Tách đàn để bán giống chỉ nên đưa ra khỏi trại những đàn con đã có chúa đẻ ổn định, đã qua giai đoạn mong manh đầu đời, tách từ đàn mẹ tốt và nuôi trong thùng chuẩn của trại; bán đàn vừa tách xong vài ngày là đẩy rủi ro sang người mua và đẩy uy tín của trại xuống. Muốn có đàn giống khoẻ đúng lúc khách cần, người làm trại phải lên kế hoạch tách trước vài tháng.
Bài này nói về phía sản xuất: cách tổ chức việc tách đàn trong trại để có đàn giống đạt chuẩn. Phần giao đàn, hướng dẫn kèm theo đàn và xử lý khi đàn chết sau khi bán là những chuyện riêng, không bàn ở đây. Bài không nêu giá đàn giống hay hứa lợi nhuận; chỉ nói về chất lượng đàn và cách làm cho đúng.
Vì sao không nên bán đàn vừa tách
Đàn vừa tách là đàn yếu nhất trong cả vòng đời của nó. Chưa có chúa đẻ, hoặc chúa vừa bị xáo trộn. Ít lính gác, dễ bị ruồi, kiến tấn công. Nếu còn phải nuôi chúa tơ, chúa cần bay giao phối và nhận đường về đúng chỗ. Chuyển đàn đi đúng giai đoạn này là thêm một cú sốc lớn.
Đàn vừa tách đem bán, về vườn mới, phải định hướng lại từ đầu. Nếu đang chờ chúa tơ bay giao phối, chúa có thể lạc ngay ở vườn mới. Người mua, thường là người chưa nhiều kinh nghiệm, khó nhận ra dấu hiệu bất thường, khó xử lý khi có ruồi. Tỉ lệ đàn hỏng sau khi bán sẽ cao.
Mỗi đàn hỏng sau khi bán là một lần trại mất uy tín. Người mua kể với người quen, đăng lên nhóm, và trại bị gắn với tiếng bán đàn yếu. Về lâu dài, một vài đàn bán vội có thể làm mất nhiều khách hơn số tiền thu được.
Còn một cái hại ít ai tính: đàn vừa tách bán đi là trại mất luôn thông tin về đàn đó. Không biết nó có chúa hay không, đứng được hay không, nên phả hệ của đàn mẹ bị thiếu một nhánh. Giữ đàn con lại tới khi đạt chuẩn vừa bảo vệ người mua, vừa giúp trại hiểu dòng đàn của mình.
Tiêu chuẩn đàn xuất khỏi trại
Đã có chúa đẻ ổn định. Thấy ô trứng mới đều qua nhiều lần kiểm, bánh trứng mở rộng. Không bán đàn đang chờ chúa.
Đã đứng được. Có hũ mật, hũ phấn mới do chính đàn đắp, có ong non đi kiếm ăn, cửa tổ có lính gác, tự phòng thủ được.
Khoẻ và sạch. Không có dấu hiệu ruồi, kiến, mốc, không bị cướp trong thời gian gần đây.
Từ đàn mẹ tốt. Tách từ đàn mẹ có ghi chép tốt, thuộc dòng có nhiều đàn con khoẻ trong phả hệ.
Trong thùng chuẩn. Thùng sạch, chắc, cùng cỡ với thùng trại dùng, kín khe, có cửa tổ rõ ràng, dễ cho người mua mở kiểm sau này.
Có hồ sơ. Mã đàn, mã đàn mẹ, ngày tách, ngày có chúa đẻ, các lần kiểm gần nhất.
Đã qua ít nhất một lần kiểm đầy đủ ngay trước khi giao. Mở thùng xem lần cuối vài ngày trước ngày giao, không phải dựa vào lần kiểm từ tháng trước. Đàn có thể thay đổi nhanh.
Lên kế hoạch tách theo nhu cầu bán
Đàn giống đạt chuẩn cần thời gian: từ lúc tách tới lúc đàn con có chúa đẻ ổn định và đứng được thường mất vài tuần đến vài tháng tuỳ mùa và dòng ong. Vì vậy, nếu muốn có đàn bán vào một thời điểm, phải tách trước thời điểm đó đủ lâu.
Người làm trại nên ước lượng nhu cầu đàn giống trong năm: thường có bao nhiêu người hỏi mua, vào những tháng nào. Từ đó lên kế hoạch tách vào mùa hoa phù hợp, để đàn con kịp đứng được trước khi giao. Mùa khô gắt, mùa mưa dầm là những lúc không nên tách để bán.
Kế hoạch cũng phải tính tới việc không phải đàn con nào cũng đạt chuẩn. Một phần đàn con có thể mất chúa, yếu, phải giữ lại trại hay ghép. Vì vậy số đàn tách nên nhiều hơn số đàn dự kiến bán một chút, và những đàn không đạt chuẩn thì không bán.
Ghi kế hoạch vào sổ, sau mỗi mùa so sánh với thực tế: tách bao nhiêu, đạt chuẩn bao nhiêu, bán bao nhiêu. Dần dần, người làm trại sẽ biết tỉ lệ đạt chuẩn của trại mình và lên kế hoạch chính xác hơn.
Khu nuôi đàn giống trong trại
Nhiều trại có một khu riêng cho đàn con đang chờ bán. Khu này có kệ chống kiến tốt, mái che chắc, gần chỗ người làm trại hay qua lại để dễ theo dõi. Đàn con ở đây được kiểm kỹ hơn các đàn khác, theo lịch riêng.
Khu nuôi đàn giống nên tách khỏi khu cách ly đàn mới nhập và khu đàn có vấn đề, để tránh lây ruồi, bệnh. Cũng không nên đặt quá sát đàn mẹ để tránh ong nhầm thùng. Các thùng trong khu nên có khoảng cách và dấu hiệu khác nhau để chúa tơ dễ nhận đường về.
Mỗi thùng trong khu này có thẻ ghi mã đàn, mã đàn mẹ, ngày tách, ngày có chúa đẻ. Nhìn qua là biết đàn nào đã đủ chuẩn để bán, đàn nào còn phải chờ.
Khi có khách hỏi, người làm trại chọn từ khu này, những đàn đã đạt chuẩn lâu nhất được ưu tiên. Không lấy đàn từ các dãy chính, không lấy đàn mẹ, không lấy đàn đang có vấn đề.
Nếu đàn trong khu nuôi đã đạt chuẩn khá lâu mà chưa có người mua, có thể chuyển nó vào dãy chính như một đàn bình thường của trại, ghi lại trong sổ. Không nên giữ đàn trong khu nuôi quá lâu chỉ để chờ bán; khu đó cần chỗ cho đợt đàn con tiếp theo.
Chuẩn hoá để đàn giống đồng đều
Người mua đàn giống thường so sánh: đàn mua lần này có giống lần trước không, đàn của mình có giống đàn của người quen mua cùng trại không. Đàn đồng đều tạo cảm giác trại làm có quy trình, đáng tin. Đàn mỗi con một kiểu, thùng mỗi cái một cỡ, làm người mua lo lắng.
Đồng đều bắt đầu từ thùng. Mọi đàn giống nên ở trong cùng một loại thùng chuẩn của trại, cùng cỡ, cùng kiểu cửa tổ. Khi người mua sau này mua thêm thùng hay tầng, họ biết đúng cỡ cần mua.
Tiếp theo là cách tách và thời gian nuôi. Đàn giống nên được tách theo cùng một cách đã thành thạo, nuôi tới cùng một mức chuẩn trước khi bán. Không có đàn này bán khi vừa thấy trứng mới, đàn kia nuôi thêm vài tháng.
Cuối cùng là thông tin đi kèm. Mỗi đàn có hồ sơ cùng một mẫu, cùng các mục. Người mua nhìn hồ sơ biết ngay đàn của mình đang ở đâu so với chuẩn của trại. Chuẩn hoá không làm đàn kém tự nhiên đi; nó chỉ làm cho người mua dễ hiểu và dễ tin hơn.
Giữ cân bằng giữa bán và giữ
Khi bán đàn giống có lời, người làm trại dễ muốn bán nhiều. Nhưng mỗi đàn bán đi là một đàn không ở lại trại để cho mật, làm đàn mẹ tương lai. Cần cân bằng giữa nhu cầu bán và nhu cầu phát triển trại.
Một nguyên tắc nhiều người dùng là luôn giữ lại một phần đàn con tốt nhất từ mỗi đợt tách cho trại, chỉ bán phần còn lại. Đàn mẹ không bao giờ bán, trừ khi trại đã có đàn thay thế.
Cũng không nên vì có đơn bán mà tách quá mức đàn mẹ chịu được. Nguyên tắc nhân đàn vừa sức vẫn phải giữ. Nếu nhu cầu vượt khả năng, nói thật với khách, hẹn lại mùa sau, hoặc giới thiệu sang trại khác đáng tin.
Một cách giữ cân bằng là nhận đặt trước: khách ghi tên, trại báo mùa có thể giao, rồi tách theo danh sách đó. Khách chờ một chút nhưng nhận đàn đạt chuẩn; trại biết trước cần tách bao nhiêu, không phải tách dư rồi ôm đàn, cũng không phải tách vội khi khách tới.
Hồ sơ đàn đi kèm
Mỗi đàn bán ra nên có hồ sơ: mã đàn, mã đàn mẹ, dòng, ngày tách, cách tách, ngày có chúa đẻ, các lần kiểm gần nhất và tình trạng lúc giao. Hồ sơ có thể là một tờ giấy, một trang trong sổ chụp lại, hay thông tin trên ứng dụng quản lý tổ.
Hồ sơ giúp người mua biết đàn mình nhận đang ở giai đoạn nào, đã qua những gì. Nó cũng giúp người làm trại khi có phản hồi về sau: nếu đàn gặp vấn đề, tra lại hồ sơ để biết có điểm nào bất thường từ trước khi giao không.
Hồ sơ nên viết bằng lời dễ hiểu, tránh ký hiệu chỉ người trong trại mới đọc được. Người mua là người mới thì một dòng như "đàn đã có chúa đẻ đều từ sáu tuần trước khi giao" có ích hơn một chuỗi mã và ngày tháng không giải thích.
Lưu một bản hồ sơ ở trại, ghi thêm thông tin người mua và ngày giao. Khi có điều kiện, hỏi lại người mua sau một thời gian xem đàn thế nào, ghi vào trang của đàn mẹ trong phả hệ. Đây là cách đánh giá dòng đàn ở nhiều điều kiện khác nhau.
Nói đúng về đàn khi chào bán
Khi chào bán đàn giống, chỉ nói những gì đúng và có hồ sơ đi kèm: đàn đã có chúa đẻ từ khi nào, tách từ đàn mẹ nào, dòng đó ở trại thế nào. Không hứa đàn chắc chắn khoẻ ở mọi nơi, không hứa lượng mật, không hứa tốc độ tách đàn ở vườn mới.
Cũng nên nói rõ những điều kiện để đàn sống tốt ở vườn mới: chỗ đặt có bóng mát, có hoa quanh vườn, chống kiến, tránh thuốc trừ sâu. Người mua hiểu điều kiện thì chuẩn bị tốt hơn, đàn có cơ hội sống cao hơn.
Uy tín của một trại bán đàn giống không đến từ lời quảng cáo mà từ những đàn đã bán ra và còn sống khoẻ ở vườn người mua. Làm đúng từ khâu tách là nền tảng của uy tín đó.
Nếu người mua hỏi điều người làm trại không biết chắc, như đàn này sẽ cho bao nhiêu mật hay bao lâu thì tách được, cứ nói là không biết chắc và giải thích những gì quyết định điều đó. Một câu không biết chắc được giải thích rõ đáng tin hơn một con số đoán.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú vừa tách có bán được không?
Không nên. Đàn vừa tách chưa có chúa đẻ ổn định, ít lính gác, dễ bị ruồi, kiến, chúa tơ dễ lạc khi chuyển chỗ. Nên chờ tới khi đàn có chúa đẻ ổn định và đã đứng được rồi mới bán.
Đàn giống đạt chuẩn để bán cần những gì?
Đã có chúa đẻ ổn định, đã đứng được với hũ mới và ong non đi kiếm ăn, khoẻ sạch không địch hại, tách từ đàn mẹ tốt, ở trong thùng chuẩn và có hồ sơ đàn đi kèm.
Muốn có đàn bán vào tháng cụ thể thì tách khi nào?
Phải tách trước đủ lâu để đàn con kịp có chúa và đứng được, và tách vào mùa hoa thuận. Ghi lại thời gian thực tế ở trại mình để lần sau lên kế hoạch chính xác hơn.
Khách muốn mua đúng đàn mẹ thì trả lời sao?
Nói thật rằng đàn mẹ là nguồn tách giống của trại nên thường không bán, rồi giới thiệu đàn con tách từ chính đàn đó, kèm hồ sơ ghi mã đàn mẹ. Chỉ nên cân nhắc bán đàn mẹ khi trại đã có một đàn khác đủ tốt để thay vai.
Hồ sơ đàn giống nên ghi những gì?
Mã đàn, mã đàn mẹ, dòng, ngày tách, cách tách, ngày có chúa đẻ, các lần kiểm gần nhất và tình trạng lúc giao. Trại giữ một bản kèm thông tin người mua để theo dõi về sau.
Có đơn nhiều hơn khả năng tách thì làm sao?
Nói thật với khách và hẹn lại mùa sau, hoặc giới thiệu sang trại khác đáng tin. Không nên tách quá mức đàn mẹ chịu được hay bán đàn chưa đạt chuẩn chỉ để kịp đơn.