chỉ là công cụ giúp nhìn tổng thể và tránh chọn theo cảm xúc. Người làm trại vẫn phải dùng con mắt của mình để quyết định cuối cùng.

Ví dụ giả định: chọn đàn mẹ trong một trại ba mươi đàn

Thử theo một trại giả định ba mươi đàn, đã ghi sổ đều hơn một năm, để thấy cách làm. Đầu mùa hoa, chủ trại muốn tách khoảng mười đàn con. Trước hết, chủ trại loại ra những đàn không đủ điều kiện: đàn mới nhập chưa đủ một năm, đàn vừa bị tách trong mùa trước, đàn có tên trong sổ sự cố nhiều lần. Còn lại khoảng mười lăm đàn.

Với mười lăm đàn này, chủ trại chấm điểm theo năm tiêu chí như bảng trên. Có ba đàn nổi lên rõ: qua mùa khô không lần nào bị ghi yếu, hồi nhanh sau lần thu mật cuối, mật đều, hiền. Có vài đàn điểm cao nhưng một đàn trong số đó từng bị ruồi hai lần, nên bị loại khỏi nhóm đầu.

Chủ trại chọn ba đàn nổi bật làm đàn mẹ chính, mỗi đàn tách hai đến ba đàn con tuỳ độ dư. Thêm vài đàn điểm khá để tách mỗi đàn một lần. Tổng cộng đủ mười đàn con, mà không đàn mẹ nào bị tách quá sức.

Đợt sau, chủ trại xem lại: đàn con từ ba đàn mẹ chính có đứng nhanh hơn không. Nếu có, ba đàn này được giữ làm đàn mẹ lâu dài. Nếu không, xem lại tiêu chí hoặc cách tách. Đây là một ví dụ để hình dung, không phải con số chuẩn.

Những cái bẫy khi chọn đàn mẹ

Cái bẫy thứ nhất là chọn theo vị trí. Đàn ở đầu dãy, gần nguồn hoa, có bóng mát tốt thường trông khoẻ hơn đàn ở góc khuất. Nhưng sự khoẻ đó đến từ vị trí, không phải từ đàn. Khi so sánh, nên so các đàn trong cùng điều kiện, hoặc tính đến lợi thế vị trí.

Cái bẫy thứ hai là chọn theo lượng mật mà bỏ qua sức khoẻ. Đàn cho nhiều mật nhưng mỗi mùa khó lại suy nặng, phải cứu, không phải đàn mẹ tốt. Đàn mẹ cần bền trước, rồi mới tới năng suất.

Cái bẫy thứ ba là dùng mãi một đàn mẹ. Khi tìm được đàn tốt, người làm trại dễ tách liên tục từ đàn đó. Tách quá nhiều làm đàn mẹ suy, và về lâu dài cả trại chỉ còn từ một nguồn, dễ cùng gặp vấn đề. Nên có vài đàn mẹ, luân phiên.

Cái bẫy thứ tư là tin hoàn toàn vào sổ khi sổ ghi chưa đều. Nếu có giai đoạn quên ghi, hoặc người khác ghi theo cách khác, dữ liệu sẽ lệch. Khi chọn, xem lại cả sổ lẫn đàn thực tế.

Giữ và luân phiên đàn mẹ

Khi đã chọn được vài đàn mẹ, cần giữ chúng ở trạng thái tốt nhất. Đặt ở chỗ thuận lợi trong trại, kiểm kỹ hơn, không thu mật quá tay, tránh chuyển đi xa hay đưa đi thụ phấn. Đàn mẹ là vốn giống, không phải đàn để khai thác.

Luân phiên giữa các đàn mẹ: mỗi đợt tách chỉ lấy từ một vài đàn, đợt sau lấy từ đàn khác, để mỗi đàn mẹ có đủ thời gian phục hồi. Ghi lại đàn mẹ nào đã tách vào đợt nào trong sổ.

Mỗi năm, xem lại danh sách đàn mẹ. Có đàn mẹ già đi, suy giảm, nên thay bằng một đàn con tốt của chính nó hoặc đàn khác đã chứng minh được. Đàn con xuất sắc của đàn mẹ tốt là ứng viên tự nhiên cho thế hệ đàn mẹ tiếp theo.

Nên đặt các đàn mẹ ở những dãy khác nhau thay vì gom một chỗ. Nếu chẳng may một góc trại gặp sự cố như cây đổ, ngộ độc thuốc, trại không mất cùng lúc toàn bộ vốn giống.

Theo thời gian, trại sẽ có những dòng đàn tốt được ghi chép rõ ràng. Đó là tài sản quý nhất của trại, hơn cả số lượng đàn.

Đàn mẹ và việc bán giống

Khi trại bán đàn giống, khách thường hỏi đàn này từ đâu ra. Có sổ ghi đàn mẹ, người làm trại trả lời được rõ ràng: đàn này tách từ đàn mẹ có mã này, đàn mẹ đã khoẻ qua nhiều mùa, cho mật đều. Điều đó tạo niềm tin hơn bất cứ lời quảng cáo nào.

Không nên bán những đàn mẹ tốt nhất. Đó là vốn giống của trại. Bán đàn con, giữ đàn mẹ. Nếu khách muốn mua đàn mẹ, cân nhắc kỹ, và chỉ bán khi trại đã có đàn khác thay thế.

Cũng nên nói thật với khách rằng đàn con dù từ đàn mẹ tốt vẫn cần được chăm đúng cách ở vườn mới. Đàn tốt đặt sai chỗ, chăm sai cách vẫn có thể suy. Lời dặn kèm theo đàn giống quan trọng không kém chất lượng đàn.

Nếu có thể, hỏi lại khách sau một thời gian xem đàn ra sao, và ghi vào trang của đàn mẹ. Phản hồi từ những vườn khác nhau cho người làm trại biết đàn mẹ đó có thật sự cho đàn con khoẻ ở mọi nơi, hay chỉ khoẻ trong điều kiện của trại mình.

Câu hỏi thường gặp

Đàn ong dú như thế nào thì nên chọn làm đàn mẹ?

Đàn khoẻ bền qua nhiều mùa, qua mùa khó không suy, hồi nhanh sau tách hay thu mật, cho mật đều, ít bị cướp, ruồi, kiến và dễ làm việc. Những điều này nên đọc từ sổ trại qua ít nhất một vòng năm.

Đàn kín thùng nhanh có phải đàn tốt nhất không?

Chưa chắc. Đàn kín thùng có thể nhờ vị trí thuận lợi, mùa hoa rộ hay được cho ăn. Cần xem thêm sức khoẻ qua mùa khó, tần suất sự cố và khả năng hồi phục trước khi chọn làm đàn mẹ.

Một trại nên có bao nhiêu đàn mẹ?

Không có con số chung, nhưng nên có vài đàn mẹ để luân phiên tách, tránh dồn hết vào một đàn và để trại không chỉ có một nguồn. Số lượng tuỳ quy mô trại và nhu cầu nhân đàn.

Chưa có sổ trại thì chọn đàn mẹ thế nào?

Có thể chọn tạm theo quan sát: đàn khoẻ, kín thùng, hiền, ít sự cố mà người nuôi nhớ được. Nhưng nên bắt đầu ghi sổ ngay để sau một vòng năm có dữ liệu chọn chắc hơn.

Có nên bán đàn mẹ tốt nhất cho khách không?

Không nên, vì đàn mẹ là vốn giống của trại. Nên bán đàn con tách từ đàn mẹ tốt. Nếu buộc phải bán đàn mẹ, chỉ bán khi trại đã có đàn khác thay thế.

Đàn mẹ già đi thì làm gì?

Khi đàn mẹ suy giảm qua sổ trại, thay bằng một đàn con tốt của nó hoặc đàn khác đã chứng minh được. Không nên tiếp tục tách từ đàn mẹ đang suy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68