Đàn ong dú con sau khi tách thường cần vài tuần để có chúa mới đẻ: chúa tơ nở ra từ bánh trứng mang theo, ra ngoài giao phối, quay về, bụng to dần rồi mới bắt đầu đẻ; dấu hiệu đàn đã đứng được là thấy ô trứng mới được xây trên bánh trứng, hũ mật hũ phấn mới được đắp và cửa tổ có ong ra vào đều. Thời gian cụ thể thay đổi theo dòng ong, mùa và sức của đàn, nên mỗi trại cần tự ghi.
Bài này dành cho người vừa tách đàn và đang lo: bao giờ thì biết đàn con sống hay chết, nên làm gì và không nên làm gì trong thời gian chờ. Bài không đưa con số ngày chính xác cho từng mốc, vì chưa có số liệu đủ chắc cho các dòng ong dú ở vùng này; thay vào đó là các mốc theo thứ tự, dấu hiệu nhận ra từng mốc, và cách xử lý khi mốc không đến.
Đàn con trải qua những gì sau khi tách
Ngay sau khi tách, đàn con không có chúa đẻ, hoặc nếu có chúa cũ thì chúa đó đang ở chỗ mới, bị xáo trộn. Với đàn không có chúa, nó dựa vào bánh trứng mang theo: ong non nở ra dần bổ sung cho lực lượng, và hi vọng có chúa tơ nở ra trong những ô sắp nở.
Chúa tơ nở ra chưa đẻ được ngay. Nó phải được ong thợ chấp nhận, rồi bay ra ngoài để giao phối với ong đực. Sau khi giao phối, chúa trở về tổ, bụng to dần lên, rồi mới bắt đầu đẻ. Khi đã bắt đầu đẻ đều, chúa ong dú thường không bay ra ngoài nữa.
Trong suốt khoảng thời gian chờ, đàn con không có thế hệ mới nào ngoài số bánh trứng mang theo. Lực lượng ong thợ có thể giảm dần vì ong già chết đi mà chưa có ong non thay. Đây là giai đoạn mong manh nhất của đàn con.
Với đàn con nhận chúa cũ, câu chuyện khác một chút: chúa đã có, nhưng nó vừa bị chuyển chỗ, mất đi phần lớn ong và bánh trứng quen thuộc. Chúa thường tiếp tục đẻ sau vài ngày ổn định, nên đàn này qua giai đoạn khó nhanh hơn, miễn là có đủ ong để giữ ấm và nuôi con.
Mốc thứ nhất: đàn ổn định lại
Trong những ngày đầu, mốc cần nhìn là đàn đã ổn định ở chỗ mới chưa. Dấu hiệu tốt là ong bắt đầu ra vào cửa tổ, có lính gác đứng ở miệng ống, ong bồi nhựa vào chỗ trám, sửa lại cửa tổ. Thấy những điều này, đàn đã nhận thùng mới làm nhà.
Dấu hiệu xấu là cửa tổ vắng lặng nhiều ngày, ong bay ra rồi không thấy về, hoặc có đông ong lạ ra vào. Cũng cần để ý ruồi bu quanh thùng, kiến bò lên kệ. Đây là giai đoạn mùi mật còn nồng, đàn còn yếu, nên địch hại dễ tấn công.
Ở mốc này, việc của người làm trại chủ yếu là quan sát bên ngoài, giữ thùng kín, giữ kệ sạch kiến. Hạn chế mở thùng. Mỗi lần mở là một lần đàn bị xáo trộn và có thể làm chúa tơ đang chuẩn bị bay giao phối bị ảnh hưởng.
Một cách quan sát không cần mở thùng là áp tai sát thành thùng vào buổi sáng yên tĩnh. Đàn đang sống thường có tiếng rì rầm đều; thùng im lặng hoàn toàn nhiều ngày liền là lý do để mở kiểm. Cách này chỉ là gợi ý, không thay được việc nhìn cửa tổ.
Mốc thứ hai: chúa tơ nở và bay giao phối
Mốc này khó thấy trực tiếp, vì chúa tơ nở trong tổ, và chuyến bay giao phối diễn ra nhanh. Một số người làm trại để ý thấy vào những ngày nắng đẹp, quanh cửa tổ của đàn con có đám ong đực tụ tập, bay lượn. Đó có thể là dấu hiệu đàn con đang có chúa tơ chuẩn bị bay, ong đực từ các đàn khác kéo đến.
Trong giai đoạn này, đặc biệt không nên mở thùng, không xê dịch thùng. Chúa tơ bay ra cần nhận ra đường về; thùng bị dời chỗ hay xáo trộn có thể làm chúa lạc. Trại có nhiều thùng giống hệt nhau, xếp sát nhau, cũng làm tăng nguy cơ chúa vào nhầm thùng khác.
Đánh dấu thùng đàn con bằng màu sắc hay hình dáng khác nhau, xếp có khoảng cách, giúp chúa tơ và ong thợ nhận đường về dễ hơn. Đây là việc nhỏ nhưng có ích, nhất là trong trại đông thùng.
Thời tiết cũng ảnh hưởng. Mưa dầm kéo dài làm chúa tơ không bay ra được, việc giao phối bị trì hoãn. Đây là lý do nên tách vào mùa thời tiết ổn định.
Mốc thứ ba: chúa bắt đầu đẻ
Mốc rõ ràng nhất là khi thấy trứng mới. Khi đã qua một khoảng thời gian đủ dài từ lúc tách, có thể mở thùng nhẹ nhàng để kiểm. Nhìn vào bánh trứng: nếu có ô mới được xây, có trứng mới trong đó, màu ô mới khác ô cũ, đàn đã có chúa đẻ.
Ở nhiều dòng ong dú, ô mới thường được xây tiếp lên trên hoặc quanh rìa khối bánh trứng cũ. Nhìn kỹ sẽ thấy phần ô sáng màu, sáp còn mới. Nếu may mắn, có thể thấy chính chúa: lớn hơn ong thợ hẳn, bụng to, di chuyển chậm trên bánh trứng.
Nếu đã qua một thời gian khá lâu mà vẫn không thấy ô mới, không thấy trứng mới, có thể đàn con không có chúa tơ, hoặc chúa tơ đã mất trong chuyến bay. Khi đó cần xem xét các cách xử lý ở phần dưới.
Ghi ngày thấy trứng mới vào sổ, tính khoảng thời gian từ lúc tách. Đây là con số thực tế quý nhất cho trại, giúp lần sau biết khi nào nên kiểm và khi nào nên lo.
Dấu hiệu đàn con đã đứng được
Có trứng mới đều đặn. Không chỉ một lần thấy trứng, mà mỗi lần kiểm đều thấy bánh trứng mở rộng dần.
Hũ mới được đắp. Đàn bắt đầu xây hũ mật, hũ phấn mới, không chỉ dùng hũ mang theo. Đàn đang thu hơn chi.
Cửa tổ đông dần. Ong ra vào nhiều lên theo thời gian, có ong mang phấn về. Ong non đã nở và bắt đầu đi kiếm ăn.
Tự phòng thủ được. Có lính gác ở cửa tổ, không bị cướp, không bị ruồi, kiến xâm nhập.
Mở rộng thùng. Đàn bắt đầu lan ra không gian trống trong thùng, xây vỏ sáp, bồi nhựa.
Qua được một đợt khó. Đàn con đã qua một đợt mưa dài hay vài tuần hoa ít mà không co lại nhiều. Đây là phép thử thật nhất cho việc đàn đã đứng được.
Có ong non đi kiếm ăn. Ong mới nở từ trứng do chúa mới đẻ đã đủ lớn để ra ngoài. Lúc này đàn không còn phụ thuộc vào số ong mang theo khi tách.
Khi đàn con không có chúa
Nếu đã chờ đủ lâu mà không có dấu hiệu chúa đẻ, người làm trại có vài lựa chọn. Lựa chọn đơn giản nhất là bổ sung thêm một mẩu bánh trứng già có nhộng sắp nở từ một đàn mạnh khác, để đàn con có thêm cơ hội có chúa tơ. Mẩu này nên lấy từ đàn khoẻ, dư, và đặt cẩn thận như khi chia bánh trứng.
Lựa chọn thứ hai là ghép đàn con trở lại đàn mẹ hoặc vào một đàn khác. Đàn con không chúa, lực lượng ngày càng ít, không còn nhiều giá trị nếu để riêng; ghép lại giúp không phí số ong và thức ăn còn lại. Việc ghép cần làm cẩn thận để tránh hai đàn đánh nhau.
Lựa chọn thứ ba là để tự nhiên và chấp nhận mất đàn. Nếu đàn con đã quá yếu, bị địch hại, không đáng công cứu, có thể thu hồi phần còn lại, vệ sinh thùng, ghi lại kinh nghiệm cho lần sau.
Dù chọn cách nào, cũng nên tìm hiểu nguyên nhân: đàn mẹ chưa đủ mạnh, phần bánh trứng lấy thiếu nhộng già, tách vào mùa thời tiết xấu, hay chúa tơ bị lạc do thùng xếp sát nhau giống nhau. Ghi vào sổ để lần sau tránh.
Những điều không nên làm trong thời gian chờ
Không mở thùng liên tục để kiểm. Đây là lỗi phổ biến nhất của người mới, vì sốt ruột muốn biết đàn sống hay chết. Đàn đang chờ chúa tơ cần yên; lật nắp vài ngày một lần chỉ thêm việc trám khe và thêm mùi gọi ruồi.
Không dời thùng đàn con sang chỗ khác nếu không có lý do bắt buộc. Chúa tơ và ong thợ cần định hướng ổn định. Không đặt thùng mới giống hệt sát bên đàn con trong giai đoạn này.
Không thu mật từ đàn con. Đàn cần mọi giọt mật để sống qua giai đoạn chờ chúa. Không tách tiếp từ đàn mẹ ngay sau đó; đàn mẹ cần thời gian phục hồi, và nếu đàn con cần bổ sung bánh trứng, đàn mẹ phải còn đủ sức.
Không phun thuốc, không đốt rác, không làm việc gây khói bụi gần đàn con. Đàn đang yếu nhạy cảm hơn với mọi xáo trộn. Nếu cần dọn cỏ quanh kệ, làm nhẹ tay, tránh rung kệ.
Không vội kết luận đàn đã chết khi mới thấy cửa tổ vắng vài ngày. Có những đàn con rất im lặng trong giai đoạn đầu rồi mới bắt đầu ra vào đông dần. Kiểm có chừng mực, dựa vào nhiều dấu hiệu thay vì một lần nhìn.
Ghi sổ riêng cho đàn con
Đàn con nên có trang riêng trong sổ trại ngay từ ngày tách, với mã riêng và ghi rõ mã đàn mẹ. Trên trang đó, ngoài các cột thường dùng, thêm vài cột dành riêng cho giai đoạn đầu: ngày tách, cách tách (thùng tầng hay chia bánh trứng), bên nào giữ chỗ cũ, ngày thấy đàn ổn định, ngày thấy trứng mới, ngày thấy hũ mới đầu tiên.
Những mốc này cho phép so sánh giữa các đàn con, giữa các đợt tách. Đợt tách nào nhiều đàn con có trứng mới sớm, đợt nào nhiều đàn mất chúa. Cách tách nào hợp với trại hơn. Đàn mẹ nào cho đàn con đứng nhanh.
Cũng ghi lại những gì đã can thiệp: có bổ sung bánh trứng không, có phải xử lý ruồi, kiến không, có bị cướp không. Đàn con cần can thiệp nhiều thường cho thấy có vấn đề ở khâu tách hoặc chọn đàn mẹ.
Sau vài đợt, đặt các trang đàn con cạnh nhau, người làm trại sẽ thấy rõ quy luật của trại mình: thời gian chờ chúa thường là bao lâu, mùa nào tỉ lệ đàn con đứng được cao hơn. Đó là thứ không sách nào cho được.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú con sau khi tách bao lâu thì có chúa đẻ?
Thường mất vài tuần, vì chúa tơ phải nở ra, bay giao phối, quay về rồi mới bắt đầu đẻ. Thời gian cụ thể tuỳ dòng ong, mùa và sức của đàn. Mỗi trại nên ghi lại để biết con số thực tế của mình.
Làm sao biết đàn con đã có chúa mới?
Dấu hiệu rõ nhất là thấy ô trứng mới được xây trên bánh trứng, màu sáp mới khác ô cũ. Đôi khi có thể thấy chính chúa: lớn hơn ong thợ, bụng to, di chuyển chậm.
Có nên mở thùng đàn con thường xuyên để kiểm không?
Không nên. Mở nhiều làm đàn bị xáo trộn, mùi mật lan ra, có thể ảnh hưởng chúa tơ đang chuẩn bị bay giao phối. Chủ yếu quan sát bên ngoài, chỉ mở khi đã đủ lâu hoặc có dấu hiệu bất thường.
Đàn con không có chúa thì xử lý thế nào?
Có thể bổ sung một mẩu bánh trứng già có nhộng sắp nở từ đàn mạnh khác, hoặc ghép đàn con vào một đàn khác. Nếu đàn quá yếu, có thể thu hồi phần còn lại và vệ sinh thùng.
Vì sao chúa tơ ong dú có thể bị lạc?
Vì chúa phải bay ra ngoài giao phối rồi nhận đường về. Thùng bị dời chỗ, thùng giống hệt xếp sát nhau, hoặc thời tiết xấu có thể làm chúa vào nhầm thùng hay không về được.
Đàn con có cần cho ăn thêm không?
Nếu tách đúng mùa hoa và đàn con mang đủ hũ mật phấn thì thường không cần. Cho ăn thêm bằng nước đường đặt hở dễ kích cướp mật. Nếu bắt buộc, cần làm kín, đúng cách và không lẫn vào mật bán.