Nhân đàn ong dú bao nhiêu là vừa không có con số chung; mức vừa là khi mỗi đàn mẹ có đủ thời gian hồi lại giữa hai lần tách, tổng số đàn không vượt sức chứa nguồn hoa quanh trại, và người làm trại vẫn đủ thời gian chăm từng đàn con cho tới khi đứng được. Tách nhanh hơn mức đó thì số đàn trên sổ tăng, nhưng trại yếu đi.
Bài này dành cho trại đang ở giai đoạn tăng đàn, khi cám dỗ lớn nhất là tách thật nhiều để có thật nhiều đàn. Phần dưới nói vì sao tách liên tục có hại, ba giới hạn quyết định tốc độ nhân đàn, cách tự đặt mức cho trại, và một ví dụ giả định. Bài không hứa số đàn tăng mỗi năm, vì điều đó tuỳ dòng ong, nguồn hoa, tay nghề và may rủi thời tiết.
Vì sao tách liên tục làm trại yếu đi
Mỗi lần tách, đàn mẹ mất một phần ong, bánh trứng, thức ăn. Nó cần thời gian để xây lại. Nếu chưa kịp hồi đã bị tách tiếp, đàn mẹ càng ngày càng nhỏ, chúa càng phải đẻ trong điều kiện thiếu thốn, sức chống chịu giảm. Đến một lúc, đàn mẹ không còn đủ mạnh, và cả những đàn con tách ra từ nó cũng yếu.
Đàn con từ đàn mẹ yếu thường đứng chậm, dễ mất chúa, dễ bỏ tổ. Trại có nhiều đàn con yếu là trại có nhiều điểm yếu: ruồi, kiến, cướp mật dễ bùng lên. Thêm vào đó, nhiều đàn yếu cùng tranh một lượng hoa, trại nhanh chóng chạm sức chứa.
Kết quả là trên sổ, số đàn tăng nhanh, nhưng chất lượng trung bình giảm. Đến mùa khó, nhiều đàn yếu cùng mất, số đàn có khi còn thấp hơn trước. Người làm trại tốn công tách, tốn thùng, tốn thời gian chăm, mà cuối cùng không có thêm bao nhiêu.
Ngược lại, trại tách vừa phải, giữ đàn mẹ khoẻ, thường tăng chậm hơn trong năm đầu nhưng bền hơn qua nhiều năm. Đàn con đứng được nhiều hơn, mất ít hơn qua mùa khó.
Ba giới hạn quyết định tốc độ nhân đàn
Tốc độ hồi của đàn mẹ. Mỗi dòng ong, mỗi đàn hồi với tốc độ khác nhau. Sổ trại ghi thời gian từ khi tách tới khi đàn mẹ kín thùng lại cho biết đàn mẹ có thể tách bao nhiêu lần trong một năm.
Sức chứa của vườn. Tổng số đàn không được vượt quá sức chứa nguồn hoa quanh trại. Mỗi đàn con mới là thêm một miệng ăn. Trại gần chạm trần thì chỉ nên tách nếu có chỗ đặt mới hoặc có người mua đàn giống.
Thời gian và tay nghề của người làm. Mỗi đàn con cần được theo dõi kỹ trong những tuần đầu. Tách nhiều hơn khả năng theo dõi thì nhiều đàn con bị bỏ sót, hỏng mà không ai biết.
Vật tư và chỗ đặt. Mỗi đàn con cần một thùng chuẩn, một chỗ trên kệ có chống kiến và mái che. Tách khi chưa đủ thùng, chưa có kệ là phải đặt tạm bợ, và đàn đặt tạm bợ thường là đàn hỏng.
Tự đặt mức nhân đàn cho trại
Để đặt mức nhân đàn, bắt đầu từ sổ trại. Xem trong năm qua: các đàn mẹ mất bao lâu để hồi lại sau khi tách, có bao nhiêu đàn đủ điều kiện tách vào mỗi mùa hoa, tổng số đàn so với sức chứa ước tính, người làm trại có thể theo dõi bao nhiêu đàn con cùng lúc.
Từ đó, đặt ra mức tối đa cho mỗi đợt tách: mỗi đàn mẹ tách tối đa bao nhiêu lần một năm, mỗi đợt tách tối đa bao nhiêu đàn con, tổng số đàn của trại không vượt quá bao nhiêu. Đây là quy ước tự đặt, có thể điều chỉnh sau mỗi năm dựa vào kết quả.
Một nguyên tắc nhiều người làm trại dùng là chỉ tách những đàn đủ dư rõ ràng, mỗi đàn mẹ chỉ tách khi đã hồi lại hoàn toàn. Nguyên tắc này tự động giới hạn tốc độ nhân đàn theo sức của đàn, không theo mong muốn của người làm trại.
Mức nhân đàn cũng nên khác nhau giữa các mùa. Mùa hoa rộ có thể tách nhiều hơn, mùa khó gần như không tách. Năm thời tiết thuận có thể tách nhiều hơn năm bất thường.
Ghi mức đã đặt lên trang đầu sổ trại, cạnh ngưỡng báo động về nguồn hoa. Khi tới đợt tách, đối chiếu danh sách đàn định tách với mức đó trước khi bắt tay vào làm. Vượt mức thì phải có lý do rõ ràng, ghi lại, và theo dõi kỹ hơn.
Ví dụ giả định: hai cách tăng đàn trong hai năm
Để dễ hình dung, thử so hai trại giả định cùng bắt đầu với hai mươi đàn khoẻ, cùng vườn tương tự. Đây là ví dụ để thấy logic, không phải số liệu thực.
Trại thứ nhất tách mọi đàn có thể tách, mỗi đàn hai ba lần trong năm đầu. Cuối năm đầu, sổ ghi gần năm mươi đàn. Nhưng nhiều đàn mẹ đã nhỏ đi, nhiều đàn con còn yếu. Mùa khó tới, một phần đáng kể đàn yếu suy và mất, trại còn lại ít hơn nhiều so với con số đỉnh. Năm thứ hai, phải dành nhiều công để cứu đàn, ít đàn đủ mạnh để tách tiếp.
Trại thứ hai chỉ tách những đàn dư rõ, mỗi đàn mẹ tối đa một lần trong năm đầu. Cuối năm, sổ ghi khoảng ba mươi đàn, phần lớn khoẻ. Mùa khó, mất ít. Năm thứ hai, có nhiều đàn đủ mạnh để tách, số đàn tiếp tục tăng ổn định.
Sau hai năm, trại thứ hai có thể có số đàn khoẻ bằng hoặc hơn trại thứ nhất, với ít công cứu đàn hơn hẳn. Ví dụ này đơn giản hoá nhiều thứ, nhưng nó cho thấy tại sao chậm mà chắc thường thắng trong nhân đàn.
Điều đáng để ý nhất trong ví dụ là con số cuối năm đầu của trại thứ nhất trông rất ấn tượng. Chính con số đó dễ khiến người làm trại tin mình đang đi đúng, cho tới khi mùa khó đến.
Giữ đàn mẹ khoẻ trong khi vẫn nhân đàn
Đàn mẹ là vốn của trại. Muốn nhân đàn bền, phải giữ đàn mẹ khoẻ. Mỗi đàn mẹ sau khi tách cần được để yên: không thu mật quá tay, không tách tiếp cho tới khi hồi lại hoàn toàn, không đưa đi thụ phấn hay chuyển chỗ.
Luân phiên giữa nhiều đàn mẹ thay vì dồn vào một đàn. Mỗi đợt tách lấy từ một nhóm đàn mẹ khác nhau, để nhóm kia có thời gian nghỉ. Ghi vào sổ đàn mẹ nào đã tách vào đợt nào.
Khi thấy một đàn mẹ hồi chậm hơn bình thường sau khi tách, cho nó nghỉ lâu hơn, hoặc rút khỏi danh sách đàn mẹ. Có thể chúa đã già, hoặc đàn có vấn đề chưa thấy rõ. Đừng cố tách thêm một lần nữa chỉ vì nó từng là đàn tốt nhất trại; quá khứ của đàn không bù được sức hiện tại.
Định kỳ thay thế đàn mẹ bằng những đàn con xuất sắc. Như vậy trại luôn có đàn mẹ ở trạng thái tốt, và chất lượng chung của trại được cải thiện theo thời gian.
Nhân đàn theo mục tiêu của trại
Mức nhân đàn hợp lý còn tuỳ trại muốn đi về đâu. Một trại chủ yếu để lấy mật thì không cần nhiều đàn, cần đàn khoẻ, đông ong, ít bị xáo trộn. Trại đó chỉ nên tách vừa đủ để thay những đàn già, đàn mất, và giữ số đàn ổn định quanh sức chứa của vườn.
Một trại muốn bán đàn giống thì nhân đàn là hoạt động chính, nhưng vẫn phải giữ đàn mẹ khoẻ. Trại đó nên có nhóm đàn mẹ riêng, luân phiên tách, và một khu riêng nuôi đàn con tới khi đạt chuẩn. Số đàn con mỗi mùa được tính theo nhu cầu bán, không theo khả năng tách tối đa.
Một trại đang mở rộng, muốn lên quy mô lớn hơn trong vài năm, thì nhân đàn theo giai đoạn, mỗi giai đoạn gắn với việc mở thêm điểm đặt hay cải thiện nguồn hoa. Tăng đàn trước khi có chỗ đặt và nguồn hoa là đặt xe trước ngựa.
Viết mục tiêu của trại ra một câu ngắn, ghi đầu sổ. Mỗi lần định tách, tự hỏi việc tách này có phục vụ mục tiêu đó không. Câu hỏi đơn giản này loại bỏ được khá nhiều lần tách theo cảm hứng.
Khi có áp lực phải tách nhiều
Có những lúc người làm trại chịu áp lực phải tách nhiều: có nhiều đơn đặt đàn giống, muốn mở thêm điểm đặt trại, hay muốn bù lại số đàn vừa mất. Lúc đó dễ phá vỡ những giới hạn đã đặt ra.
Với đơn đàn giống, nói thật với khách về thời gian có thể giao. Thà giao ít mà đàn khoẻ, đúng mùa, còn hơn giao nhiều mà đàn yếu, khách mua về chết, mất uy tín. Với kế hoạch mở rộng, chia làm nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn một mùa hoa.
Với việc bù đàn vừa mất, trước hết tìm hiểu vì sao mất. Nếu mất vì trại đã quá tải, tách thêm chỉ làm tình hình tệ hơn. Nếu mất vì sự cố bên ngoài, có thể tăng tốc nhân đàn một chút, nhưng vẫn giữ nguyên tắc chỉ tách đàn đủ dư.
Khi cần tăng đàn nhanh mà không muốn ép đàn mẹ, có thể cân nhắc mua thêm đàn giống từ nguồn tin cậy, hoặc đặt thùng bẫy bắt đàn tự nhiên. Cả hai đều có rủi ro riêng, nhưng không làm suy đàn mẹ của trại.
Dấu hiệu trại đang nhân đàn quá nhanh
Danh sách dưới đây giúp người làm trại tự kiểm. Có từ hai dấu hiệu trở lên thì nên chậm lại.
- Nhiều đàn mẹ chưa kín thùng lại đã tới đợt tách tiếp.
- Tỉ lệ đàn con mất chúa, bỏ tổ trong các đợt gần đây tăng.
- Sổ sự cố ghi nhiều vụ ruồi, cướp mật ở khu đàn con.
- Tổng lượng mật của trại không tăng dù số đàn tăng.
- Người làm trại không kịp kiểm hết đàn con theo lịch.
- Mùa khó gần đây mất nhiều đàn hơn những năm trước.
- Kho vật tư thường xuyên hết thùng, phải đặt đàn con vào thùng tạm, thùng lệch cỡ.
- Đàn mẹ tốt nhất của trại bắt đầu có lúc bị ghi yếu trong sổ.
Khi thấy những dấu hiệu này, tạm dừng tách một mùa, tập trung chăm đàn hiện có, xem lại sổ để tìm điểm nghẽn.
Một mùa nghỉ tách hiếm khi làm trại thiệt; ngược lại, nó thường cho đàn mẹ thời gian hồi và cho người làm trại thời gian nhìn lại cách làm.
Câu hỏi thường gặp
Một đàn ong dú mẹ tách được mấy lần trong năm?
Tuỳ tốc độ hồi của đàn và nguồn hoa. Đàn mẹ chỉ nên tách lại khi đã hồi phục hoàn toàn, kín thùng trở lại. Sổ trại ghi thời gian hồi của từng đàn là căn cứ tốt nhất.
Tăng đàn nhanh có lợi hơn không?
Trên sổ có vẻ lợi, nhưng tách quá nhanh làm đàn mẹ suy, đàn con yếu, dễ mất hàng loạt khi mùa khó tới. Tăng đàn vừa phải thường bền hơn qua nhiều năm.
Làm sao biết trại đang nhân đàn quá nhanh?
Dấu hiệu là đàn mẹ chưa hồi đã tới đợt tách, nhiều đàn con mất chúa, bỏ tổ, nhiều vụ ruồi, cướp, tổng lượng mật không tăng dù số đàn tăng, và người làm không kịp kiểm đàn con.
Có nên tách đàn để bù số đàn vừa mất?
Trước hết tìm hiểu vì sao mất. Nếu do trại quá tải, tách thêm chỉ làm tệ hơn. Nếu do sự cố bên ngoài, có thể tách thêm một chút nhưng vẫn chỉ tách đàn đủ dư.
Mùa khô có nên nhân đàn không?
Thường không nên, vì vườn ít hoa, đàn con khó sống. Mùa khô nên tập trung giữ đàn hiện có khoẻ, để dành sức cho đợt tách vào mùa hoa tới.
Muốn tăng đàn nhanh mà không ép đàn mẹ thì làm gì?
Có thể mua thêm đàn giống từ nguồn tin cậy hoặc đặt thùng bẫy bắt đàn tự nhiên. Cả hai có rủi ro riêng, cần cách ly và theo dõi, nhưng không làm suy đàn mẹ của trại.