Tách kiểu chia bánh trứng là cắt một phần bánh trứng của đàn mẹ, ưu tiên phần già có nhộng sắp nở vì đó là nơi có thể có chúa tơ, cùng với một ít bánh non, vài hũ mật, vài hũ phấn và đủ ong thợ, rồi chuyển sang thùng mới. Lấy bao nhiêu là vừa thì không có con số chung; nguyên tắc là đàn mẹ phải giữ lại phần lớn và vẫn còn dư, đàn con nhận đủ để tự đứng được.
Cách này hợp với trại dùng thùng đơn (một khối, không chia tầng), đàn bắt từ tự nhiên, hoặc khi muốn chủ động tách mà không chờ bánh trứng lan qua tầng. Nó đòi hỏi tay nghề hơn tách bằng thùng tầng vì phải cắt trực tiếp vào tổ. Bài không nêu số lượng chính xác vì mỗi đàn một khác; phần dưới tập trung vào cách nhìn bánh trứng, thứ đàn con cần, và cách làm gọn tay.
Nhìn bánh trứng: phần non, phần già và phần có chúa tơ
Bánh trứng của ong dú là cụm ô xây bằng sáp, thường ở giữa thùng, được bao quanh bởi lớp vỏ sáp mỏng và hũ thức ăn. Ở nhiều dòng ong dú phổ biến, ô trứng xếp thành cụm như chùm nho hoặc thành các lớp chồng nhau. Phần chúa đang đẻ có ô mới, màu sẫm hơn, chứa trứng và ấu trùng non. Phần ô cũ hơn có nhộng, màu nhạt dần khi gần nở, ong thợ có thể đã gỡ bớt lớp sáp phủ.
Chúa tơ của ong dú được nuôi trong những ô lớn hơn ô thường, hay nằm ở rìa bánh trứng. Không phải đàn nào lúc nào cũng có ô chúa thấy rõ, và ở một số dòng, chúa tơ có thể nở ra từ ô có kích thước gần với ô thường. Vì vậy nguyên tắc an toàn là lấy phần bánh trứng già, có nhiều ô sắp nở, để tăng khả năng có chúa tơ trong đó.
Nếu đàn con chỉ nhận bánh trứng non, chưa có nhộng sắp nở, khả năng nó có chúa mới rất thấp; đàn đó có thể tàn dần. Ngược lại, nếu chỉ nhận bánh già sắp nở hết, đàn con có ong non nhưng nếu không có chúa tơ thì cũng không phát triển được. Lý tưởng là đàn con có phần già sắp nở kèm một ít bánh non.
Đàn con cần mang theo những gì
Bánh trứng già có nhộng sắp nở. Đây là phần quan trọng nhất, là nguồn chúa tơ và nguồn ong non cho những tuần đầu.
Một ít bánh trứng non. Giúp đàn con có thế hệ tiếp theo trong lúc chờ chúa mới đẻ, và trong một số trường hợp, ong thợ có thể nuôi chúa từ đó.
Vài hũ mật nguyên. Đàn con cần lương ăn trong những ngày đầu khi ong thợ đi kiếm ăn còn ít. Hũ nguyên, không vỡ, để tránh chảy mật.
Vài hũ phấn nguyên. Phấn để nuôi ấu trùng. Thiếu phấn, ong non nở ra yếu, chúa mới khó bắt đầu đẻ.
Đủ ong thợ. Ong bám trên bánh trứng khi chuyển sẽ là lực lượng giữ nhà ban đầu. Thêm ong thợ bằng cách đặt đàn con ở chỗ cũ của đàn mẹ nếu cần.
Một ít nhựa và sáp. Mẩu nhựa, sáp từ thùng mẹ giúp đàn con có vật liệu và mùi quen để sửa tổ nhanh hơn.
Không mang theo phần có vấn đề. Bất cứ phần nào có dấu hiệu ấu trùng ruồi, mốc, hũ chua bất thường đều phải để lại và xử lý riêng, không đưa sang thùng con.
Lấy bao nhiêu là vừa
Không có con số đúng cho mọi đàn. Nguyên tắc là đàn mẹ phải giữ lại phần lớn bánh trứng, phần lớn ong và thức ăn, đủ để tiếp tục phát triển mạnh. Nhiều người làm trại chỉ lấy một phần nhỏ của bánh trứng, không bao giờ chia đôi một đàn kiểu chia bánh trứng, để đàn mẹ ít bị ảnh hưởng.
Đàn mẹ càng lớn, càng dư, thì phần lấy ra có thể nhiều hơn. Đàn mẹ chỉ vừa kín thùng thì nên lấy ít, hoặc chờ thêm. Quan sát đàn mẹ sau khi lấy: nếu bánh trứng còn lại vẫn rộng, ong vẫn phủ dày, hũ còn nhiều, là ổn.
Phần lấy ra cũng phải đủ để đàn con tự đứng. Một mẩu bánh trứng quá nhỏ, vài hũ thức ăn, một nhúm ong, sẽ khó giữ ấm, khó chống ruồi, kiến. Đàn con quá nhỏ hay chết dần dù có chúa mới.
Người làm trại nên ghi lại mỗi lần chia: ước lượng phần lấy so với toàn bộ, đàn mẹ và đàn con sau đó ra sao. Sau một số lần, sẽ có cảm giác chính xác hơn về "vừa" với dòng ong và điều kiện trại của mình. Đây là kinh nghiệm không sách nào cho được.
Các bước chia bánh trứng
Chọn một buổi sáng trời ráo, chưa nắng gắt, để bánh trứng phơi ra không bị nóng. Chuẩn bị đủ dụng cụ trước để thao tác nhanh, giảm thời gian tổ bị mở.
- Đặt thùng mới sạch, khô cạnh thùng mẹ, mở sẵn nắp.
- Mở thùng mẹ nhẹ nhàng, quan sát toàn bộ, xác định phần bánh trứng già, phần non, vị trí các cụm hũ.
- Dùng dao mỏng sạch cắt lấy phần bánh trứng già cần lấy, kèm một ít bánh non nếu được, nhấc nguyên khối, giữ ong bám trên đó.
- Đặt khối bánh trứng vào giữa thùng mới, kê nhẹ cho không chạm đáy ẩm.
- Chuyển vài hũ mật, hũ phấn nguyên đặt cạnh bánh trứng.
- Thêm vài mẩu nhựa, sáp từ thùng mẹ vào thùng con.
- Kiểm thùng mẹ: dọn hũ vỡ, lau mật chảy, đặt lại các phần còn lại cho gọn, đóng nắp, trám khe.
- Đóng nắp thùng con, trám kín mọi khe, đặt lên kệ; ghi mã và chi tiết vào sổ.
Cố gắng giữ bánh trứng nguyên khối, tránh bóp nát hay làm rời ô. Ô vỡ là mất ong non và là mồi cho ruồi.
Chỗ đặt đàn con sau khi chia
Như khi tách bằng thùng tầng, việc chọn bên nào ở chỗ cũ ảnh hưởng nhiều tới đàn con. Khi chia bánh trứng, đàn con thường nhỏ hơn hẳn đàn mẹ, nên nhiều người làm trại đặt đàn con vào chỗ cũ, dời đàn mẹ sang chỗ khác gần đó. Ong thợ đi kiếm ăn của đàn mẹ sẽ về chỗ cũ, vào đàn con, tăng lực cho đàn con.
Đàn mẹ vẫn còn chúa, còn phần lớn bánh trứng, nên dù mất một phần ong ngoài đồng vẫn phục hồi nhanh. Cách này giúp cân bằng sức giữa hai đàn. Nhưng cần để ý: ong của đàn mẹ về đàn con có thể gây xáo trộn ban đầu; thường thì chúng nhập vào nhanh vì cùng mùi.
Nếu đàn con đủ lớn, có thể giữ đàn mẹ ở chỗ cũ, đặt đàn con ở chỗ mới. Khi đó đàn con chỉ dựa vào ong mang theo và ong non sẽ nở. Nên đặt đàn con ở chỗ yên tĩnh, có bóng mát, xa đường đi lại, để giảm xáo trộn.
Dù đặt thế nào, chỗ của đàn con cũng phải có kệ chống kiến tốt và mái che chắc. Đàn con yếu, ít lính gác, một đợt kiến hay một trận mưa tạt có thể làm mất đàn.
So với tách bằng thùng tầng
Chia bánh trứng có ưu điểm là chủ động: không phải chờ bánh trứng lan qua chỗ nối, có thể tách khi đàn mẹ dư, ở thời điểm phù hợp. Nó cũng dùng được với thùng đơn, đàn bắt tự nhiên, đàn ở thùng không chuẩn.
Nhược điểm là phải cắt trực tiếp vào tổ, dễ làm vỡ ô, vỡ hũ, đàn bị xáo trộn nhiều hơn, mùi mật lan nhiều hơn. Tay nghề quyết định rất nhiều: người làm nhanh, gọn, nhẹ tay thì đàn hồi nhanh; người làm vụng thì cả hai đàn cùng suy.
Nhiều trại kết hợp cả hai: chuẩn hoá thùng tầng cho phần lớn đàn để tách đều đặn, dùng chia bánh trứng cho những trường hợp đặc biệt. Người mới nên tập chia bánh trứng trên vài đàn mạnh, dư, trước khi làm nhiều; và nên làm cùng người có kinh nghiệm trong vài lần đầu.
Chia bánh trứng cũng là cách hay dùng khi chuyển đàn từ thùng đơn sang thùng tầng: phần bánh trứng cắt ra đặt vào tầng giữa của thùng tầng mới, từ đó đàn con lớn lên theo cấu trúc chuẩn của trại, lần sau đã có thể tách theo tầng.
Dụng cụ và vệ sinh khi cắt bánh trứng
Dao dùng để cắt bánh trứng nên mỏng, sắc, sạch, chỉ dùng cho việc này. Dao cùn làm bánh trứng bị đè nát, nhiều ô vỡ. Trước khi làm, rửa dao bằng nước sạch, lau khô. Giữa hai đàn khác nhau, lau lại dao, nhất là nếu đàn trước có dấu hiệu bệnh hay ruồi.
Găng tay mỏng giúp thao tác khéo hơn găng dày. Tay sạch, không mùi xà phòng thơm hay mùi thuốc. Mặt bàn hoặc tấm lót để đặt tạm khối bánh trứng phải sạch, khô, đặt ở chỗ có bóng mát.
Chuẩn bị sẵn một hộp kín để chứa hũ vỡ, sáp vụn trong lúc làm. Không vứt chúng xuống đất quanh thùng. Sau khi xong, mang hộp này đi xa trại để xử lý. Mùi mật từ những mẩu vứt bừa là thứ kéo ruồi và ong cướp tới nhanh nhất.
Cuối buổi, rửa sạch mọi dụng cụ, phơi khô, cất vào kho vật tư. Dụng cụ dính mật để qua đêm sẽ thu hút kiến, gián, và có thể mang mầm bệnh sang lần làm sau.
Theo dõi đàn con những ngày đầu
Những ngày đầu sau khi chia, đàn con dễ tổn thương nhất. Kiểm quanh thùng hằng ngày: có ruồi bu không, có kiến không, cửa tổ có ong ra vào không. Không mở thùng nếu không có dấu hiệu bất thường.
Một dấu hiệu tốt là đàn con bắt đầu xây cửa tổ mới hoặc bồi nhựa vào miệng thùng. Ong đã nhận đó là nhà. Dấu hiệu xấu là ong lảng vảng bay ra rồi không về, cửa tổ trống, hoặc thấy ong từ thùng khác vào ra liên tục, có thể đang bị cướp.
Nếu đàn con bị cướp, thu hẹp cửa tổ, trám kỹ các khe, có khi phải dời đàn con sang chỗ khác xa hơn. Nếu bị ruồi, mở kiểm ngay, gỡ phần nhiễm, trám lại. Ghi mọi chuyện vào sổ.
Sau vài tuần, khi thấy có trứng mới trong bánh trứng, đàn con đã có chúa đẻ. Đó là cột mốc quan trọng đầu tiên. Bài về đàn con sau khi tách nói chi tiết hơn về giai đoạn này.
Đàn mẹ cũng cần được để mắt trong những ngày này. Chỗ bánh trứng vừa bị cắt là vết hở, mùi mật còn nồng, ruồi có thể nhắm vào đàn mẹ chứ không chỉ đàn con. Kiểm quanh thùng mẹ cùng lúc với thùng con.
Câu hỏi thường gặp
Chia bánh trứng ong dú nên lấy phần nào?
Ưu tiên phần bánh trứng già có nhiều nhộng sắp nở vì đó là nơi có thể có chúa tơ, kèm một ít bánh non. Lấy chỉ bánh non thì đàn con khó có chúa mới; lấy chỉ bánh già hết thì đàn con thiếu thế hệ kế tiếp.
Lấy bao nhiêu bánh trứng để chia là vừa?
Không có con số chung. Đàn mẹ phải giữ phần lớn và vẫn còn dư; đàn con phải đủ để tự đứng. Ghi lại mỗi lần chia và kết quả để dần có cảm giác vừa với dòng ong của trại mình.
Làm sao nhận ra ô chúa tơ trên bánh trứng ong dú?
Ô chúa thường lớn hơn ô thường và hay nằm ở rìa bánh trứng, nhưng không phải lúc nào cũng thấy rõ. Cách an toàn là lấy phần bánh trứng già có nhiều ô sắp nở để tăng khả năng có chúa tơ.
Đàn con chia bánh trứng nên đặt ở đâu?
Nhiều người đặt đàn con vào chỗ cũ, dời đàn mẹ sang bên cạnh, để ong thợ đi kiếm ăn về đàn con, giúp nó mạnh hơn. Đàn mẹ còn chúa nên phục hồi nhanh. Chỗ đặt phải có kệ chống kiến và mái che tốt.
Chia bánh trứng có làm chết đàn mẹ không?
Nếu đàn mẹ đủ mạnh, lấy vừa phải và thao tác gọn thì đàn mẹ thường phục hồi tốt. Rủi ro tăng khi lấy quá nhiều, làm vỡ nhiều hũ, hoặc tách khi đàn mẹ chưa dư.
Người mới có nên tự chia bánh trứng không?
Nên tập trên vài đàn mạnh, dư trước, và tốt nhất là làm cùng người có kinh nghiệm trong vài lần đầu. Thao tác vụng dễ làm cả đàn mẹ và đàn con cùng suy.