Phần lớn các ca hỏng sau khi tách đàn ong dú đến từ một vài lỗi lặp đi lặp lại: tách đàn chưa đủ dư, lấy thiếu bánh trứng già nên đàn con không có chúa tơ, trám khe sơ sài để ruồi vào, tách sai mùa khi vườn sắp hết hoa, và mở thùng quá nhiều trong những tuần đầu. Hầu hết các lỗi này tránh được nếu làm theo danh sách kiểm và ghi sổ sau mỗi lần tách.
Bài này tập hợp những lỗi người làm trại hay mắc, chia theo hậu quả: đàn mẹ suy, đàn con không có chúa, đàn con bỏ tổ, đàn bị ruồi, bị cướp. Mỗi lỗi kèm cách nhận ra và cách tránh. Bài không đưa tỉ lệ đàn hỏng vì mỗi trại một khác; người làm trại nên tự ghi để biết lỗi nào đang hay xảy ra nhất ở trại mình.
Lỗi thứ nhất: tách đàn chưa đủ mạnh
Đây là lỗi phổ biến nhất và có hậu quả kép. Đàn mẹ chưa dư mà bị chia đi một phần thì cả hai bên đều thiếu: đàn mẹ mất ong, mất bánh trứng, mất thức ăn, phải gồng mình phục hồi; đàn con nhận quá ít để tự đứng. Kết quả thường là đàn mẹ suy kéo dài, đàn con chết dần.
Lỗi này hay xảy ra khi người làm trại nóng lòng tăng số đàn, khi có người đặt mua đàn giống, hay khi nhìn đàn lúc mùa hoa rộ thấy đẹp mà quên rằng mùa khó sắp tới. Cũng hay gặp ở người mới, chưa có kinh nghiệm nhìn thế nào là đàn dư.
Cách tránh là tuân thủ các dấu hiệu đủ mạnh: bánh trứng lan rộng, có nhiều nhộng sắp nở, hũ mật phấn đầy, ong phủ dày, sổ trại ghi khoẻ ổn định. Thiếu một dấu hiệu quan trọng thì hoãn. Đặt nguyên tắc cho trại: không tách đàn chưa qua một vòng mùa khó trong trại, không tách đàn vừa bị tách trong mùa trước.
Khi đã lỡ tách đàn chưa đủ mạnh, nếu thấy cả hai bên đều yếu, có thể cân nhắc ghép lại sớm, trước khi cả hai cùng suy không cứu được.
Lỗi thứ hai: đàn con không có chúa
Đàn con không có chúa mới là lỗi khó thấy sớm, vì phải chờ vài tuần mới biết. Nguyên nhân thường là phần bánh trứng mang sang thiếu nhộng già sắp nở, nên không có chúa tơ. Hoặc có chúa tơ nhưng nó bị lạc khi bay giao phối, bị chim bắt, bị ong đàn khác giết.
Khi tách bằng thùng tầng, lỗi này xảy ra khi bánh trứng lệch về một bên, bên kia chỉ có phần non. Khi chia bánh trứng, xảy ra khi cắt phần non vì nó dễ cắt hơn, hoặc vì muốn để phần già lại cho đàn mẹ.
Cách tránh là luôn đảm bảo đàn con có phần bánh trứng già với nhiều ô sắp nở, màu nhạt. Khi tách bằng thùng tầng, nhìn cả hai mặt cắt trước khi đóng, nếu một bên thiếu phần già thì ghép lại. Đặt thùng đàn con ở vị trí dễ nhận ra, có màu sắc hay dấu hiệu riêng, không xếp sát thùng giống hệt, để chúa tơ bay về đúng thùng.
Nếu đã chờ đủ lâu mà không thấy trứng mới, bổ sung một mẩu bánh trứng già từ đàn mạnh khác, hoặc ghép đàn con vào đàn khác.
Lỗi thứ ba: trám khe sơ sài, để ruồi vào
Ruồi đẻ trứng là kẻ thù lớn nhất của đàn vừa tách. Sau khi tách, hũ vỡ, mật chảy, phấn hở, mùi lan ra, trong khi số lính gác ít. Chỉ cần một khe hở nhỏ, ruồi chui vào đẻ trứng, ấu trùng nở ra ăn phấn, ăn trứng, ăn nhộng, làm sụp đàn trong thời gian ngắn.
Lỗi này hay xảy ra khi tách vội, không có băng keo, sáp trám sẵn, hay trám qua loa một vòng rồi bỏ đi. Cũng hay xảy ra khi để mật chảy trên thành thùng, trên kệ, không lau sạch, hoặc vứt hũ vỡ, sáp vụn quanh thùng.
Cách tránh: chuẩn bị đủ vật liệu trám trước khi tách; sau khi đóng thùng, đi một vòng kiểm từng khe; lau sạch mọi vết mật; gom hũ vỡ, sáp vụn vào hộp kín mang đi xa. Trong tuần đầu, kiểm quanh thùng hằng ngày, thấy ruồi bu hay thấy ấu trùng nhỏ ở khe thì xử lý ngay.
Mùa mưa, độ ẩm cao, ruồi nhiều hơn. Đây là một lý do nên tránh tách vào những đợt mưa dầm.
Lỗi thứ tư: tách sai mùa
Tách khi vườn sắp hết hoa, khi đang vào cao điểm nắng gắt, hay khi mưa dầm kéo dài, đều làm đàn con khó sống. Đàn con cần thức ăn ngoài vườn trong những tuần đầu, cần thời tiết ổn định để chúa tơ bay giao phối, cần độ ẩm vừa phải để tránh ruồi và mốc.
Lỗi này hay xảy ra khi người làm trại tách theo lịch cố định mà không nhìn điều kiện thực tế, hoặc tách vì có đơn đặt hàng đàn giống mà không xét mùa. Cũng hay xảy ra khi nhìn đàn mẹ đẹp sau mùa rộ mà quên rằng sắp tới là tháng trống.
Cách tránh là dựa vào lịch hoa trong sổ trại, chỉ tách vào lúc vườn đang hoặc sắp vào mùa hoa, thời tiết ổn định. Nếu có đơn đàn giống vào mùa không thuận, nói thật với khách, hẹn lại mùa sau. Một đàn con giao đúng mùa có giá trị hơn nhiều đàn giao sai mùa rồi chết.
Một biến thể của lỗi này là tách đúng mùa nhưng sai thời điểm trong ngày: mở thùng giữa trưa nắng gắt, hay cuối chiều khi trời sắp tối. Bánh trứng bị phơi nóng hay lạnh, ong không kịp ổn định trước đêm. Buổi sáng sau khi sương tan vẫn là lúc an toàn nhất.
Lỗi thứ năm: mở thùng quá nhiều
Người mới tách đàn thường sốt ruột, mở thùng đàn con mỗi ngày để xem còn sống không, có chúa chưa. Mỗi lần mở, đàn bị xáo trộn, mùi mật lan ra, khe trám bị phá, có thể làm chúa tơ bị ảnh hưởng. Mở quá nhiều có thể chính là nguyên nhân làm đàn con bỏ tổ.
Cách tránh là tập đọc thùng từ bên ngoài: nhịp ong ở miệng ống, mấy con gác cửa, chân ong bay về có cục phấn hay không, ruồi kiến có lảng vảng quanh khe không. Chỉ mở khi đã đủ thời gian để kiểm trứng mới, hoặc khi có dấu hiệu bất thường rõ ràng.
Đặt cho mình một lịch kiểm cụ thể cho đàn con, ghi vào sổ, và tuân theo. Lịch này giúp kiềm chế việc mở thùng theo cảm xúc.
Với trại có nhiều người cùng làm, lỗi này còn nhân lên: mỗi người ghé qua mở thử một lần, đàn con bị mở nhiều lần trong ngày mà không ai biết. Quy định rõ chỉ một người được mở thùng đàn con, và mọi lần mở đều phải ghi vào sổ, kể cả khi chỉ hé nắp nhìn.
Những lỗi nhỏ khác cũng đáng tránh
Đặt đàn con quá sát đàn mẹ. Ong có thể bay nhầm về đàn mẹ, đàn con mất ong. Hoặc ong đàn mẹ sang cướp đàn con.
Thùng mới có mùi lạ. Thùng mới sơn, mới làm từ gỗ có mùi mạnh, hay thùng cũ có mùi hoá chất, làm đàn con không nhận nhà, bỏ đi.
Không chống kiến cho kệ mới. Đàn con ít lính gác, kiến vào một đêm là có thể mất đàn.
Thu mật đàn mẹ ngay sau khi tách. Đàn mẹ vừa mất một phần thức ăn, thu thêm mật làm đàn suy.
Không ghi sổ. Không biết đàn con từ đàn mẹ nào, tách ngày nào, bằng cách gì, nên không rút được kinh nghiệm.
Tách nhiều đàn trong một buổi mà làm một mình. Càng về cuối buổi càng mệt, càng vội, bánh trứng phơi lâu hơn, trám khe ẩu hơn. Đàn tách sau cùng thường là đàn hỏng nhiều nhất.
Dùng dao, khay chưa rửa từ đàn có vấn đề. Mang ấu trùng ruồi, mùi chua từ đàn bệnh sang đàn khoẻ ngay trong lúc tách.
Học từ chính lỗi của trại
Mỗi trại có những lỗi hay gặp riêng, tuỳ điều kiện, dòng ong và thói quen của người làm. Cách tốt nhất để giảm lỗi là ghi lại mỗi lần tách: đàn mẹ nào, cách tách nào, ngày, thời tiết, và kết quả của cả đàn mẹ lẫn đàn con sau vài tuần, vài tháng.
Sau mỗi đợt tách, ngồi xem lại: bao nhiêu đàn con đứng được, bao nhiêu mất, mất vì lý do gì. Đàn mẹ có hồi phục tốt không. Lỗi nào lặp lại nhiều nhất. Từ đó điều chỉnh cho đợt sau.
Theo thời gian, tỉ lệ thành công của trại sẽ tăng lên, không phải vì đọc thêm sách, mà vì hiểu chính trại mình. Đó là lý do sổ trại quan trọng hơn bất cứ dụng cụ nào.
Nên viết các lỗi đã gặp thành một danh sách ngắn dán ở kho vật tư hay chỗ để dụng cụ tách đàn. Trước mỗi đợt tách, đọc lại một lượt. Danh sách đó là bài học trại đã trả giá để có, đáng được nhìn thấy mỗi lần cầm dao.
Lỗi khi cứu đàn con: ghép vội và cho ăn sai cách
Khi thấy đàn con có vẻ yếu, nhiều người làm trại vội can thiệp, và chính việc can thiệp sai lại làm mất đàn. Lỗi hay gặp nhất là ghép đàn con vào đàn khác quá sớm, khi đàn con có thể chỉ đang trong giai đoạn chờ chúa bình thường. Ghép vội là mất đi một đàn có thể đã đứng được nếu kiên nhẫn thêm ít tuần.
Khi thật sự phải ghép, lỗi tiếp theo là ghép thẳng hai đàn vào nhau không qua bước làm quen. Hai đàn có mùi khác nhau dễ đánh nhau, mất nhiều ong. Nhiều người làm trại đặt hai thùng cạnh nhau một thời gian, hoặc ghép qua một tấm ngăn có lỗ nhỏ để hai đàn quen mùi trước. Cách cụ thể tuỳ kinh nghiệm từng trại, nhưng nguyên tắc là đừng ép.
Lỗi thứ ba là cho ăn sai cách. Đặt chén nước đường hở trong thùng hay trước cửa tổ đàn con dễ kéo ong của các đàn khác tới cướp, kéo kiến và ruồi. Nếu thật sự cần cho ăn, đặt bên trong thùng, lượng nhỏ, đậy kín, dọn sạch phần thừa, và ghi rõ trong sổ để không thu lẫn vào mật bán.
Trước khi can thiệp, hỏi lại: đàn con đã đủ thời gian chờ chúa chưa, dấu hiệu yếu là thật hay chỉ là cửa tổ vắng vài ngày, can thiệp có thể làm tệ hơn không. Nhiều khi việc tốt nhất là giữ thùng kín, kệ sạch, và chờ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đàn ong dú con hay bỏ tổ sau khi tách?
Thường do đàn con quá yếu, thùng có mùi lạ, bị ruồi hoặc kiến tấn công, hoặc bị mở thùng quá nhiều. Tách đàn đủ mạnh, dùng thùng sạch không mùi, trám kín khe và hạn chế mở thùng giúp giảm nguy cơ.
Tách đàn xong đàn mẹ yếu đi thì làm sao?
Không thu mật, không tách tiếp, giữ thùng kín và kệ sạch kiến để đàn mẹ phục hồi. Nếu cả đàn mẹ và đàn con đều yếu rõ, cân nhắc ghép lại sớm trước khi cả hai cùng suy.
Đàn con bị ruồi đẻ trứng thì xử lý thế nào?
Mở thùng kiểm ngay, gỡ phần bị nhiễm ấu trùng ra mang đi xa, lau sạch, trám lại kỹ mọi khe. Kiểm hằng ngày sau đó. Chậm vài ngày có thể mất cả đàn.
Có nên tách đàn khi có khách đặt mua mà đang sai mùa?
Không nên. Nói thật với khách và hẹn lại mùa thuận. Đàn tách sai mùa dễ chết, vừa mất đàn của trại vừa mất uy tín với khách, trong khi chờ thêm một mùa thường chẳng mất gì nhiều.
Làm sao biết đàn con không có chúa?
Nếu đã qua đủ lâu sau khi tách mà không thấy ô trứng mới, bánh trứng không mở rộng, ong ngày càng ít, nhiều khả năng đàn con không có chúa. Có thể bổ sung bánh trứng già hoặc ghép đàn.
Lỗi nào khi tách đàn là nguy hiểm nhất?
Tách đàn chưa đủ mạnh, vì nó có thể làm hỏng cả đàn mẹ lẫn đàn con cùng lúc. Các lỗi khác như trám khe sơ sài, mở thùng nhiều thường chỉ ảnh hưởng một bên và dễ sửa hơn.