Thùng bẫy là thùng rỗng được làm cho hấp dẫn với một đàn ong dú đang tìm nhà mới: đặt ở chỗ có bóng râm, cao vừa tầm, chắc chắn, miệng thùng được quét sáp và nhựa lấy từ thùng ong cũ để có mùi quen, và đặt vào mùa các đàn trong vùng đang sinh sản, thường trùng với mùa hoa. Đây là cách có thêm đàn mà không phải chặt cây, phá hốc, và không lấy đàn từ những nơi cấm như rừng phòng hộ, rừng đặc dụng.
Bài này dành cho trại muốn bổ sung đàn từ tự nhiên quanh trại để đa dạng nguồn gen, thay vì chỉ tách từ đàn trong trại hay mua ngoài. Bài không hứa tỉ lệ bắt được, vì kết quả rất khác nhau theo vùng, theo mùa và theo mật độ đàn hoang; phần dưới nói về cách đàn ong dú chuyển nhà, cách làm thùng bẫy, đặt ở đâu, mùa nào, và làm gì khi đã có đàn vào.
Đàn ong dú chuyển nhà như thế nào
Khác với ong mật, nơi cả một khối ong lớn cùng chúa cũ bay ra một lần, đàn ong dú sinh sản theo kiểu từ từ hơn. Khi đàn mẹ đủ mạnh, ong thợ bắt đầu đi tìm một chỗ mới, rồi qua một thời gian chở dần sáp, nhựa, có khi cả mật từ tổ mẹ sang để chuẩn bị nhà. Sau đó một chúa tơ cùng một nhóm ong thợ chuyển sang ở hẳn. Chúa cũ của đàn mẹ, vốn đã bụng to không bay được, vẫn ở lại tổ mẹ.
Trong một khoảng thời gian sau đó, đàn mới vẫn giữ liên hệ với đàn mẹ, ong qua lại giữa hai tổ, mang thêm vật liệu và thức ăn. Dần dần liên hệ này thưa đi, đàn mới tự đứng hẳn. Vì vậy, đàn ong dú thường chọn nhà mới không quá xa tổ mẹ.
Hiểu điều này giúp người làm trại biết hai điều. Thứ nhất, thùng bẫy nên đặt ở vùng có đàn hoang sinh sống, không cần quá xa. Thứ hai, khi thấy ong bắt đầu ra vào thùng bẫy, đừng vội mang đi; đàn có thể mới đang chuẩn bị, chưa chuyển hẳn, mang đi lúc đó dễ làm hỏng cả quá trình.
Làm một thùng bẫy
Thùng kín, khô, chắc. Có thể dùng thùng cùng cỡ với thùng trong trại để sau này dễ chuyển vào dãy, hoặc thùng nhỏ hơn cho dễ treo. Gỗ khô, không có mùi sơn, mùi hoá chất.
Một lỗ cửa nhỏ. Đàn ong dú thích cửa nhỏ, dễ phòng thủ. Khoan một lỗ nhỏ, có thể gắn một đoạn ống ngắn làm sẵn miệng cửa tổ.
Mồi bằng sáp và nhựa cũ. Lấy sáp, nhựa, vỏ hũ cũ từ thùng ong của trại, quét lên thành trong thùng và quanh miệng cửa. Mùi quen này là tín hiệu mạnh nhất với ong đi tìm nhà.
Kín mưa, kín kiến. Nắp đậy kín, có mái che nhỏ. Trám khe để kiến không vào làm tổ trước.
Đánh dấu. Ghi mã, ngày đặt lên thùng hoặc vào sổ, để theo dõi nhiều thùng bẫy cùng lúc không bị lẫn.
Dung tích vừa phải. Thùng quá to khó giữ ấm, đàn mới chuyển vào có ít ong sẽ ngại. Thùng quá nhỏ thì đàn chật nhanh, phải chuyển sớm. Cỡ gần với thùng chuẩn của trại thường là hợp lý.
Không dùng thùng từng có đàn chết vì bệnh. Thùng cũ chỉ nên tái dùng khi đàn trước bỏ đi hay được chuyển, không phải khi đàn chết do ruồi hay nguyên nhân chưa rõ. Mùi đó không hấp dẫn, lại có thể còn mầm hại.
Đặt thùng bẫy ở đâu
Chỗ đặt nên là nơi đàn ong dú hoang có thể sinh sống quanh đó: vườn cây lâu năm, hàng cây cổ thụ, bờ rào nhiều cây già có hốc, ven những khu cây xanh lâu năm. Hỏi người trong vùng nơi nào hay thấy ong dú làm tổ trong cột nhà, trong hốc cây, trong ống tre, đó là những vùng có nhiều khả năng.
Thùng đặt ở độ cao vừa tầm, không sát đất ẩm, cũng không cao quá khó kiểm. Buộc chắc vào thân cây, cột hay đặt trên giá có chống kiến. Hướng cửa tránh mưa tạt và gió mạnh. Chỗ có bóng râm phần lớn thời gian trong ngày, đặc biệt là buổi chiều.
Tránh đặt ở nơi có nhiều kiến, ở nơi gần tổ ong vò vẽ, ở chỗ nhiều người qua lại hay có trẻ con chơi. Tránh chỗ thường xuyên phun thuốc. Tránh đặt trên đất người khác mà không hỏi; thùng bẫy trên cây nhà người ta mà có đàn vào thì dễ thành chuyện tranh chấp.
Tuyệt đối không đặt thùng bẫy trong rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, khu bảo tồn hay những nơi pháp luật hạn chế khai thác. Việc lấy động vật, kể cả côn trùng, từ những nơi đó có thể vi phạm quy định. Nếu không chắc một khu đất thuộc loại gì, hỏi chính quyền xã, phường trước khi đặt.
Mùa bắt đàn
Đàn ong dú hoang thường sinh sản khi chúng đủ mạnh, mà chúng mạnh nhất khi có nhiều hoa. Vì vậy mùa đặt thùng bẫy thường trùng với mùa hoa của vùng, đặc biệt là những tuần hoa rộ và ngay sau đó. Đặt thùng bẫy vào mùa khô gắt, ít hoa, khả năng có đàn vào thấp.
Nên đặt thùng trước khi mùa hoa rộ một chút, để thùng kịp có mùi tự nhiên, quen với môi trường. Thùng đặt sớm cũng có thời gian để người làm trại thấy vị trí có vấn đề gì không, như kiến, mưa tạt, để sửa trước khi mùa bắt tới.
Mỗi vùng có lịch hoa khác nhau, nên mùa bắt cũng khác. Người làm trại ghi lại những lần có đàn vào thùng bẫy: ngày, vị trí, cây gì đang nở. Sau vài năm, sẽ biết trong vùng mình mùa nào bắt được nhiều, chỗ nào hay có đàn.
Cần kiên nhẫn. Có thùng bẫy vài tháng mới có đàn vào, có thùng cả mùa không có gì. Đặt nhiều thùng ở nhiều chỗ khác nhau tăng khả năng thành công, và cho biết vị trí nào tốt.
Kiểm thùng bẫy và nhận ra khi có đàn vào
Thùng bẫy nên được kiểm định kỳ, không cần mở, chỉ cần nhìn từ ngoài. Kiểm xem có kiến, có nhện giăng ở cửa, có ong vò vẽ hay thằn lằn rình không, dọn đi nếu có. Kiểm xem thùng còn chắc không, nắp còn kín không.
Dấu hiệu có đàn ong dú quan tâm là thấy vài con ong dú bay dò quanh miệng thùng, đậu lên, bò vào bò ra. Đó có thể là ong trinh sát. Nếu sau đó số ong tăng dần, thấy ong mang nhựa, sáp vào, bắt đầu đắp miệng cửa, đàn đang chuẩn bị chuyển tới.
Khi thấy miệng cửa đã có ống nhựa mới, ong ra vào đều đặn, có lính gác, đàn đã chuyển vào. Lúc này vẫn nên để thùng tại chỗ thêm một thời gian để đàn ổn định, vì có thể vẫn còn qua lại với tổ mẹ.
Đừng mở thùng ngay khi thấy có đàn. Đàn mới chuyển vào còn yếu, việc mở thùng có thể làm chúng bỏ đi. Chờ tới khi đàn có vẻ đã tự đứng, ra vào đông, rồi mới tính chuyện mang về trại.
Mang đàn từ thùng bẫy về trại
Khi đàn trong thùng bẫy đã ổn định, có thể mang về trại. Làm như chuyển đàn bình thường, nhưng cẩn thận hơn vì đàn còn non.
- Chọn đêm khô ráo, sau khi ong đã về tổ hết, bịt cửa thùng.
- Tháo thùng nhẹ nhàng, giữ thẳng, tránh xóc.
- Mang về đặt ở khu cách ly của trại, không đặt ngay vào dãy chính.
- Đặt lên kệ chống kiến, chờ đàn yên rồi mới mở cửa.
- Theo dõi một thời gian ở khu cách ly: đàn có khoẻ không, có ruồi, bệnh gì không.
- Khi đã chắc chắn đàn khoẻ, mới chuyển vào dãy chính, hoặc chuyển sang thùng chuẩn của trại.
Khu cách ly nên cách dãy chính một khoảng, có kệ chống kiến riêng. Không mang dụng cụ đã dùng ở khu cách ly sang dãy chính mà chưa rửa.
Nếu thùng bẫy không cùng cỡ với thùng chuẩn của trại, việc chuyển sang thùng chuẩn có thể làm sau, khi đàn đã đủ mạnh, bằng cách chia bánh trứng hoặc đặt thùng bẫy chồng lên thùng chuẩn để đàn tự lan xuống.
Vì sao bắt đàn tự nhiên có lợi cho trại
Ngoài việc có thêm đàn, bắt đàn tự nhiên giúp trại có thêm nguồn gen mới. Một trại chỉ tách từ những đàn trong trại sau nhiều năm có thể có các đàn khá giống nhau. Đàn hoang từ vùng quanh trại mang theo đặc điểm của quần thể địa phương, đã thích nghi với điều kiện vùng đó.
Bắt đàn tự nhiên bằng thùng bẫy cũng là cách thân thiện hơn so với chặt cây, phá hốc để lấy đàn. Đàn mẹ ở hốc cây vẫn sống, tiếp tục sinh sản các mùa sau. Người làm trại chỉ đón một phần sinh sản tự nhiên của quần thể, không làm giảm số đàn hoang trong vùng.
Tuy nhiên, đàn bắt được phải được cách ly và theo dõi kỹ, vì chưa biết sức khoẻ, tính tình, có mang mầm bệnh hay ký sinh nào không. Ghi rõ nguồn gốc trong sổ trại, để sau này nếu dùng làm đàn mẹ, biết được dòng của nó.
Cũng đừng kỳ vọng thùng bẫy thay thế được việc tách đàn trong trại. Nó là nguồn bổ sung, thất thường theo năm. Trại vẫn nên dựa chủ yếu vào việc nhân từ đàn mẹ tốt của chính mình, coi đàn bắt được như phần thưởng thêm.
Chăm thùng bẫy qua cả mùa và ghi sổ
Thùng bẫy đặt rồi bỏ đó thường hỏng trước khi có đàn: kiến làm tổ trong thùng, nhện giăng kín miệng, mưa làm ẩm mốc, mồi sáp khô và mất mùi. Vì vậy cần một lịch đi vòng các thùng bẫy, có thể mỗi tuần hoặc mỗi lần đi kiểm trại, xem từ ngoài, dọn những gì cản trở.
Mồi nên được quét lại sau một thời gian, nhất là sau những đợt mưa lớn. Lấy thêm sáp và nhựa từ những lần dọn thùng trong trại, giữ trong hộp kín để dành làm mồi. Không dùng mật làm mồi; mật kéo kiến, kéo ong cướp và ruồi, làm thùng bẫy thành nơi đàn ong tìm nhà tránh xa.
Mỗi thùng bẫy có một dòng trong sổ: mã thùng, vị trí, ngày đặt, ngày quét mồi lại, ngày thấy ong trinh sát, ngày có đàn vào, ngày mang về. Cuối mùa, nhìn lại sẽ thấy vị trí nào có đàn, vị trí nào cả mùa im lặng, để mùa sau dời những thùng ở chỗ kém sang chỗ tốt hơn.
Hết mùa bắt, thu các thùng chưa có đàn về, lau khô, cất vào kho. Để thùng ngoài trời qua cả mùa mưa thường làm gỗ mục nhanh và thùng ám mùi ẩm, mùa sau phải làm lại.
Câu hỏi thường gặp
Thùng bẫy ong dú nên mồi bằng gì?
Mồi tốt nhất là sáp, nhựa, vỏ hũ cũ lấy từ thùng ong dú của chính trại, quét lên thành trong và quanh miệng cửa. Mùi quen này hấp dẫn ong đi tìm nhà hơn mọi thứ khác.
Đặt thùng bẫy bao lâu thì có đàn vào?
Không có thời gian cố định. Có thùng vài tuần đã có đàn, có thùng cả mùa không có gì. Kết quả tuỳ vùng, mùa và mật độ đàn hoang. Đặt nhiều thùng ở nhiều chỗ tăng khả năng thành công.
Có được đặt thùng bẫy trong rừng không?
Không nên đặt trong rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, khu bảo tồn hay nơi pháp luật hạn chế khai thác. Nếu không chắc khu đất thuộc loại gì, hỏi chính quyền xã, phường trước.
Thấy ong vào thùng bẫy thì mang về ngay được không?
Không nên. Đàn ong dú chuyển nhà từ từ, có thể còn qua lại với tổ mẹ. Chờ tới khi đàn ra vào đông, có lính gác, đã ổn định một thời gian rồi mới mang về trại.
Đàn bắt từ thùng bẫy có cần cách ly không?
Nên cách ly một thời gian ở khu riêng trong trại để theo dõi sức khoẻ, ruồi, bệnh trước khi đưa vào dãy chính. Đàn hoang chưa rõ tình trạng, đưa thẳng vào trại có thể lây vấn đề sang đàn khác.
Thùng bẫy có cần cùng cỡ với thùng trong trại không?
Không bắt buộc, nhưng cùng cỡ giúp chuyển vào dãy dễ hơn. Nếu khác cỡ, có thể chuyển sang thùng chuẩn sau khi đàn đủ mạnh bằng cách chia bánh trứng hoặc chồng thùng.