OngDuTrangBang.comOng Dú Trảng Bàng
Tách đàn và nhân đàn

Phả hệ đàn mẹ, đàn con trong trại ong dú: ghi để chọn dòng đàn tốt

Phả hệ đàn ghi đàn con tách từ đàn mẹ nào, khi nào, bằng cách gì và về sau ra sao. Bài chỉ cách đặt mã, ghi một bảng gọn và đọc phả hệ để chọn ra dòng đàn tốt của trại.

Overhead view of a rustic wooden table with a hand-drawn family tree diagram of hive codes on plain paper, a pencil and a small wooden stingless bee box corner visible

Phả hệ đàn là ghi lại đàn con nào được tách từ đàn mẹ nào, vào ngày nào, bằng cách nào, rồi theo dõi đàn con đó về sau ra sao; khi ghi đủ vài thế hệ, người làm trại thấy được dòng đàn nào cho đàn con khoẻ, dòng nào hay hỏng, để chọn nhân tiếp những dòng tốt. Phả hệ không cần phần mềm đắt tiền, chỉ cần mã tổ rõ ràng và thói quen ghi một dòng mỗi lần tách.

Bài này dành cho trại đã có hệ thống mã tổ và sổ trại cơ bản, muốn tiến thêm một bước để chọn giống có chủ đích. Phần dưới nói về cách đặt mã sao cho đọc ra được quan hệ, những thông tin tối thiểu cần ghi, cách vẽ cây phả hệ đơn giản, cách đọc để chọn dòng, và những giới hạn cần biết. Bài không bàn về di truyền học theo nghĩa khoa học, chỉ ở mức quan sát thực tế của người làm trại.

Vì sao phả hệ có ích cho trại ong dú

Mỗi đàn con mang theo phần lớn đặc điểm của đàn mẹ, dù chúa mới đã giao phối với ong đực từ những đàn khác. Những đặc điểm như sức chống chịu, tốc độ hồi, tính tình, khả năng giữ tổ sạch thường có xu hướng lặp lại trong một dòng. Khi ghi phả hệ, người làm trại thấy được xu hướng đó.

Không có phả hệ, người làm trại chỉ đánh giá từng đàn riêng lẻ. Có phả hệ, người làm trại đánh giá được cả dòng: đàn mẹ này đã cho năm đàn con, bốn đàn đứng tốt, một đàn hỏng do sự cố bên ngoài. Đàn mẹ kia cho năm đàn con, chỉ hai đàn đứng được. Dòng thứ nhất rõ ràng đáng nhân tiếp hơn.

Phả hệ cũng giúp tránh những vấn đề lặp lại. Nếu nhiều đàn con từ một dòng cùng hay bị ruồi, hay cùng suy vào mùa khô, có thể dòng đó có điểm yếu, nên hạn chế nhân. Ngoài ra, khi bán đàn giống, phả hệ là bằng chứng rõ ràng về nguồn gốc đàn.

Cuối cùng, phả hệ giữ lại trí nhớ của trại khi người thay đổi. Người phụ việc mới, con cháu tiếp quản trại, hay chính người làm trại sau vài năm, đều có thể mở sổ ra và biết vì sao trại có những đàn như hiện nay.

Đặt mã tổ để đọc ra được quan hệ

Nền tảng của phả hệ là mã tổ. Mỗi đàn có một mã riêng, không trùng, không thay đổi suốt đời đàn. Mã có thể gắn trên thùng bằng thẻ, bằng sơn, hay khắc, và ghi trong sổ.

Có nhiều cách đặt mã. Cách đơn giản là đánh số theo thứ tự đàn vào trại, kèm một cột trong sổ ghi mã đàn mẹ. Cách khác là đặt mã có chứa thông tin quan hệ, ví dụ mã đàn con gồm mã đàn mẹ cộng thêm một chữ hay số thứ tự. Cách này đọc nhanh nhưng mã dài dần qua nhiều thế hệ.

Dù chọn cách nào, quan trọng là nhất quán trong cả trại và đủ để không ai nhầm. Khi chuyển thùng, đổi thùng, mã phải đi theo đàn chứ không theo thùng. Đây là chỗ hay sai nhất: đàn được chuyển sang thùng mới nhưng thẻ mã vẫn ở thùng cũ.

Với trại dùng phần mềm hay ứng dụng quản lý tổ có mã định danh, có thể dùng mã đó làm cơ sở cho phả hệ, chỉ cần thêm trường ghi mã đàn mẹ. Với trại ghi giấy, một cuốn sổ riêng cho phả hệ là đủ.

Thông tin tối thiểu cần ghi cho mỗi đàn

Mã đàn và mã đàn mẹ. Đàn bắt từ tự nhiên hay mua ngoài thì ghi nguồn gốc thay cho mã đàn mẹ.

Ngày tách và cách tách. Thùng tầng, chia bánh trứng, hay đàn bắt bằng thùng bẫy. Bên nào giữ chỗ cũ.

Ngày đàn con có chúa đẻ. Mốc thấy trứng mới đầu tiên. Nếu không có chúa, ghi rõ và ghi cách xử lý.

Tình trạng sau vài tháng. Đàn đứng được hay hỏng, nếu hỏng thì vì sao.

Các đánh giá về sau. Qua mùa khó thế nào, có cho mật không, có trở thành đàn mẹ không, có bị bán, chuyển đi đâu không.

Điểm xếp loại hằng năm. Nếu trại có xếp loại đàn A, B, C, ghi loại của đàn mỗi năm. Chuỗi loại qua các năm cho thấy đàn đi lên hay đi xuống.

Ngày đàn mất và lý do. Đàn mất cũng là thông tin. Ghi ngày, lý do nếu biết, để khi đọc phả hệ phân biệt được đàn mất vì dòng yếu với đàn mất vì sự cố bên ngoài.

Vẽ cây phả hệ đơn giản

Với trại vài chục đàn, có thể vẽ cây phả hệ trên giấy: đàn gốc ở trên cùng, các đàn con nối xuống dưới, các đàn cháu tiếp tục nối xuống. Mỗi ô ghi mã đàn, năm tách, và một ký hiệu nhỏ cho tình trạng: đàn đang khoẻ, đàn đã mất, đàn đã bán, đàn đang làm đàn mẹ.

Nhìn cây phả hệ, người làm trại thấy ngay dòng nào phát triển nhiều nhánh khoẻ, dòng nào có nhiều nhánh tắt. Một đàn gốc mà các nhánh con cháu phần lớn còn sống, khoẻ, là dòng tốt. Một đàn gốc mà đàn con cứ tách ra là mất, là dòng cần xem lại.

Với trại lớn hơn, cây vẽ tay có thể rối. Khi đó có thể dùng bảng tính, mỗi dòng một đàn, có cột mã đàn mẹ, rồi lọc theo đàn mẹ để xem tất cả đàn con của nó. Hoặc dùng các ứng dụng quản lý tổ có hỗ trợ ghi quan hệ.

Nên cập nhật cây phả hệ sau mỗi đợt tách và mỗi lần kiểm kê cuối năm. Cây cũ không cập nhật dễ đánh lừa, nhất là khi có đàn đã mất mà vẫn còn trên cây.

Ví dụ giả định: đọc một cây phả hệ ba thế hệ

Thử hình dung một trại giả định có hai đàn gốc mua về cùng lúc, gọi là dòng A và dòng B. Năm đầu, mỗi đàn gốc được tách hai lần, ra bốn đàn con. Năm thứ hai, những đàn con đủ mạnh tiếp tục được tách, ra thế hệ thứ ba. Mọi lần tách đều được ghi mã đàn mẹ.

Cuối năm thứ hai, chủ trại vẽ cây. Dòng A: hai đàn con đều đứng được, qua mùa khô tốt; từ hai đàn này tách ra bốn đàn cháu, ba đàn đứng được, một đàn mất do cây đổ trong giông. Dòng B: hai đàn con, một đàn mất chúa phải ghép, một đàn đứng được nhưng mùa khô suy; tách ra hai đàn cháu, một đàn bỏ tổ.

Đọc cây, chủ trại thấy dòng A cho đàn con, đàn cháu đứng được nhiều hơn, và đàn mất duy nhất là do sự cố bên ngoài, không phải do đàn. Dòng B có nhiều trường hợp mất chúa, suy, bỏ tổ. Mùa sau, chủ trại ưu tiên chọn đàn mẹ từ dòng A, vẫn giữ dòng B nhưng không tách thêm cho tới khi thấy cải thiện.

Ví dụ này đơn giản, số đàn ít, nên kết luận chưa thể chắc. Nhưng nó cho thấy cách đọc: nhìn tỉ lệ đứng được, loại trừ sự cố bên ngoài, và dùng kết quả để quyết định đợt tách sau.

Đọc phả hệ để chọn dòng

Khi đã có vài thế hệ, người làm trại có thể đọc phả hệ để chọn dòng. Với mỗi đàn mẹ, đếm số đàn con đã tách, số đứng được, số qua được mùa khó đầu tiên, số trở thành đàn khoẻ, cho mật. Tỉ lệ đàn con tốt cao là dấu hiệu dòng tốt.

Cũng nên nhìn thời gian chờ chúa của các đàn con trong một dòng. Dòng mà đàn con thường có chúa đẻ nhanh, ít khi mất chúa, là dòng có lợi thế khi nhân đàn. Dòng mà đàn con thường phải bổ sung bánh trứng hay ghép lại là dòng có vấn đề.

Đừng vội kết luận từ một hai đàn con. Một đàn con hỏng có thể do sự cố ngẫu nhiên, như cây đổ, phun thuốc vùng bên. Cần nhìn nhiều đàn con, qua nhiều mùa, và loại trừ những trường hợp có nguyên nhân bên ngoài rõ ràng.

Kết hợp phả hệ với các tiêu chí chọn đàn mẹ: đàn được chọn làm đàn mẹ nên vừa tốt về bản thân, vừa thuộc dòng có nhiều đàn con tốt. Theo thời gian, trại sẽ tập trung vào vài dòng tốt nhất.

Giữ đa dạng: đừng để cả trại chỉ còn một dòng

Khi tìm ra dòng tốt, người làm trại dễ chỉ nhân từ dòng đó. Nhưng nếu cả trại chỉ còn một dòng, nguy cơ là khi dòng đó gặp vấn đề, như một loại địch hại hay bệnh mà nó không chống được, cả trại cùng gặp.

Vì vậy, nên giữ vài dòng tốt song song, không dồn hết vào một. Thỉnh thoảng bổ sung đàn từ ngoài, như đàn bắt từ thùng bẫy hay đàn mua từ nguồn tin cậy ở vùng khác, để thêm nguồn gen mới. Ghi rõ nguồn gốc những đàn này trong phả hệ như đàn gốc mới.

Cũng nên biết rằng chúa ong dú giao phối với ong đực từ nhiều đàn trong vùng, không chỉ từ trại mình. Điều đó giúp duy trì một mức đa dạng tự nhiên, nhưng không thay được việc chủ động giữ nhiều dòng.

Khi trao đổi đàn với các trại khác trong vùng, ghi rõ đàn nhận về từ trại nào, đàn đó thuộc dòng gì bên trại kia nếu họ có ghi. Mạng lưới các trại cùng ghi phả hệ giúp mỗi trại có thêm thông tin mà không phải tự thử mọi thứ.

Những giới hạn của phả hệ

Phả hệ của người làm trại là công cụ quan sát, không phải nghiên cứu khoa học. Nó chỉ ghi đàn mẹ, không biết đàn bố vì chúa giao phối ngoài trời với ong đực không rõ nguồn. Nó dựa vào đánh giá của người làm trại, có thể chủ quan.

Điều kiện môi trường cũng ảnh hưởng mạnh tới kết quả. Một dòng có thể tốt ở trại này nhưng kém ở trại khác có nguồn hoa, khí hậu khác. Đàn con bán đi vườn khác có thể không giữ được đặc điểm như ở trại.

Biết những giới hạn này để không đặt kỳ vọng quá mức, và không quảng cáo quá lời khi bán đàn giống. Nói với khách đàn này thuộc dòng đã cho nhiều đàn con khoẻ ở trại mình là trung thực; nói đàn này chắc chắn khoẻ ở mọi nơi là không.

Phả hệ cũng chỉ tốt bằng độ đều của việc ghi. Một mùa quên ghi mã đàn mẹ là một mắt xích đứt. Nếu lỡ đứt, ghi rõ chỗ đứt thay vì đoán, để khi đọc lại không ai tưởng đó là thông tin chắc.

Câu hỏi thường gặp

Phả hệ đàn ong dú là gì?

Là việc ghi lại đàn con nào được tách từ đàn mẹ nào, khi nào, bằng cách nào, và về sau ra sao. Ghi đủ vài thế hệ giúp thấy dòng đàn nào cho đàn con khoẻ để chọn nhân tiếp.

Có cần phần mềm để ghi phả hệ không?

Không bắt buộc. Một cuốn sổ hoặc bảng tính với cột mã đàn và mã đàn mẹ là đủ cho phần lớn trại. Ứng dụng quản lý tổ có mã định danh cũng có thể dùng nếu có trường ghi đàn mẹ.

Đổi thùng thì mã đàn có đổi không?

Không. Mã đi theo đàn chứ không theo thùng. Khi chuyển đàn sang thùng mới, phải chuyển thẻ mã theo và ghi rõ ngày đổi thùng trong sổ, nếu không phả hệ sẽ bị lẫn giữa các đàn.

Đọc phả hệ thế nào để biết dòng nào tốt?

Với mỗi đàn mẹ, đếm số đàn con đã tách, số đứng được, số qua mùa khó, số trở thành đàn khoẻ. Tỉ lệ đàn con tốt cao, thời gian chờ chúa ngắn, ít phải can thiệp là dấu hiệu dòng tốt.

Có nên chỉ nhân từ một dòng tốt nhất không?

Không nên. Giữ vài dòng tốt song song và thỉnh thoảng bổ sung đàn từ ngoài, như đàn bắt bằng thùng bẫy, giúp trại không dồn rủi ro vào một dòng duy nhất khi gặp địch hại hay bệnh.

Phả hệ có giúp gì khi bán đàn giống?

Có. Phả hệ là bằng chứng nguồn gốc đàn, cho khách biết đàn được tách từ đàn mẹ nào, dòng đó ở trại thế nào. Nhưng cần nói trung thực rằng kết quả ở vườn mới còn tuỳ cách chăm và điều kiện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68