OngDuTrangBang.comOng Dú Trảng Bàng
Tách đàn và nhân đàn

Tách đàn ong dú bằng thùng tầng: các bước và những ngày đầu của đàn mới

Tách bằng thùng tầng là chia đôi hai tầng khi bánh trứng đã lan qua chỗ nối, rồi thêm tầng rỗng cho mỗi bên. Bài đi từng bước, cách trám khe và việc của tuần đầu.

Two stacked wooden stingless bee hive modules being gently separated by gloved hands on an outdoor table, brood cluster visible in the gap, orchard background, soft light

Tách đàn ong dú bằng thùng tầng là chờ cho bánh trứng lan qua chỗ nối giữa hai tầng, rồi nhẹ nhàng tách hai tầng ra, mỗi tầng giữ một phần bánh trứng, hũ mật, hũ phấn và ong; sau đó mỗi bên được ghép thêm một tầng rỗng sạch, trám kín khe và đặt lại lên kệ. Cách này ít phải cắt xén tổ hơn chia bánh trứng bằng tay, nên được nhiều trại dùng khi muốn nhân đàn đều đặn.

Bài này viết cho trại đã chuẩn hoá thùng tầng, hoặc đang tính chuyển sang. Phần dưới nói thùng tầng làm việc thế nào, chuẩn bị gì, các bước tách, cách xử lý tầng nào giữ chỗ cũ, và việc cần làm trong tuần đầu. Bài không nêu kích thước thùng cụ thể, vì mỗi dòng ong và mỗi trại dùng một cỡ; điều quan trọng là cả trại dùng cùng một cỡ để các tầng lắp lẫn được.

Thùng tầng làm việc thế nào

Thùng tầng là thùng ong dú gồm nhiều khối chồng lên nhau, thường có một tầng đáy có cửa tổ, một hoặc hai tầng giữa, và một tầng trên hoặc nắp. Các tầng có cùng kích thước ngang, lắp khít lên nhau. Khi đàn lớn, bánh trứng thường được xây ở phần giữa, lan dần qua chỗ nối giữa các tầng; hũ mật và hũ phấn thường xếp ở phía trên hoặc quanh rìa.

Ý tưởng của việc tách bằng thùng tầng là tận dụng chính chỗ nối đó. Khi bánh trứng đã lan qua, tách hai tầng ra sẽ chia bánh trứng làm hai phần mà không phải dùng dao cắt nhiều. Mỗi tầng mang theo một phần bánh trứng, thường kèm một ít hũ mật, hũ phấn và ong thợ đang bám.

Một bên sẽ còn chúa cũ, thường là bên giữ phần bánh trứng non hơn, nơi chúa đang đẻ. Bên kia không có chúa, phải dựa vào ô chúa tơ hoặc nhộng sắp nở trong phần bánh trứng già để có chúa mới. Vì vậy điều kiện quan trọng là phần bánh trứng ở cả hai bên chỗ nối đều phải đủ dày, có cả trứng non lẫn nhộng già.

Ưu điểm của thùng tầng là tổ ít bị phá, việc tách nhanh, gọn, ít hũ vỡ. Nhược điểm là phải chờ đúng lúc bánh trứng lan qua chỗ nối, không thể tách theo ý muốn bất cứ lúc nào.

Chuẩn bị trước ngày tách

Tầng rỗng sạch, khô. Chuẩn bị sẵn ít nhất hai tầng rỗng cùng cỡ với thùng đang dùng, sạch, khô, không mùi lạ. Tầng mới làm từ gỗ có mùi nhựa gỗ mạnh nên để khô thoáng trước.

Đáy và nắp cho thùng mới. Bên đi ra chỗ mới cần đủ đáy có cửa tổ và nắp. Kiểm cửa tổ cùng kích cỡ, cùng kiểu với thùng cũ.

Dụng cụ. Dao mỏng hoặc dây cắt, cây gạt, băng keo hoặc sáp trộn nhựa để trám khe, khăn sạch, bình xịt nước sạch, găng tay mỏng.

Kệ ở chỗ mới. Kệ có vành chống kiến, mái che, đặt sẵn ở vị trí đã chọn, không quá sát thùng mẹ để tránh ong lạc.

Sổ trại. Mở trang của đàn mẹ, chuẩn bị mã cho đàn con, ghi ngày, thời tiết, tình trạng trước khi tách.

Người phụ. Nếu tách nhiều thùng trong một buổi, nên có một người phụ cầm tầng, đưa dụng cụ, ghi sổ. Một người vừa cắt vừa ghi dễ để bánh trứng phơi ra lâu.

Các bước tách

Làm vào buổi sáng khô ráo, nắng nhẹ. Thao tác chậm, dứt khoát; càng ít thời gian bánh trứng phơi ra ngoài càng tốt.

  1. Quan sát cửa tổ vài phút, xác nhận đàn đang hoạt động bình thường.
  2. Gỡ lớp băng keo hoặc sáp trám ở chỗ nối giữa các tầng.
  3. Dùng dao mỏng hoặc dây cắt luồn nhẹ qua chỗ nối, cắt những phần sáp, nhựa, bánh trứng nối giữa hai tầng.
  4. Nhấc tầng trên ra, đặt lên mặt phẳng sạch, nhìn nhanh cả hai mặt cắt: mỗi bên có bánh trứng non và già không, có hũ vỡ chảy mật không.
  5. Lau sạch mật chảy, gỡ hũ vỡ nặng ra khỏi thùng, vì mật rỉ là mồi gọi ruồi đẻ trứng.
  6. Ghép một tầng rỗng sạch vào mỗi bên, đúng chỗ cần để bánh trứng nằm giữa.
  7. Trám kín mọi khe ở chỗ nối bằng băng keo hoặc sáp, kiểm kỹ không còn lỗ hở.
  8. Đặt một bên lại chỗ cũ, bên kia lên kệ mới; ghi mã và tình trạng vào sổ.

Toàn bộ việc tách một thùng nên gọn trong một khoảng thời gian ngắn. Nếu gặp tình huống bất ngờ như bánh trứng quá mỏng ở một bên, nên ghép lại như cũ, trám kín và hoãn sang đợt sau.

Bên nào giữ chỗ cũ

Ong thợ đi kiếm ăn nhớ vị trí tổ, khi về chúng bay tới đúng chỗ cũ. Vì vậy bên nào giữ chỗ cũ sẽ nhận toàn bộ ong thợ đang ở ngoài đồng. Bên chuyển đi chỉ có số ong đang ở trong tầng lúc tách, cộng với ong non sẽ nở dần.

Có hai cách làm phổ biến. Cách thứ nhất là để bên không có chúa, bên cần nuôi chúa mới, ở lại chỗ cũ. Như vậy nó nhận thêm ong thợ đi kiếm ăn, có thêm lực để giữ nhà và nuôi chúa trong giai đoạn khó nhất. Bên có chúa cũ đi chỗ mới, mất bớt ong ngoài đồng nhưng chúa vẫn đẻ ngay nên phục hồi nhanh.

Cách thứ hai là để bên có chúa cũ ở lại chỗ cũ, bên kia đi chỗ mới. Cách này giữ đàn mẹ ổn định hơn, nhưng đàn con mất hẳn lực ong ngoài đồng, chỉ dựa vào ong trong tầng. Thường chỉ hợp khi phần tách đi có rất nhiều ong và bánh trứng già sắp nở đông.

Không phải lúc nào cũng biết chắc chúa nằm bên nào. Có thể đoán qua phần trứng non: bên có trứng mới đẻ, ô vừa xây, thường là bên có chúa. Sau vài ngày, kiểm lại bên nào xuất hiện trứng mới là rõ. Ghi vào sổ để lần sau tách đàn đó có thêm thông tin.

Trám khe và chống ruồi: phần quyết định sống còn

Ngay sau khi tách là lúc đàn dễ bị tấn công nhất. Mùi mật và phấn từ hũ vỡ lan ra, ong thợ còn bối rối, số lính gác ít hơn. Ruồi đẻ trứng là mối nguy lớn nhất trong những ngày này: chúng tìm đến những chỗ có mật, phấn hở để đẻ, ấu trùng nở ra ăn phấn, ăn trứng, có thể làm sụp cả đàn con trong thời gian ngắn.

Vì vậy trám khe kỹ là việc không được làm qua loa. Mọi chỗ nối giữa các tầng, mọi khe nứt, mọi lỗ ngoài cửa tổ đều phải kín. Băng keo dán quanh chỗ nối, sáp trộn nhựa trám vào chỗ hở. Sau khi trám, nhìn kỹ một vòng xem còn ruồi lảng vảng quanh thùng không.

Hạn chế để mật rỉ ra ngoài. Hũ vỡ nặng nên gỡ ra mang đi xa; mật dính trên thành thùng, trên kệ phải lau sạch. Không vứt sáp vụn, hũ vỡ quanh trại; gom lại xử lý xa khu thùng.

Trong vài ngày sau tách, ghé xem quanh thùng mỗi ngày. Nếu thấy ruồi bu, thấy ấu trùng nhỏ bò ra ở khe, cần xử lý ngay: mở thùng kiểm, gỡ phần bị nhiễm, trám lại. Chậm vài ngày là có thể mất cả đàn.

Tuần đầu của hai đàn sau khi tách

Trong tuần đầu, hạn chế mở thùng: nắp mở ra là mùi mật bay ra và đàn lại phải trám khe. Chủ yếu quan sát từ bên ngoài: cửa tổ có ong ra vào không, có lính gác không, có ruồi, kiến quanh thùng không, ong có đánh nhau ở cửa không.

Bên giữ chỗ cũ thường đông ong ở cửa tổ ngay từ đầu. Bên chuyển đi có thể vắng vẻ vài ngày đầu, ong ra vào ít. Điều đó bình thường, miễn là có ong hoạt động, không có dấu hiệu bỏ tổ hay bị cướp.

Đàn con thường sửa lại cửa tổ, bồi nhựa vào những chỗ trám, đắp lại những hũ bị hở. Thấy ong bồi nhựa mới là dấu hiệu tốt, đàn đang ổn định lại. Nếu sau vài ngày cửa tổ vẫn trống trơn, ong không ra vào, cần mở kiểm xem đàn còn không.

Ghi lại mỗi lần quan sát vào sổ, kể cả những lần không thấy gì bất thường. Thông tin này sẽ có ích khi so sánh các đợt tách, và khi đánh giá đàn con có đứng được hay không.

Khi nào ghép tầng tiếp theo

Sau khi tách, mỗi bên có một tầng chứa bánh trứng và một tầng rỗng. Đàn sẽ dần xây lan sang tầng rỗng. Không nên vội ghép thêm tầng khi đàn chưa lấp đầy tầng hiện có; thêm không gian quá sớm làm đàn khó giữ ấm, khó phòng thủ.

Khi tầng rỗng đã được xây gần kín, bánh trứng đã lan sang, có thể ghép thêm tầng trên để đàn trữ mật. Với đàn con, việc này có thể mất khá lâu, tuỳ nguồn hoa và tốc độ phục hồi.

Thời gian từ lúc tách tới lúc đàn kín thùng lại để có thể tách tiếp là thông tin quý. Ghi vào sổ cho từng đàn. Sau vài lượt, người làm trại sẽ biết đàn nào hồi nhanh, đàn nào chậm, và dòng nào đáng chọn làm đàn mẹ.

Một lợi thế của trại dùng chung một cỡ thùng tầng là có thể lấy tầng rỗng từ kho chung, lắp vào bất cứ đàn nào cần. Nếu trại còn lẫn nhiều cỡ thùng, nên đánh dấu rõ tầng nào hợp với thùng nào, để lúc cần không phải ướm thử ngay bên cạnh đàn đang mở.

Khi việc tách không như dự tính

Không phải lần tách nào cũng suôn sẻ. Có lúc nhấc tầng trên lên mới thấy bánh trứng gần như dồn hết về một bên, bên kia chỉ có vài ô. Có lúc chỗ nối bị gãy làm vỡ nhiều hũ, mật chảy tràn. Có lúc đàn kích động bất thường. Người làm trại cần biết dừng đúng lúc.

Nếu bánh trứng lệch hẳn về một bên, cách an toàn nhất là ghép hai tầng lại như cũ, trám kín, chờ thêm vài tuần cho bánh trứng lan đều. Cố tách lúc này thì bên ít bánh trứng gần như chắc chắn không đứng được.

Nếu vỡ nhiều hũ, dừng lại lau dọn kỹ trước khi làm tiếp. Gỡ hũ vỡ ra, lau sạch mặt gỗ, có thể dùng khăn ẩm sạch thấm bớt mật. Nếu lượng mật mất quá nhiều, cân nhắc ghép lại, để đàn tự dọn và hồi phục, tách vào đợt sau.

Ghi lại mọi lần tách hỏng và lý do vào sổ. Những ghi chép này giúp người làm trại hiểu thùng của mình, dòng ong của mình, và tránh lặp lại cùng một lỗi.

Câu hỏi thường gặp

Tách đàn ong dú bằng thùng tầng có cần tìm chúa không?

Không bắt buộc. Thùng được chia theo chỗ nối, mỗi bên giữ một phần bánh trứng. Bên không có chúa sẽ nuôi hoặc dùng chúa tơ từ bánh trứng già. Sau vài ngày, bên nào có trứng mới là bên có chúa.

Khi nào biết bánh trứng đã lan qua chỗ nối giữa hai tầng?

Có thể thấy qua khe hở khi gỡ băng trám, hoặc qua trọng lượng và độ đông ong ở cả hai tầng. Nếu không chắc, mở nhẹ nắp trên để nhìn. Đừng tách khi một bên gần như trống bánh trứng.

Bên nào nên để lại chỗ cũ sau khi tách?

Nhiều người để bên không có chúa ở chỗ cũ để nhận thêm ong thợ đi kiếm ăn, giúp nuôi chúa mới. Bên có chúa cũ đi chỗ mới vì chúa đẻ ngay, phục hồi nhanh. Tuỳ tình trạng đàn mà chọn.

Vì sao đàn mới tách hay bị ruồi?

Vì sau khi tách có hũ vỡ, mật phấn hở, mùi lan ra, trong khi đàn ít lính gác. Ruồi đẻ trứng bị mùi đó kéo tới. Trám khe thật kín, lau sạch mật rỉ và kiểm hằng ngày trong tuần đầu giúp giảm nguy cơ.

Sau khi tách bao lâu thì mở thùng kiểm được?

Nên hạn chế mở trong tuần đầu, chủ yếu quan sát cửa tổ. Chỉ mở khi có dấu hiệu bất thường như ruồi bu, cửa tổ vắng hẳn. Sau đó có thể mở kiểm nhẹ để xem trứng mới và hũ mật.

Thùng tầng tự đóng có dùng được để tách không?

Được, miễn các tầng cùng kích thước, lắp khít lên nhau và với các thùng khác trong trại. Nếu mỗi thùng một cỡ, việc ghép tầng rỗng sau khi tách sẽ khó, dễ hở khe.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68