Đàn ong dú đủ mạnh để tách khi thùng đã gần kín: bánh trứng lan rộng, có nhiều ô nhộng sắp nở màu nhạt, hũ mật và hũ phấn đầy quanh khu trứng, cửa tổ đông ong ra vào đều; và thời điểm tách nên rơi vào lúc ngoài vườn đang nhiều hoa, trời không quá nóng, không mưa dầm. Ở Đông Nam Bộ, nhiều người làm trại chọn khoảng giao mùa và những tuần vườn rộ hoa, tránh cao điểm nắng gắt cuối mùa khô và những đợt mưa dài giữa mùa mưa.
Bài này dành cho người làm trại muốn tăng số đàn bằng chính đàn của mình. Thay vì tách theo lịch hay theo cảm giác "đàn này chắc tách được", phần dưới chỉ cách đọc từng dấu hiệu trong thùng và ngoài vườn, rồi ghép chúng lại để quyết định. Bài không đưa tỉ lệ thành công của việc tách, vì chưa có số liệu đáng tin cho ong dú ở vùng này; mỗi trại nên tự ghi để biết tỉ lệ của mình.
Vì sao "đủ mạnh" quan trọng hơn "đủ tuổi"
Nhiều người mới hỏi đàn nuôi được bao lâu thì tách. Câu hỏi đó không có câu trả lời chung, vì tốc độ lớn của đàn tuỳ dòng ong, nguồn hoa, cỡ thùng và cách chăm. Có đàn về trại vài tháng đã kín thùng; có đàn cả năm vẫn chỉ chiếm một nửa. Tách theo tuổi đàn là cách dễ làm hỏng cả đàn mẹ lẫn đàn con.
Khi tách, đàn mẹ mất đi một phần bánh trứng, một phần mật, phấn và ong thợ. Đàn con nhận phần đó và phải tự gầy dựng lại gần như từ đầu: nuôi một chúa mới, xây lại cửa tổ, đắp hũ mới, chống địch hại khi còn ít lính gác. Nếu đàn mẹ ban đầu chưa đủ dư, cả hai bên đều thiếu, và rất dễ cùng suy.
Vì vậy "đủ mạnh" có nghĩa là đàn đang dư: dư ong, dư trứng, dư thức ăn, tới mức chia đi một phần mà đàn mẹ vẫn phục hồi nhanh. Một đàn vừa đủ sống, dù đã nuôi lâu, chưa phải đàn để tách.
Dấu hiệu trong thùng: năm thứ cần nhìn
Bánh trứng lan rộng. Khu bánh trứng chiếm phần lớn không gian giữa thùng, các lớp xếp chồng dày, không có khoảng trống lớn bất thường. Ở thùng tầng, bánh trứng đã lan qua chỗ nối giữa hai tầng.
Có nhiều ô nhộng sắp nở. Phần bánh trứng già thường có màu nhạt hơn, ô đã được ong bóc bớt lớp sáp phủ. Đây là phần có thể có chúa tơ sắp nở, rất quan trọng cho đàn con.
Hũ mật, hũ phấn đầy và nhiều. Quanh khu trứng có nhiều cụm hũ mật và hũ phấn đầy, hũ mới còn đang được đắp thêm. Đàn đang dư thức ăn chứ không phải đang ăn dần phần trữ.
Ong đông, phủ kín bánh trứng. Mở nắp thấy ong thợ phủ dày trên bánh trứng và quanh hũ, không phải vài nhúm lưa thưa. Ong đông thì khi chia, mỗi bên đều đủ ong giữ ấm và giữ nhà.
Thùng sạch, không địch hại. Không thấy ấu trùng ruồi, không có hũ vỡ chảy mật, không mùi hôi. Đàn đang có vấn đề mà tách thì vấn đề đi theo sang cả đàn con.
Dấu hiệu ở cửa tổ và trong sổ trại
Không phải lúc nào cũng mở thùng được, và mở nhiều quá cũng không tốt cho đàn. Vì vậy người làm trại nên tập đọc dấu hiệu ở ngoài trước. Một đàn mạnh có ống cửa tổ dài, chắc, được bồi nhựa thường xuyên. Vào buổi sáng đẹp trời, ong ra vào liên tục, nhiều con mang phấn về trên chân. Có lính gác đứng ở miệng ống, phản ứng nhanh khi có vật lạ lại gần.
Sổ trại cho thêm một lớp thông tin. Đàn đã cho mật đều qua vài lần thu, mỗi lần kiểm luân phiên đều ghi là khoẻ, không có sự cố đáng kể trong vài tháng gần đây, đó là ứng viên tốt. Đàn mà sổ ghi lúc lên lúc xuống, vừa có vụ bị cướp, vừa bị ruồi, thì dù hôm nay mở ra thấy đẹp, vẫn nên chờ thêm.
Nhiều người làm trại kết hợp cả hai: chọn trước danh sách đàn ứng viên từ sổ trại và quan sát cửa tổ, rồi chỉ mở những thùng đó để xác nhận. Cách này giảm số lần mở thùng không cần thiết, và giúp quyết định dựa trên cả quá trình của đàn chứ không chỉ một lần nhìn.
Một mẹo nhỏ: ghi ngày đàn "kín thùng" lần đầu vào sổ. Theo thời gian, người làm trại sẽ biết dòng ong của mình thường mất bao lâu từ lúc tách tới lúc kín thùng trở lại, và lập kế hoạch tách cho cả năm chính xác hơn.
Dấu hiệu ngoài vườn: tách khi đàn con có cái ăn
Đàn mẹ mạnh mới chỉ là một nửa điều kiện. Nửa còn lại là ngoài vườn phải có đủ hoa trong những tuần sau khi tách. Đàn con vừa ra riêng có ít ong thợ đi kiếm ăn, lại phải nuôi chúa mới, xây lại tổ. Nếu ngoài vườn đang khan hoa, đàn con sống bằng phần mật mang theo, và phần đó cạn rất nhanh.
Vì vậy nên tách vào lúc vườn và vùng quanh trại đang vào mùa hoa, hoặc ngay trước khi hoa rộ. Lịch hoa của chính trại, ghi trong sổ, là căn cứ tốt nhất. Một vườn có cây ăn trái nở nối nhau trong vài tuần là thời điểm lý tưởng. Tách xong vài ngày, đàn con đã có ong ra ngoài kiếm ăn được ngay.
Ngược lại, tránh tách khi vừa qua mùa rộ và sắp vào giai đoạn vườn trơ, kể cả khi đàn mẹ đang rất đẹp. Đàn mẹ đẹp lúc đó là nhờ mùa hoa vừa qua; đàn con sinh ra sẽ phải đi qua tháng đói ngay từ đầu đời.
Cũng nên nhìn tổng số đàn của trại so với nguồn hoa. Một trại đã gần chạm sức chứa của vườn thì mỗi đàn con sinh thêm là thêm một miệng ăn trên cùng một lượng hoa. Khi đó, tách đàn chỉ có ý nghĩa nếu đã có chỗ đặt mới hoặc có người mua đàn giống chờ sẵn.
Mùa tách ở Đông Nam Bộ: nên và không nên
Mỗi vùng, mỗi vườn một lịch khác, nên bảng dưới đây chỉ là nguyên tắc chung. Người làm trại ghép nó với lịch hoa trong sổ của mình để ra lịch tách riêng.
| Thời điểm | Điều kiện thường gặp | Với việc tách đàn |
|---|---|---|
| Giao mùa, mưa bắt đầu đều | Nắng dịu, cây đâm chồi, nhiều cây bắt đầu ra hoa | Thường thuận nếu vườn có hoa |
| Những tuần vườn rộ hoa | Ong kiếm ăn mạnh, mật phấn về nhiều | Thuận nhất cho đàn con |
| Giữa mùa mưa, mưa dầm nhiều ngày | Ong ít ra, độ ẩm cao, ruồi dễ phát | Nên hoãn, chờ đợt tạnh |
| Cao điểm nắng gắt cuối mùa khô | Hoa ít, nóng, nước khan | Không nên tách |
| Ngay sau mùa rộ, trước tháng trống | Đàn mẹ đẹp nhưng vườn sắp hết hoa | Cân nhắc kỹ, thường nên hoãn |
Nếu sổ trại cho thấy vườn có hai đợt hoa lớn trong năm, có thể chia việc tách thành hai đợt nhỏ thay vì dồn một lần.
Thời tiết trong ngày tách
Ngoài mùa, thời tiết của chính ngày tách và vài ngày sau đó cũng ảnh hưởng nhiều. Nên chọn một ngày khô ráo, nắng nhẹ, không gió lớn. Mở thùng vào buổi sáng, sau khi sương đã tan và ong đã ra hoạt động, nhưng trước khi nắng gắt. Trời mát giúp bánh trứng không bị lạnh hay nóng quá trong lúc phơi ra ngoài.
Tránh tách khi trời sắp mưa hoặc dự báo mưa dầm vài ngày liền. Đàn con cần những ngày đầu ra ngoài định hướng và kiếm ăn; mưa liên tục làm chúng bị nhốt trong tổ với lượng thức ăn ít ỏi. Độ ẩm cao cũng làm mật từ hũ vỡ lâu khô, dễ kéo ruồi đẻ trứng tới.
Cũng tránh những ngày quá nóng. Bánh trứng phơi nắng gắt có thể bị hại, và ong trong lúc bị xáo trộn dễ kích động hơn. Nếu chỉ có buổi chiều, chọn lúc nắng đã dịu, nhưng còn đủ thời gian để làm xong trước khi trời tối.
Ghi thời tiết của ngày tách vào sổ cùng với kết quả. Sau vài mùa, người làm trại có thể thấy rõ những đợt tách thành công thường rơi vào điều kiện nào.
Lên kế hoạch tách cho cả trại, không theo từng thùng
Ở quy mô trại, việc tách đàn nên được lên kế hoạch cho cả đợt, thay vì mỗi lần thấy một thùng đẹp lại tách một thùng. Trước mỗi mùa hoa, người làm trại xem sổ, lập danh sách những đàn đủ điều kiện, quyết định đợt này tách bao nhiêu, từ những đàn nào, đàn con sẽ đặt ở đâu.
Tách theo đợt có nhiều cái lợi. Chuẩn bị thùng, kệ, dụng cụ một lần cho nhiều đàn. Theo dõi đàn con cùng lúc, cùng nhịp, dễ so sánh. Tránh tình trạng trại lúc nào cũng có vài đàn con đang yếu, kéo ruồi và kiến tới quanh năm.
Kế hoạch cũng giúp kiểm soát tổng số đàn. Biết trước đợt này sẽ có thêm bao nhiêu đàn, người làm trại tính được có đủ chỗ đặt, đủ nguồn hoa, đủ thời gian chăm hay không, có cần bán bớt đàn giống không.
Kế hoạch không cứng nhắc. Nếu tới ngày mà thời tiết xấu, hay một đàn trong danh sách bỗng có vấn đề, cứ hoãn hoặc bỏ đàn đó ra. Điều quan trọng là có danh sách để bắt đầu, và ghi lại thay đổi so với kế hoạch.
Danh sách kiểm trước khi quyết định tách một đàn
Trước khi mở thùng để tách, đi qua danh sách ngắn sau. Thiếu một mục quan trọng thì nên hoãn, dù đã chuẩn bị sẵn thùng mới.
- Đàn mẹ đã kín hoặc gần kín thùng, bánh trứng rộng, có phần nhộng sắp nở.
- Hũ mật, hũ phấn nhiều, đủ để chia mà đàn mẹ vẫn còn dư.
- Sổ trại ghi đàn khoẻ ổn định trong vài tháng gần đây, không sự cố.
- Vườn đang hoặc sắp vào mùa hoa, không phải sắp vào tháng trống.
- Thời tiết những ngày tới khô ráo, không quá nóng.
- Đã có sẵn thùng mới sạch, chỗ đặt có kệ chống kiến, dụng cụ trám khe.
- Có đủ thời gian theo dõi đàn con trong những tuần đầu.
Người làm trại có kinh nghiệm thường nói: tách muộn một mùa ít khi làm hại đàn, còn tách sớm một mùa thì có thể mất cả hai đàn.
Khi đã tích được vài mùa ghi chép, danh sách này có thể được bổ sung bằng những điều riêng của trại mình, như dòng ong nào hồi chậm cần chờ lâu hơn, dãy nào hay bị ruồi cần tránh đặt đàn con.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú nuôi bao lâu thì tách được?
Không có thời gian chung, vì tốc độ lớn của đàn tuỳ dòng ong, nguồn hoa, cỡ thùng và cách chăm. Nên tách khi đàn đã kín thùng, bánh trứng rộng, hũ mật phấn nhiều, chứ không theo số tháng.
Tách đàn ong dú mùa nào tốt nhất ở Đông Nam Bộ?
Thường thuận nhất vào lúc vườn và vùng quanh trại đang rộ hoa hoặc sắp rộ, trời không quá nóng, không mưa dầm. Nên tránh cao điểm nắng gắt cuối mùa khô và những đợt mưa kéo dài.
Đàn mạnh nhưng đang mùa khô có nên tách không?
Không nên nếu vườn đang ít hoa. Đàn con cần thức ăn ngoài vườn trong những tuần đầu. Chờ tới khi có mùa hoa sẽ an toàn hơn cho cả đàn mẹ lẫn đàn con.
Không mở thùng có biết đàn đủ mạnh để tách không?
Có thể đoán phần nào qua cửa tổ đông ong, ống cửa tổ được bồi thường xuyên, ong mang phấn về nhiều, và sổ trại ghi đàn khoẻ ổn định. Nhưng trước khi tách vẫn nên mở thùng để xác nhận.
Một năm tách một đàn được mấy lần?
Tuỳ đàn và nguồn hoa. Đàn phải phục hồi đủ mạnh sau lần tách trước mới nên tách tiếp. Tách liên tục dễ làm đàn mẹ suy. Ghi vào sổ để biết dòng ong của mình hồi phục nhanh hay chậm.
Có nên tách đàn đang bị ruồi hay kiến không?
Không nên. Đàn đang có địch hại nên được xử lý cho ổn trước. Tách lúc đó làm cả hai đàn yếu, và vấn đề dễ đi theo sang đàn con.